1918 جىلى اقمولادا سوۆدەپ قۇلادى. ساكەن ءبىر توپ سەرىكتەرىمەن تۇتقىنعا الىنادى. تۇرمەدە ول جان توزگىسىز ازاپ شەگەدى. سونداي كۇيزەلىستى كۇندەردە ارتىنان جۇزدەسۋگە اكەسى سەيفوللا مەن تۋعان ءىنىسى ءماجيت كەلەدى. اكەسى مەن ءىنىسى ساكەننىڭ ابدەن ءىسىپ-كەۋىپ, جاراقاتتانعان ايانىشتى كەيپىن كورىپ, ءسوز ايتا الماي ەبىل-دەبىل بولىپ جىلاي بەرەدى. سوندا ساكەن كوزىنە جاس الماي تۇنجىراپ, اياق-قولى كىسەندەۋلى بولسا دا, ءوزىن ەركىن ۇستاپ: «اكە, ەل جاعدايىن ايتىڭىز… ءۇي ءىشىنىڭ احاۋلى قالاي؟ جامالەكەڭ (ساكەننىڭ اناسىنىڭ ەسىمى – جامال. ساكەن وسىلاي اتاپ كەتكەن – ءى.ج.) ءان سالىپ ءجۇر مە؟ جامالەكەڭ ايتاتىن «كيدىم كامزول» ەسىمنەن شىقپاي قويدى…», دەيدى.
الماتىدا ساكەننىڭ ۇلكەن اۋلەتىنىڭ جۇرناعى – ءماجيت اقساقالدىڭ ءۇيى بار. بۇل ۇيگە ساكەننىڭ كوزىن كورگەن زيالى كىسىلەر, كەشەگى دوس-جاراندار, عابيت, ءسابيت, عابيدەن, سەيدىل سەكىلدى اتاقتى جازۋشىلار, ەسكىلىكتى انشىلەر ءار كەز باس قوسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, ساكەندى ەسكە الىسىپ وتىراتىن ەدى. ول وتىرىستا, ءسوز جوق, ساكەننىڭ ونەرپاز ورتاسى, اندەرى, حالىقتىڭ ءان-كۇيلەرى الۋان-الۋان سىر بولىپ شەرتىلەدى. كەلىستى جيىنداردا جاڭاارقا توپىراعىنىڭ ەجەلگى «كيدىم كامزول» ءانىن ءماجيت اقساقالدىڭ بايبىشەسى ءامينا اپا ايتار ەدى سىزىلتىپ.
بۇل ءان – ساكەنگە انا سۇتىمەن دارىعان ءان. اناسى جامال جاڭاارقاداعى تىشامباي دەگەن ايتۋلى كىسىنىڭ قىزى. ءوزى ۇزىن بويلى, قارا تورى, قۇرالاي كوز سۇلۋ ادام بولعان. ساكەننىڭ رەڭى, كەلبەتى اناسىنا تارتقان. ال اكەسى – سەيفوللا اڭشى, بالۋان … جىگىت ءدۇرى بولىپ ءان شىرقاپ, دومبىرا تارتىپ ءجۇرىپ العان جامالدى. جامال ەل ىشىندە بولىپ جاتاتىن توي-دۋماندا, استا, شىلدەحانا مەن ناۋرىز تويىندا ءان سالعان, ايتىسقان. ساكەن اناسىنىڭ ادەمى سىرلى اۋەزىن ەشتەڭەگە تەڭگەرمەگەن. ول ءدايىم: «مەنى اقىن ەتكەن جامالەكەڭ عوي», دەيدى ەكەن. ساكەن اناسىنان ساپالايدىڭ «ساۋلەم-ايىن», ءبىرجان سالدىڭ ء«لايلىم», «اقبايان», «گۇلدەرايىم» اندەرىن, قيسسالاردان «كورۇعلى», «قىز جىبەك», «ەڭلىك-كەبەكتى» تىڭداپ-تىڭداپ, ءبىر كەزدە: «ال ەندى «كيدىم كامزول…» دەپ وسى انگە ەش قۇمارى قانباي قويعان. ءامينا اپا وسى سىردى بىلايشا تىرىلتەدى: «ەل ەنەمىزدى ء«انشى جامال» دەپ اتادى. ءانشى دەسە, ءانشى ەدى جارىقتىق. 1934 جىلدىڭ قىسىندا قايتىس بولدى, ءوز قولىمىزدان جونەلتتىك.
ول كىسى كيىمدى اسەم كيدى. قاپسىرماسى جالت-جۇلت ەتكەن ۇزىن, كەڭ ماقپال شاپانى بولاتىن. نەمەرەلەرىن ەكى قولتىعىنا بالاپانشا شۇپىرلەتىپ, شاپانىنىڭ ەتەگىمەن قىمتاپ وتىرىپ:
كيدىم كامزول قارادان
قيىلماعان,
جىلقىم جاتىر جاپاندا
جيىلماعان.
قىزدان سورلى جان بار ما,
ءتاڭىر-اي دەگەن,
ءوز ەلىنەن توپىراق
بۇيىرماعان-اي!
اق تۇيەنىڭ وركەشى ولاق ەكەن,
از عانا كۇن قىز بايقۇس قوناق
ەكەن-اي!
وڭ جاعىندا اعانىڭ توي
تويلادىم,
كورگەن قىزىق جالعاننان
سول-اق ەكەن-اي!
– دەپ بالبىراتاتىن ەدى.
نەگىزى, ساكەن اعا ءانشى, كۇيشىلەرگە دە تاكاپپار كوزبەن قارادى. سول سىنشى قاسيەتىنە «توزگەن» سىرالعى ونەرپازدارى دا كوپ ەدى. سولاردىڭ ىشىندە قوسىمجان ءانشى مەن ابىكەن كۇيشىنى «مەنىڭ فيلارمونيام» دەيتىن-ءدى. ال جانى سۇيگەن باعزى ءبىر جاندارعا تەلەفونمەن «كيدىم كامزول» ءانىن ايتىپ وتىرعانىن تالاي كوردىم. كەيدە جاي عانا ءوزدى-ءوزىمىز بولىپ, وتباسىندا شۇيىركەلەسىپ وتىرعاندا ساكەن اعا: «قانە, جامالەكە, «كيدىم كامزولىڭىزدى»… – دەپ باسىن اناسىنىڭ تىزەسىنە سۇيەپ, ءجۇزى قوڭىرقاي تارتىپ, وزگەرە قالىپ, تەرەڭ ويعا بەرىلىپ, شىنتاقتاپ قانا ءۇنسىز جاتار ەدى…».
وسى جولداردىڭ اۆتورى ءماجيت اقساقال مەن ءامينا اجەنىڭ ءوز اۋزىنان «كيدىم كامزول» ءانىن ۇيرەنىپ الىپ, ونى سول كەزدەگى جاس ءانشى مايرا ىلياسوۆاعا ۇيرەتتىم. كەيىن ءماجيت اقساقال دۇنيە سالدى. 1990 جىلى كوكەك ايىندا «ساكەن جانە مۋزىكا» دەگەن ەكى ءبولىمدى تەلەۆيزيالىق حابار (اۆتورى ءى.جاقانوۆ) ءتۇسىرىلدى. حابارعا ساكەننىڭ ءوز اۋلەتى, كەزىندە ساكەندى كورگەن, بىلگەن جاقىن اعايىندارى, ەل كىسىلەرى قاتىستى. اڭگىمە بارىسىندا ساكەن سۇيگەن اندەردىڭ ءبىرى رەتىندە ءامينا اپا «كيدىم كامزولدى» جايلاپ ءوزى باستادى, ودان ونى مايرا ءىلياسوۆا تۇتاس ايتىپ شىقتى.
ادام ءومىرىنىڭ ءبىر الاڭسىز قىزىق كۇندەرىن ەسكە سالىپ, «ۋا, داريعا, ءوتتىڭ داۋرەن!..» دەگىزەتىن ءتاتتى مۇڭعا تۇنعان «كيدىم كامزول» ءانى ايەل زاتىنىڭ تىلسىم قۇبىلىستى تەبىرەنىسىنە تاڭعالدىرادى. ءان تەك ايەل ۇنىمەن عانا سەزىمگە تيەدى, ايەل ۇنىمەن عانا كورىكتى.
ءىليا جاقانوۆ,
قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى
