كۇردەلى تاريح پەن تاعدىردىڭ تالاي قيىندىعىن كورگەن حالقىن دانىشپان اباي: «جاماندىقتى كىم كورمەيدى؟ ءۇمىتىن ۇزبەك – قايراتسىزدىق. دۇنيەدە ەشنارسە دە بايان جوق ەكەنى راس, جاماندىقتا قايدان بايانداپ قالادى دەيسىڭ؟ قارى قالىڭ, قاتتى قىستىڭ ارتىنان كوگى مول جاقسى جاز كەلمەۋشى مە ەدى؟», دەپ جىگەرلەندىرگەنى ءمالىم. دانا ويىن بۇگىن دە قايتا-قايتا جاڭعىرتا ايتۋعا مۇددەلىمىز. ويتكەنى وتكەننىڭ اششى ساباعى, ماڭىزدى تاجىريبەسى – ۇرپاققا قاشاندا تاعىلىم.
اقيقاتىنا كەلسەك, ەلىمىزدە جاريالانعان توتەنشە جاعداي مەن كارانتين – جۇرتشىلىقتى شوشىتۋدىڭ ەمەس, ساقتاندىرۋدىڭ امالى. راس, اتى ايتىپ تۇرعانداي, توتەننىڭ تۇرقى مەن سيقى جامان. بولمىسى دا بوتەن. سانى كوپ, ىركەس-تىركەس شارۋانى تابان استىندا شەشۋگە ءبىرلى-جارىم كىسىنى ەمەس, بارشا جۇرتتى جۇمىلدىرۋ وڭايعا سوعىپ تۇرعان جوق. ءدال قازىر كوميسسيانىڭ قاۋىرت جۇمىسىنان كەمشىلىك ىزدەۋشىلەردەن گورى, وعان سەپتەسۋدى وزىنە بورىش دەپ ساناعاندار قاتارى, شۇكىر, كوبەيىپ كەلەدى. كۇن-ءتۇن دەمەي مىندەتىن توقتاۋسىز ورىنداپ جۇرگەن ءتۇرلى سالا ماماندارىنا مەملەكەت باسشىسى جاريا ەتكەن العىسقا قالىڭ حالىق تا اق-ادال باتاسىن ءۇيىپ-توگىپ جاتىر. جاماندىقتىڭ الدىن الۋدىڭ, شۇعىل دا كەشەندى ارەكەت قامداۋدىڭ ارقاسىندا ىندەت شىعىنىن ازايتۋدىڭ بار مۇمكىندىگى جاسالدى. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە ەل مەملەكەت باسشىسىنىڭ بايسالدى ءسوزىن كۇتەتىنى راس. ويتكەنى توتەنشە جاعدايعا بايلانىستى نەشەمە ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن ناقتىلاۋ, اۋقىمدى ىستە ۇشىراسىپ قالاتىن قۇقىقتىق نيگيليزمدى, جايباراقاتتىقتى, وزگە دە كەلەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ – ءارى تالاپ, ءارى تەگەۋرىن. مۇندايدا ءتۇسىندىرۋ, ۇقتىرۋ, بايانداۋ, ۇيلەستىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى دە ەسەلەپ ارتادى. اسىرەسە باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە زاڭنان اۋىتقىماۋ قاتاڭ ەسكەرتىلسە دە, جەلپىنگەن, قۇرعاق سىرعاقتاعان جالعان حابارلاما-بولجامدارمەن بىرگە وتە ماڭىزدى, ساليقالى, سالماقتى, سىندارلى, ەكشەلگەن اقپاراتتار دا ارالاسىپ, تارالىپ جاتتى. بۇل ەندى جاڭارۋ جولىنداعى قوعامدىق سانانىڭ دەڭگەيىن بىلدىرەتىن تۇيتكىلدەر. سوندىقتان ەل كۇن تارتىبىندەگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى مالىمدەمەسىن اسىعا كۇتكەن ەدى. توتەنشە جاعدايدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك سالدارى بولاتىنىن اتاپ كورسەتكەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىس-شارالاردىڭ ەكىنشى توپتاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا بايسالدى دا بىلىكتى تۇجىرىمدامالارى ارقىلى ەلىمىزدىڭ قامكوڭىل قالىڭ توپتارىنا ۇعىنىقتى ەتىپ, پسيحولوگيالىق جاعىنان تىرەك بولارلىقتاي جاعىمدى شەشىمدەرىن جەتكىزدى. شىندىعىندا, بار شارۋاشىلىق بايلانىستارى كۇرت ۇزىلگەن كاسىپكەرلەر قاۋىمىنا, كۇنكورىس قامىن وزدىگىنەن كۇيتتەپ جۇرگەن ورتا تاپ وكىلدەرىنە مۇنداي ساتتە ىقىلاستى سوزجاردەم دە, ءىس جۇزىندەگى قولداۋ دا وتە-موتە قاجەت ەدى. اسىرەسە بارلىق توپتاعى مۇگەدەكتەر, بالالار مەن جاسى ۇلعايعان اعا ۇرپاق – زەينەتكەرلەر مۇقتاجى ەسكەرىلگەنى, سونداي-اق مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى بويىنشا كومەك الۋ قۇقىعىنىڭ ۇزارتىلعانى الداعى كۇنگە سەنىمدى بەكەمدەي ءتۇستى. نەسيەگە, كەپىلدەمەگە, سالىققا قاتىستى جەڭىلدىكتەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىرۋ, ۋاقىتشا جۇمىسسىز قالعان ازاماتتارعا جالاقى, رەسمي جۇمىسسىز مارتەبەسىن يەلەنگەندەرگە تولەماقى جونىندە مالىمدەمە ماتىنىندە انىق ايتىلعاندىقتان, ولاردى قايتالاۋدى ءجون كورمەدىك.
«ايتىلماعان سوزگە قوجاسىڭ,
ايتىلعان سوزگە قۇلسىڭ», دەپ حالىق ناقىلىندا ايتىلعانداي, ءار تارماققا جاۋاپتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر زاڭدى تيەسىلى كومەككە يە بولاتىنى كۇمانسىز.
بىزدىڭشە, ءدال قازىر ۋاقىتىن كەشىكتىرۋگە بولمايتىن كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا جەدەل كىرىسۋگە جاعداي تۋعىزىلىپ وتىر. كەزىندە «كوكتەمنىڭ ءبىر كۇنى – جىلعا ازىق» دەگەن ۇندەۋ بولاتىن. بيىل قالىپتاسىپ وتىرعان احۋالدى ەسكەرسەك, كۇن كوتەرىلگەن سايىن كولەڭكە دە قىسقاراتىنىن ويعا الىپ, اتالعان باعىتقا بارىنشا كوڭىل بولگەن دۇرىس. ونىڭ ۇستىنە اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنا ۇستەمەسى 5 پايىزدان اسپايتىن 70 ميلليارد تەڭگە, «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىن قولداۋ ءۇشىن 6 پايىزدان اسپايتىن ۇستەمەمەن 100 ميلليارد تەڭگە, جانارمايدى نارىق باعاسىنان 15 پايىز ارزانداتىپ بەرۋ تاپسىرىلدى. جىلداعىداي قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولماۋىن نەمەسە تالان-تاراجعا تۇسپەۋىن قاداعالاۋ ۇكىمەت پەن باس پروكۋراتۋراعا, ەسەپ كوميتەتىنە, ايماقتىق رەۆيزيا كوميسسيالارى مەن قوعامدىق كەڭەستەرگە جۇكتەلدى. حالقىمىزدىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدان كەيىنگى باستى مىندەت – ەكونوميكامىزدا داعدارىستى بولدىرماۋ قاراكەتىنە مەملەكەت باسشىسى بارلىق قاراجات كوزدەرىن تارتۋدى تاپسىردى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورى, ۇلتتىق بانكتىڭ رەسۋرستارى مەن قۇرالدارى دا بار.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى قۇرعان ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن ۇتىمدى پايدالانۋىمىز كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋداردى. بۇل بارلىق سالاداعى جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتى ءۇشىن ەرەكشە سۇرانىس بولاتىنىن اڭعارتسا كەرەك. سوندىقتان قاراجاتتىڭ اشىقتىعىن, ايقىندىعىن جانە ءتيىمدى جاراتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسقا دا فورمالارىن قولدانۋ رەتى بار.
ماسەلەن, ناۋقاندى وتكىزۋگە دەربەس جاۋاپتى ادامدى جانە سول سالانىڭ بىلگىر ماماندارىنان كوميسسيا (حالىقتىق باقىلاۋ) بەلگىلەپ, جۇمىس بارىسىن باق ارقىلى حالىققا كورسەتىپ وتىرسا, شارۋانىڭ تابىسىمەن بىرگە جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا تۇسەرى انىق. مۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى وتكەننىڭ ءبارىن جوققا شىعارۋ نەمەسە تەرىستەۋ ەمەس, كەرىسىنشە جاڭا, ەرەكشە جاعدايدا بەرىلىپ وتىرعان جەڭىلدىكتەردىڭ شىنايى وندىرۋشىگە نەعۇرلىم تەزىرەك جەتۋىنە قامقورلىق جاساۋ دەر ەدىك. ءدال قازىر قالىپتاسقان بيۋروكراتيانى اۋىزدىقتاۋ – باستى فاكتور بولماق. ويتكەنى كۇن كوتەرىلگەن سايىن كولەڭكە قىسقارادى. سونىمەن بىرگە جەكەلەگەن اۋداندار تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ىرگەسىندەگى ءۇي جەرىن ءتيىمدى پايدالانباي جاتقانى دا وتىرىك ەمەس. ال ول كەڭ كولەمدەگى جەكە مەنشىك جەرلەردەن وزگە, سۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ءۇي ىرگەسى ۋچاسكەلەرىن دۇرىس پايدالانۋ, ياعني قاجەتتى ەگىس پەن داقىلداردى, كوكونىس تۇرلەرىن ءوسىرۋدى, ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋشى مەنەدجەرلەردى تابۋ دا – اۋدان, قالا ءۇشىن بۇرىن قولدانىلماي كەلگەن ءتاسىل. ءۇي نەمەسە جەر يەسى ونگەن ونىمنەن پايدا تاباتىنىنا سەنىمدى بولسا, ازىق-ت ۇلىك پروبلەماسىن شەشۋگە ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. ول ءۇشىن اكىمدىك باسشىلارى, ءتيىستى سالا ماماندارى جەر-جەردەگى ءاربىر ءىستى سارالاپ, بايىبىنا بارا تۇسىنەتىن ەل ازاماتتارىن جۇمىلدىرا ءبىلۋى كەرەك. ال كەجەگەسى كەيىن تارتىپ, «اناۋ جەتپەي جاتىر, مىناۋ جەتپەي جاتىر» دەپ جەلەۋ ىزدەپ, سىلتاۋ تاباتىندارعا قايراتتى اكىمدەر: «ىنتا-ىقىلاسىڭمەن قام جاساساڭ, ءبارى دە بولادى. حالىق اماندىقتا جۇرسە, ءوز نەسىبەسى وزىنە جەتەدى!», دەيتىنىنە سەنىمدىمىز.
تۇتاستاي العاندا, پرەزيدەنت مالىمدەمەسى ەلدىڭ الاڭ كوڭىلىن ناقتىلىقپەن بايىپتاتىپ, بۇگىنگى سىن-قاتەردەن, توتەنشە جاعدايدان, ەكونوميكالىق داعدارىستان الىپ شىعار سىندارلى جولدى نۇسقادى. مۇنداعى ءاربىر ەكونوميكالىق تۇجىرىم, دايەك, الەۋمەتتىك ءجون-جوبا, قاعيداتتار قارجىلىق ەسەپكە قۇرىلعانىمەن عانا ەمەس, اۋقىمدى ەلدىك پاراساتقا نەگىزدەلگەنىمەن ماڭىزدى. بۇل ەلىمىزدەگى ساباقتاستىق, ادىلەتتىك جانە دامۋ جولىنىڭ جاڭا كەزەڭىن انىقتايدى.
دارحان مىڭباي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
