رۋحانيات • 29 ناۋرىز، 2020

ۇلتتىق تانىمنىڭ وزەگى – تاريحي سانا

54 رەتكورسەتىلدى

جەكە تۇلعا وتكەنى مەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامىنداعى بولىپ جاتقان وقيعالارعا دۇرىس باعا بەرىپ، وڭ-تەرىسىن پايىمداۋ ءۇشىن ونىڭ  وزىق تاريحي ساناسى بولۋى قاجەت.  عالىم-وقىمىستىلار «تاريحي سانا» دەگەندى – ءاربىر جەكە ادام، تۇتاس ۇرپاقتىڭ تاريحىن سەزىنۋى، ءوزىنىڭ شىققان تەگىن، ولكەسىن، حالقىن، ءناسىلىن، ونىڭ رۋحاني ءتۇپ-تامىرلارىن، وتكەن ءومىر جولىن تانىپ-ءبىلۋى، سول ارقىلى پاتريوتتىق سانا-سەزىمىنىڭ ويانۋى دەپ تۇسىندىرەدى.

راسىندا قوعامدا تاريحي سانا دۇرىس قالىپتاسپاي ۇلتتىق سانانىڭ جاڭعىرۋى مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى، ۇلتتىق تانىمنىڭ وزەگى – تاريحي سانا. ال تاريحي سانانىنىڭ قالىپتاسۋىنا  – اقيقاتتى ارقاۋ ەتكەن شىنايى تاريح پەن حالىقتىڭ بايىرعى قاينارىنان سۋارىلعان سالت-ءداستۇردىڭ التىن ارقاۋىنا بايلانعان رۋحانياتتىڭ ءرولى زور.    

وتكەن زاماندارعا كوز جىبەرسەك: تاريحي ساناسى جانسىزدانعان  ەتنوستىڭ بەلگىسى – ءوزىنىڭ دامۋ ۇردىسىندەگى اقيقي بولمىسىن پارىقتاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ،  اسىلىن باعالاي المايتىن، باسقانىڭ جاسىعان مالداناتىن، ساناسى قورتىق، ءوزىن باسقادان كەم سانايتىن، كەمباعال تۇسىنىك ت.ب. سياقتى سيپاتتارى بولادى ەكەن.

بۇنداي سيپات ۇزاق جىل وتارشىلىق زاماندى باسىننان وتكەرگەن قازاق حالقىنىڭ دا بويىنان تابىلارى انىق. مىسالى، رەسەيدىڭ اعارتۋ مينيسترلىگى 1870 جىلى «رەسەيدە تۇراتىن جاتجۇرتتىقتاردى ورىستاندىرۋ شارالارى» اتتى قۇجات قابىلداپ، بۇراتانا حالىقتاردىڭ تاريحي ساناسىن السىرەتۋ ءۇشىن ارنايى  شارالار قاراستىرعان. وسى سالا بويىنشا ۇزاق جىل زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمداردىڭ ءبىرى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «بودان بولعان ەلدىڭ ساناسىن تۇساپ، رۋحاني قۇلدىققا قاراي يكەمدەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ەڭ توتە ءتاسىل – حالىقتى ءوز تاريحي ساناسىنان ايىرۋ. بۇل ءۇردىس 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن دە جالعاسىپ، جاڭادان ورناعان كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ باستى قۇرالى بولدى. مىسالى، كەڭەس ۇكىمەتى قۇرىلعان العاشقى  جىلدارى  وداق بويىنشا بارلىعى 194 ۇلت پەن ۇلىس ءومىر سۇرگەن بولسا، 1991 جىلى وداق قۇلاعاندا وسىلاردىڭ 50 پايىزى تاريحي ساناسىن جوعالتقاندىقتان ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتتى» دەيدى.  

جوعارىداعى ەتنوستاردىڭ تاريحي ساناسىنىڭ جويىلىپ كەتۋىنە نەگىزگى سەبەپ – ولاردىڭ ۇلتتىق تانىم-تۇسىنىگىنە قايشى مەتودولوگيالىق ادىستەردىڭ ء ومىر شىندىعى رەتىندە ءتۇسىندىرىلۋى. دالىرەك ايتقاندا، تاريحي وبەكتيۆتى شىندىق يمپەريالىق ساياساتتىڭ ىعىنا قاراي بۇرمالانىپ، ناتيجەسىندە ۇساق ۇلتتار ءوز تاريحىن جاتسىنۋعا، ءوزىنىڭ وتكەنىنەن جيرەنۋگە اكەلىپ سوقتىردى.

ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭارۋ» اتتى باعدارلامالى ماقالاسىندا: «ۇلتتىق دامۋدىڭ ىقىلىم زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان وزىمىزگە عانا ءتان جولى ءبىرجولا كۇيرەتىلىپ، قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ بىزگە جات ۇلگىسى ەرىكسىز تاڭىلدى» دەپ وتارلاۋشىلار تاراپىنان  ۇلت رۋحانياتىنا كۇشتەپ تاڭىلعان سوراقىلىقتى ايقىن ەسكەرتە كەلە، ودان قۇتىلۋدىڭ سارا جولى – ء وزىمىزدىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باس­تاۋ الاتىن رۋحاني كودىمىزدى ساقتاي وتىرىپ، قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرت­پەيىنشە، ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعى­رۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن اۋەلى رۋحاني كودتىڭ وزەگى – تاريحي سانا ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك» دەيدى.

ەلباسى بۇل پىكىرىن – قازىرگى زاماندى ۋاقىت تۇرعىسىنان تولىق باعامداپ،  بولاشاقتى ويلاپ، كەلەشەكتى تولعاۋ ارقىلى، تۇبەگەيلى زەردەلەپ بارىپ ايتىپ وتىر. ويتكەنى، ءبىر قوعام، ءبىر ەل، ءبىر ۇلىستا – ۇلتتىق تاريحي ساناسى قالىپتاسقان توپ پەن ماڭگۇرتىك پيعىلداعى قاۋىمىنىڭ قاتار ءومىر ءسۇرۋى بولاشاقتا –  ەلدىكتىڭ ىدىراۋى مەن ورتانىڭ جىكشىلدەنۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى.

سوندىقتان بولاشاقتا قازاق قوعامىن ساۋىقتىرۋدىڭ جولى كەمەلدەنگەن تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ارقىلى بارلىق  قازاقستاندىق ءبىر ماقسات پەن ورتاق مۇددەگە جۇمىلا قىزمەت ىستەۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. وسى ورايدا، ءۇندى جۇرتىنىڭ كوسەمى رابيندرانات تاگوردىڭ  ء«اربىر حالىق الەم قاۋىمداستىعى الدىندا ءوزىنىڭ باسقاعا ۇقسامايتىن ەرەكشە ۇلتتىق بولمىسىمەن دارالانىپ تۇرماي، باسقانىڭ قاڭسىعان قادىر تۇتسا، ول حالىق جويىلۋعا بەت بۇرعان، قاسىرەت جولىنداعى ۇلت» دەگەنىن دە ۇمىتۋعا بولمايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار