عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جاڭا كوكجيەگى

جوعارى ءبىلىمنىڭ عىلىممەن جانە سايا­ساتپەن ۇشتاسۋى, ءوزارا بايلانىستارى مەن قارىم-قاتىناستارى جاڭا رەفورمانىڭ ارقاشاندا نەگىزى بولىپ تابىلاتىنى تاريحي تاجىريبەدە دالەلدەنگەن. بۇل ۇشەۋىن ءاسى­رەسە, تاريح عىلىمىندا دەربەس باعىتتار رە­تىندە جەكە دارا دامىتۋعا تالپىنىس ءوزىنىڭ ءنا­تيجەسىن بەرە قويمايتىندىعى حح عا­سىر­داعى كەڭەس وداعىنىڭ تاريحي ءتاجىري­بە­سىندە ايقىندالعانىن جاقسى بىلەمىز. جو­عارى مەكتەپكە جانە عىلىمعا ساياسات تىكەلەي ىقپال جاساعان اتالمىش قوعامدا عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان عى­لىم سالالارى دەربەس وركەندەگەنىن باستان وتكەردىك. ەداۋىر تابىستارعا قول جەتكەنىنە قاراماستان, مۇنداي ۇستانىم ءتۇپتىڭ تۇبىندە جوعارى ءبىلىمنىڭ جانە عىلىمنىڭ الشاق­تاۋىنا جانە بىرتە-بىرتە تۇيىققا تىرەلىپ, توقىراۋعا ۇشىراۋىنا الىپ كەلەتىنىن وتكەن ءومىر دالەلدەدى. كەزىندە جابىق بولعان ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەمىز شىن مانىندە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جان-جاقتى دامۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. عىلىم تۋرالى دا وسىلاي دەۋگە بو­لادى. اسىرەسە, باتىس ەلدەرىنىڭ جوعارى ءبى­لىم مەن عىلىمدى دامىتۋ تاجىريبەلەرى جاڭا جاعدايدا نازار اۋدارۋعا ابدەن لا­يىقتى دەپ ويلاي باستادىق. وسى ماسەلەنى العاش رەت مەملەكەتتىك تىلدە جان-جاقتى تالداعان تولىمدى دا ىرگەلى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ جارىق كوردى. ونىڭ اۆتورلارى بەلگىلى عالىم-تاريحشىلار حانگەلدى ءابجانوۆ پەن عابيت كەنجەباەۆ. باتىس ەلدەرىندەگى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ باستى-باستى نەگىزدەرى سالىس­تىرمالى تۇردە تەرەڭ زەرتتەلگەن وسى ەڭ­بەك­تىڭ بۇگىنگى تاڭدا اسا قاجەتتىگى ونى وقي باستاعاندا ايقىن بايقالادى. وندا باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ناقتى مىسالدار نەگىزىندە جان-جاقتى قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە اۆتورلار ولارداعى ەرەكشەلىكتەردى تالداي كەلىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىك جانە ۋني­ۆەر­سيتەتتىك ەمەس سەكتورلارىن ناقتى ءتا­جىريبە رەتىندە قابىلداۋدى ۇسىنادى. سو­عان وراي باتىستاعى سىرتتان وقىتۋ جانە كەشكى بولىمدەردە ءبىلىم بەرۋ جۇيەلەرى دە ناق­تى دەرەكتەرمەن سيپاتتالعان. باتىس ەلدەرىندەگى, دالىرەك ايتساق, اقش-تاعى, ۇلىبريتانياداعى, فرانتسياداعى جانە جاپونياداعى وقۋعا ستۋدەنتتەر تارتۋ جۇيەسىنىڭ 1980 جىلدان باستالاتىن جانە قازىرگى تاۋەلسىزدىككە دەيىن سوزىلاتىن ناقتى تاجىريبەلەرى 100 مىڭ ادامعا شاق­قان­داعى ستۋدەنتتەر سانىن تالداۋ ارقىلى ناقتىلانا تۇسكەن. مونوگرافيانىڭ قازاقستانداعى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن مۇمكىندىگىنشە تاريحي حرونولوگيالىق نەگىزدە تالداپ كورسەتۋى دە نازار اۋدار­تا­دى. بۇل جەردە توتاليتاريزم قىس­پا­عىن­داعى اتالمىش سالالاردىڭ العاشقى جە­تىس­تىكتەرى مەن كەدەرگىلەرى ناقتى مى­سال­دارمەن تۇسىنىكتى جانە ناقتى كورسەتىلگەن. ەڭ­بەكتە بۇرىن ايتىلا بەرمەيتىن كوپ­تەگەن كەم­شىلىكتەر جوعارى ءبىلىم مەن عى­لىمدى دا­مىتۋ بارىسىن زەرتتەۋدە ايقىن كورىنىس بەرگەن. تاري­حى­مىزد­ا زەرتتەۋدەن تىس قالىپ كەلە جاتقان حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باستالاتىن ءبىلىم مەن عىلىمدى ورىستان­دىرۋ ساياساتى العاشقى جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقىتۋ جۇيەسىن سيپاتتاۋ ارقىلى ايقىندالا تۇسكەن. تىپتەن, 1960 جىل­­داردىڭ ورتاسىندا دا قا­زاق­ستانداعى ستۋدەنتتەردىڭ جارتىسىنان كوبىنىڭ سلاۆيان تەكتەستەردەن تۇرعاندىعىن جانە بەلگىلى عالىمدا­رى­مىز­دىڭ انا تىلىمىزدە ءبىلىم بەرۋدى ارمانداعانىن تا­ريح­شى ە.بەكماحانوۆتىڭ “قاشان ءوزى­مىزدىڭ انا تىلىمىزدە سويلەر ەكەنبىز” دەگەن ارمان-تىلەگىنەن ايقىن بايقاۋعا بولادى. ستۋدەنت قازاقتاردىڭ سانى تومەن بول­عان­دىقتان, وقۋدى ءبىتىرىپ شىققان مامان­دار­دىڭ ۇلەسىنىڭ دە سونداي بولعانى زەرتتەۋدە اتاپ كورسەتىلگەن. دەگەنمەن دە ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى تابىستار مەن كەمشىلىكتەردى شۇقشيا تالداپ, قاتار قاراستىرۋىندا بولسا كەرەك. وندا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قايشىلىقتى جاعدايدا حح عاسىردىڭ 60-70 جىلدار تو­عىسىندا قالىپتاسۋىنىڭ اياقتالعانى تۋرالى تۇ­جىرىم ناقتى دەرەكتەرمەن بەكىتىلگەن جانە بۇل اسا قۇندى قورىتىندى. 70-80 جىلدارى ستۋدەنت قازاقتاردىڭ سان جاعىنان ءوسۋ تەندەنتسياسىنىڭ ۇلتتىق ينتەل­لي­گەن­تسيانى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ىقپال جا­ساعانى زەرتتەۋدە ايقىن بايقالادى. سو­نىمەن بىرگە 1948-1952 جىلدارى ۇزىن ىر­عاسى 200-دەن استام قازاقستاندىق عالىم­دار­دىڭ ساياسي سەنىمسىزدەر رەتىندە قۋعىند­ال­عان­دارىن وقىرماندار وسى كىتاپتان ناقتى بىلە الادى. اكادەميكتەر ش.ەسەن­وۆ­تىڭ عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنەن, ە.بوكەتوۆتىڭ قاراعاندى مەم­لەكەتتىك ۋني­ۆەر­سي­تەتىنىڭ رەكتورى قىزمەتىنەن بوساتىلۋى دا وسى قۋعىن-سۇرگىننىڭ جالعاسى ەدى. زەرتتەۋدى قۇندى ەتەتىن تاعى ءبىر نارسە – قازاقستانداعى عىلىم جانە ءبىلىم ماسە­لەلەرىنىڭ باسقا تمد ەلدەرى كورسەت­كىش­تە­رىمەن سالىستىرۋ نەگىزىندە زەرتتەلۋى. جو­عارى ءبىلىمدى قارجىلاندىرۋ ساياساتىنىڭ قىرى مەن سىرى, ساياساتتىڭ ۇيىمدىق جانە ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق نەگىزدەرى ەڭ­بەكتە ارنايى زەرتتەلگەن. 90-شى جىل­دار­داعى ەڭبەك نارىعىنداعى جۇمىس كۇشىنە دەگەن ۇسى­نىس پەن سۇرانىس ماسەلەلەرى, جۇمىس­سىز­دىق, جۇمىسسىزدار اراسىنداعى ايەلدەردىڭ ۇلەسى ناقتى ساندىق مالىمەتتەر نەگىزىندە كور­سە­تىل­گەن. جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ قول­دا­نىستاعى زاڭناماعا تاۋەل­دىلىگى, وسىعان باي­لانىستى الدا تۇر­عان ناقتى مىندەتتەر دە عى­لىمي تال­داۋ­لار­دىڭ مالىمەتتەرىن قورىتۋ ءنا­تيجەسىندە جان-جاقتى تالدانعان. زەرتتەۋ­شى­لەردىڭ نازارىنان 1991-2006 جىلدار ارا­لىعىنداعى قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ولار­داعى ستۋدەنتتەردىڭ سانىن (وبلىستارعا شاققان مالىمەتتەرمەن) ارنايى كەستە تۇرىندە تالداپ كورسەتىلگەن. حح عاسىردى جانە تاۋەلسىزدىك تۇسىن­داعى كەزەڭدى جان-جاقتى جانە ساپالى تال­داعان زەرتتەۋ مەملەكەتتىك عىلىمي سايا­ساتتى جانە ونىڭ ناتيجەلەرىن ارنايى قاراستىرىپ, قازىرگى كۇننىڭ تارتىبىندە تۇرعان عىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەردى ناقتىلاي تۇسكەن. عىلىم سالاسىنداعى رەفور­ما­لار­دىڭ بارىسى مەن تاجىريبەسىن قاراستىرعان اۆتورلار وسى باعىتتا قولدانىلعان تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى جاڭا قاۋلىلاردىڭ نەگىزگىلەرىن تۇگەلگە جۋىق قامتۋعا كۇش سال­عان. وندا 1991-2002 جىل­دارداعى ەلى­مىزدەگى عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ۇيىمدار سانىن سالالىق باعىتتار بويىنشا سي­پاتتاي وتىرىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق سالا ۇيىمدارىنىڭ ايماقتار بويىنشا ور­نا­لاسۋىن دا ارنايى كەستە بويىنشا بەرگەن. عىلىمنىڭ دامۋىندا وعان نەگىزدەلگەن ءونىمنىڭ حالىقارالىق اۋقىمدا جوعارى دامىپ كەلە جاتقانىن, مۇنداي ونىمدەردى ساتۋ كولەمىنىڭ سوڭعى 20 جىلدا 5 ەسەگە كوبەيىپ, 1 ترلن. ەۆرودان اسقانى بارلىق باستى ەلدەردە عىلىمي زەرتتەۋلەرگە باسا نازار اۋدارىلا باستاعانىنىڭ مىسالى رەتىندە اتالىپ وتەدى. قازىرگى كەزەڭنىڭ باستى ماسەلەلەرى رەتىندە زەرتتەۋشىلەر جاھاندانۋداعى الەمدىك عىلىمي-تەحنولوگيالىق كەڭىستىكتى قالىپ­تاستىرۋ ماسەلەلەرىن, باسقا دامىعان ەل­دەرمەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەيدە عالىمدار مەن ماماندار الماسۋ ءنا­تي­جەلەرىن, الەمدىك كەڭىستىكتە ءبا­سە­كە­لەستىككە توتەپ بەرۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ىشكى ءونىم قۇرى­لى­مىن­د­اعى عىلىمي جانە جاڭاشىل عىلىمي قىزمەتتىڭ سيپاتىن تەرەڭ تالداعان. الدا تۇرعان باستى ءمىن­دەت­تەردىڭ ءبىرى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ 2012 جىلعا دەيىن عى­لىمدى دامىتۋعا ينۆەستيتسيانى 25 ەسە كوبەيتىپ, ونى جىلىنا 350 ملرد. تەنگەگە دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانى دا ناقتى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە باي­قا­لا­دى. بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءجۇر­­گىزىلگەن رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باع­دار­لاما تۇرىندە قابىلدانعانى, وندا ما­مان­داردى شەتەلدە وقىتۋمەن قاتار تەح­ني­كالىق, جاراتىلىستانۋ جانە قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا تياناقتى زەرت­تەۋلەرمەن اينالىساتىن وقۋ ورىندارىن, ياعني ۋنيۆەرسيتەتتەردى دامىتۋ باستى ءمىن­دەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ناقتىلانعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ جوعارى ءبىلىم مەن عى­لىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تاعىلىمى مەن بولاشاعىنا ارنايى كوڭىل ءبولۋى دە اسا ماڭىزدى. مۇندا اۆتورلار جو­عارى ءبىلىم مەن عىلىمدى ۇيىمداستىرۋ ءتا­جىري­بەلەرىن قورىتا كەلىپ, ولاردى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن دە ناقتىلاپ كورسەتەدى. ءيا, ماڭىزدى ماسەلەنىڭ سان قىرلى جاقتارىن كوتەرگەن زەرتتەۋشى عا­لىم­دار بۇل مونوگرافيالىق زەرتتەۋدە بۇكىل قازاق ينتەلليگەنتسياسىن تول­عان­دىر­عان ءبۇ­گىنگى ءداۋىردىڭ اسا وزەكتى ماسەلەلەرىن تال­داعان ەكەن. كوپتەگەن دەرەكتەردى جانە ساندىق مالىمەتتەردى ەكشەپ, عىلىمي اينالىمعا قوسۋ اۆتورلاردىڭ بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى جانە تەرەڭ بىلەتىندىكتەرىن دە بايقاتىپ وتىر. زەرتتەۋ كوپ جىلدارعا سوزىلعان عى­لى­مي ىزدەنىستىڭ ناقتى ءنا­تي­جەسى جانە وندا بو­لاشاعىمىزعا باي­لا­نىستى كوپتەگەن سا­لي­قالى پىكىرلەر جانە ورنىقتى ويلار مەن با­سال­قالى تۇ­جى­رىم­دار بار. وسىنى ەسكەرە كەلە, زەرتتەۋ جۇ­مىسى جوعارى ءبىلىم مەن عى­لىم ماسەلەسىن باسقارۋمەن اينالىساتىن ازا­ماتتاردىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىم­داس­تى­رۋ­عا جاعىمدى ىقپال جاسار دەگەن ويعا تىرەلدىك. تالاس وماربەكوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى.