تولەشەۆ

ۇلت باسىلىمدارىنىڭ ابى­زى بو­لىپ ەسەپتەلەتىن “سو­تسياليستىك قا­زاقستان” (بۇگىنگى “ەگەمەن قا­زاقستان”) گازەتىنىڭ ۇلى وتان سو­عىسىنان كەيىنگى وقىرماندارى سەي­دىلدا تولە­شەۆتىڭ ەسىمىن جاقسى ءبى­لەدى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كۇن­دەلىكتى باسىلىمداردى شولىپ شىق­پاي اس باتپايتىن قاۋىم اتال­عان گازەت بەتىنەن الگى ازا­ماتتىڭ ماقالاسىن كورسە, وقىپ شىق­قان­شا اسىعاتىن بولعان. گازەتتىڭ ول سانى قولدان-قولعا كوشىپ, ءاپ-ساتتە گۋ-گۋ اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ كەتە بارادى ەكەن. وسى ورايدا, بۇگىنگى وقىر­مان “سوندا ول كىسىنىڭ جاز­عان­دارى نە­سىمەن قىمبات, قانداي ەرەكشەلىگى بولعان؟” دەۋى ابدەن مۇمكىن. سەي­دىل­دا تولەشەۆ كو­بىنە ساتيرالىق سىني ماقالالار جازعان. ءتىلى اسا شۇرايلى, ءار ءسوزى مەن سويلەمدەرى, وبرازدى كەسكىندەۋ ءادىسى ءاجۋالى ساركازمگە تولى, ويلى دا وتكىر, ماقتامەن باۋىزدايتىن جەڭىل ءازىل­مەن كەيىپ­كەرىن الدىمەن ەركەلە­تىپ, سوسىن ناقتىلى دالەل-ءداي­ەكپەن جەلكە­لەپ جازاتىن بولعان. ساتي­ريك (فەلەتونيست) – وسى جانردىڭ ­ال­ەم­دىك ايتۋلى وكىلى ەزوپ­تىڭ اي­تۋىنشا, ءوز زامان­ىن­داعى كەلەڭسىز قىرسىق اتاۋلىنى سىلىپ تاستاي­تىن الماس پىشاق. بۇل مازمۇنداس پىكىردى ورىس سا­تيريگى ن.كرىلوۆ تا ايتىپ كەتكەن. سەيدىلدا راحات ۇلى تولەشەۆ – ­وز ءداۋىرىنىڭ كورىكسىز كورىنىستەرىن اشكەرەلەيتىن, ۇلتتىق ءباسپاسوزدىڭ اق سەمسەرى بولعان ادام. قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىندا اتاپ كورسەتكەندەي, ول سىني ماقالالار مەن فەلەتوننىڭ شەبەرى, سۋ توگىلمەس جورعاسى. سەيدىلدا سىر بويىنداعى ء“توڭ­كەرىس” اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. جەتىجىلدىق مەكتەپتەن كەيىن اۋەلى پاروۆوز دەپوسىندا جۇ­­مىس ىستەيدى. سوندا جۇرگەن كەزىندە اۋداندىق, وبلىستىق جانە رەسپۋب­لي­كالىق گازەتتەرگە حالىق شارۋا­شى­لىعىنىڭ كۇرە تامىرى سانالا­تىن سالادان پروبلەمالىق تولعام­دى پۋبليتسيستيكالىق وچەركتەر, سىن ماقالالار مەن بۇلتارتپاس اي­عاقتارمەن ادىپتەلگەن فەلەتوندار جازىپ كەڭىنەن تانىلا تۇسەدى. ول ءوزىنىڭ كەلەشەكتە داۋ-دامايى كوپ جانرعا بەس قارۋىن ابدەن سايلاپ كىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ءبىلىمىن جەتىل­دى­رۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ, ەكىنشى وقۋ ور­نىنا – زاڭ تەحنيكۋمىنا ءتۇ­سەدى. ونى ۇزدىك بىتىرگەن سەيدىلدا ءبىراز جىل سوت تەرگەۋ ورىندارىندا تەرگەۋشى بولىپ, بۇل سالاداعى ءبى­لىكتىلىگىن دە جەتىلدىرەدى. ءسويتىپ, پار­تيا قاتارىنا (شيەلى توپىرا­عىنان شىققان تۇڭعىش رسدرپ مۇشەسى) وتەدى. ونداعى ماقساتى كوم­مۋنيستىك جۋرناليستيكا ينستي­تۋتىنا ءتۇسىپ, جوعارى ءبىلىم الۋ ەدى. باسپاسوزگە بەلسەنە قاتىسىپ, قا­لا­مى توسەلە باستاعان س.تولەشەۆ پارتيا ورگاندارى جولداماسىمەن اتالعان جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ, ونى دا ويداعىداي ءبىتىرىپ شىعادى. ساكەڭ اتالعان وقۋ ورنىنىڭ قا­زاقستان بويىنشا تۇڭعىش تۇلەگى. كاسىبي جۋرناليست دەگەن جو­عارى ءبىلىم العاننان كەيىن جوعارى پارتيا ورگاندارى س.تولەشەۆتى 1931 جىلى ءباسپاسوز سالاسىنا ءجى­بەرەدى. ءبىراز جىل “ەڭبەكشى قا­زاق” (قازىرگى “ەگەمەن قازاقستان”) گازەتى رەداكتسياسىندا باسپاسوزگە شولۋ, پارتيا تۇرمىسى, ناسيحات, ادەبيەت جانە سىن بولىمدەرىندە مەڭ­گەرۋشى بولىپ, ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن تالانتىنىڭ, تاجىريبەسى مەن تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا گازەت جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا, قازاق­ستانداعى جۋرناليستيكا سالاسى­نىڭ قالىپتاسىپ, كەڭ قانات جا­يۋى­نا مول ۇلەس قوسادى. وسىنداي قابىلەت-قارىمىمەن تانىلعان س.ءتو­لەشەۆتى جوعارى ورىندار “كوم­­مۋ­نيست” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ەتىپ تاعايىندايدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, جەڭىسپەن ورالعان سوڭ, ءتو­لەشەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن “سو­تسياليستىك قازاقستان” گازە­تىندەگى قىزمەتىن جالعاستىرادى. گازەت جانرلارىنىڭ بارىنە قالام تارتادى. العان تاقىرىبىن شۇ­راي­لى تىلمەن كوركەمدەپ, ءار ءسوزى مەن سويلەمىن سۇلۋ قۇرىپ, وقىر­ماندى قىزىقتىرىپ, ىنتىقتىرا تۇسەدى. جوعارىدا ءبىز ونىڭ امبەباپ جورنالشى ەكەنىن ايتتىق. دەسەك تە وسىلاردىڭ ىشىندە ونىڭ ەسىمىن ەلگە كەڭىنەن ءمالىم ەتكەن, ارتىندا ولمەس ءىز قالدىرعان ونەرى ­– ونىڭ فەلەتونيستىگى. س.تولەشەۆ – قا­زاق باسپاسوزىندەگى دەرەكتى فەلە­توننىڭ كانىگى شەبەرى ءارى وسى سا­لادا تەوريالىق عىلىمنىڭ نە­گىزىن سالۋشى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. ەگەر “سوتسياليستىك قازاقستان” گا­زەتىنىڭ 1945-1955 جىلدار بەدە­رىن­دەگى تىگىندىلەرىنە كوز جۇگىرت­سەڭىز, س.تولەشەۆتىڭ فەلەتون­دا­رىن اپتا سايىنعى ساندارىنان قى­زىعا وقيسىز. ول كوبىنە ما­تە­ريال­دا­رى­نا گازەت پراكتيكاسىندا بار ءتا­جى­ريبەگە وراي, باسىلىم قۇ­پياسىن جانە ەتيكا ساقتاپ س.شى­ناروۆ, س.ايتۋاروۆ جانە ت.كۇرەڭ­شە دەپ ءبۇر­كەنشىك اتپەن قول قويىپ وتىرعان. سوعىستان كەيىنگى ون جىل قا­لامگەرلىك ومىرىندە جانرىن تاپقان جورعا جورنالشى رەتىندە ءباسپاسوز تاريحىنان ويىپ ورىن العان. سەكەڭنىڭ ءار فەلەتونىنىڭ اتى وقىرماندى ەلەڭ ەتكىزىپ وتىرعان. ماسەلەن, “قوپاڭ-قوپاڭ ەتەدى”, “باستىقتىڭ ءانى, كەڭسەنىڭ ءسانى”, “تىلىڭە تىيىم سال”, “ال, كەتتىم”, “كۇيەۋ باس جەمەيدى”, ت.ب. فەلە­تون­دارى ءالى كۇنگە دەيىن ەل اۋ­زىن­دا ءجۇر. ول فەلەتوندارىن بولعان وقيعالارعا قۇرعانمەن سول ناقتى دەرەكتەرگە شىرمالىپ, قۇر فاكتى­لەردى بايانداپ, ەسكى سۇرلەۋگە ءتۇسىپ كەتۋدەن ءوزىن اۋلاق ۇستاعان. ءار ما­قالاسىن سونى دا قىزىقتى وقي­عا­لارعا قۇرىپ, كەيىپكەرىنە, كاسىبىنە ساي كەسكىن-ءتۇر بەرىپ, سوسىن مىنەز-قۇلقى مەن ادەت-داعدىسىن دا ەرەك­شەلەندىرىپ وتىرعان. ءار كورىنىس پەن وقيعاعا ءاجۋا, مىسقىل, شىم­شى­مالى, شانشىمالى ءتىل قولدا­نىپ, كەيىپكەرىنەن وقىرماندى ەرىكسىز جيرەندىرگەن. وقيعاسى مەن ءتىلى ءۇيىرىپ اكەتەتىن دەرەكتى فەلە­توندارى ءتىپتى كوركەم شىعارما دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, قازاق توپى­راعىنداعى بەيىمبەت مايليننەن كەيىنگى ساتيرالىق پروزانىڭ شىن شەبەرى ەكەنىن دالەلدەپ كەتكەن قالامگەر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كۇندەلىكتى تاقىرىپتارعا ار­نالعان پامفلەتتەرى بەيبىتشىلىكتىڭ شىرقىن بۇزۋشى ب ۇلىكشىلدەرگە وق بوپ اتىلدى. سول ءداۋىردىڭ جەگى قۇر­­تىنا اينالعان جاتىپ ىشەر جال­قاۋلار, داۋرىقپاشىل داڭعوي­لار, جىمقىرما جەمقورلار, الا­جىپ اتتاعان, اقپارشىل كوزبوياۋ­شى­لار, وسەكتىڭ ءورتىن تۇتاتقان جەل­اۋىزدار, نەكەبۇزار ءناپسى قۇل­دا­رى ونىڭ نىساناسىنا دەر كە­زىن­دە ءىلىنىپ, سىباعاسىن الىپ وتىرعان. تولەشەۆ ­العان تاقىرىبىن ويناتىپ تۇرلەندىرۋدىڭ, قىزىقتى سيۋجەت قۇرۋدىڭ دا شەبەرى بولعان. كەيىپكەرىن باس سالىپ سىن قام­شى­سىنىڭ استىنا الماي, تۇس­پال­داپ بارىپ, ءمىنىن بەتىنە باسىپ وتىرعان. بىرەر مىسال: بىردە ول ال­ماتى قالاسى ۆينوگرادوۆ شا­عىن اۋدانىنداعى بازارعا بارادى. بازار ماڭىندا كوپتەن تارتىلماي جاتقان شالشىق كولشىك بار ەكەن. اۆتور, تاعى بىرنەشە ادام الگى بال­شىققا “باتىپ”, شىعا الماي قالادى. امالى تاۋسىلعان سوڭ باتپاققا باتقان پاقىرلار ءبىزدى ۇيىقتان شىعارىپ الا گور دەپ قالالىق كەڭسە باستىعىنا وتكەن-كەتكەننەن جالىنىشتى حات جول­داي­دى. (“سامسونوۆقا سالەم­دە­مە”). مىنە, وقيعا قانداي قىزىق­تى. فەلەتونشى شالشىقتى تازا­لا­مادىڭ دەپ قالا باستىعىن ءتىل­دەمەيدى. قايتا “بىزگە مەيى­رىمىڭىزدى ءتۇسىرىپ, بالشىقتان شىعارا گور” دەپ مۇڭ شاعۋ ارقىلى كورىنىسكە كىنالىلەردىڭ بۋىنىنا تۇسەدى. ايىبىن اشىپ ايتپاي-اق, بەتىنە باسادى. قانداي تاپقىرلىق! تاپقىر­لىعىنا تاعى ءبىر مىسال: ن. اۋدانىنا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ ت. جولداس كەلەدى. كەلىسىمەن اۋداندا مال باسى كەمىپ كەتكەن. ەندى قو­ناق­قا مال سويىل­ماي­تىن بولسىن, باس تارتىلمايتىن بولسىن دەپ ءپار­­مەن بەرەدى. جۇرت ونىڭ دا اما­لىن تاۋىپ, حاتشى­عا مال باسىن كور­سەت­پەي قۇر ەت تار­تادى. حاتشى ۇنەمى وسى دۇرىس دەپ ەتكە تويىپ, تايىپ تۇرا­تىن بولعان. ءسويت­كەن حاتشىعا اۋدان اۋىل­دارىندا ءبىر جىل ءىشىن­دە 160-تاي قوي سوي­ىلادى. ءبى­راق, باسى تارتىل­ماي­دى. وسى سورا­قى­لىقتى س.تولە­شەۆ ادەمى ءاز­ىل-سيۋ­جەت قۇرا وتى­رىپ, “حات­شى وسى اۋدان­عا كۇ­يەۋ ەكەن, سون­دىق­تان وعان باس تارت­پاي-اق قويىڭ­دار” (“كۇيەۋ باس جەمەيدى”) دەپ ءاجۋالايدى. سەيدىلدا تولەشەۆ – جالىق­پاي ۇستازدىق ەتكەن جان. ۇزاق جىل ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى) بولاشاق جور­نال­شىلار مەن ادەبيەتشىلەرگە سا­تي­رادان ءدارىس وقىدى. ونىڭ الدى­نان تالاي كورنەكتى گازەت قىزمەت­كەرلەرى ءتالىم الىپ شىقتى. سەي­دىل­دانىڭ فەلەتوندارى تالاي عى­لىمي ەڭبەكتەرگە, ديپلومدىق جۇ­مىس­تارعا نەگىز, تالاپكەرلەرگە از­ىق بولدى. وسى سالانىڭ بىلگىرى, بەل­­­­­­­­­گىلى عالىم, پروفەسسور ت.قوجە­كەەۆ, كەزىندە “ارا-شمەل” جۋر­نا­لىن باسقارعان جۋرناليست-ساتي­ريك س.الجىكوۆ تە تولەشەۆتىڭ “شەكپەنىنەن” شىققان, ءۇمىت ارت­قان شاكىرتى ەدى. ءبىز كوپتىڭ ءبىرىن عانا اتادىق. ايتپەسە, ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن قا­زاقستاندا دايارلانعان جۋرنا­ليس­تەردىڭ بۇل كىسىنىڭ الدىن كورمەگەنى كەمدە-كەم. ول وتە تالاپشىل, تۋرا جول­دان اۋىتقىمايتىن جانى دا, ءتانى دە تازا ەدى. كەمشىلىكتى سىنا­عاندا ىمىراسىز, ال شىندىق دەسە, باسىن بايگەگە تىگەتىن ادالدىقتىڭ ايبىنى ەدى دەيدى قىزمەتتەس بولعاندار مەن كوزىن كورگەندەر. قاي عاسىردا, قاي ساياسي قو­عام­دا بولماسىن سىن ايتقان ادامنىڭ اي­دارىنان جەل ەسكەنىن ەستىگەن ەمەس­پىز. ىشەر اس, كيەر كيىمگە جا­رى­ماي كوز تۇرتكى بولىپ ەزوپ ءوت­كەن دۇنيەدەن. پۋشكين مەن گو­گول ارۋاعىن توبەلەرىنە كوتەرگەن­شە ورىس اقسۇيەكتەرى ۇلى ي.كرى­لوۆتى موناح ساناپ, شىعارما­لا­رىن اياق استى ەتىپ كەلگەن. قىس­قاسى, ونىڭ مىسالدارىن وتىرىك تۇسىنبەيتىن اعىم قالىپتاسىپتى رەسەيدە. مۇنداي پيعىل بۇگىن دە بار, بولا بەرەدى دە. ماسەلەن, ءوزى­مىزدىڭ اسەكەڭ دە (توقماعامبەتوۆ) كەشەگى سوتسياليستىك رەاليزم كە­زىن­دە كوپ نارسەنى ايتا الماي, جاز­عانىن بۇگەجەكتەپ باستىرا الماي بارماعىن شايناپ ءوتتى. بۇگىنگى دۇنيەلىك داڭقى بار تۇرىكتىڭ ۇلى جازۋشىسى ءازيز نەسين دە ءوز ەلى مەن بۇكىل كاپيتاليستىك قوعامنان ءبىر جىلى ءسوز ەستىمەي-اق ءجۇر. مۇن­داي كۇيكى تۇرمىس پەن راقات­سىز ءومىر س.تولەشەۆتىڭ باسىندا دا بولدى. جازعانىن كەزىندە ۇجىمى مەن ارىپتەستەرى عانا سۇيسىنە وقىپ, الاقاندارىندا ايالادى. ال ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتار وعان كۇدىكپەن ودىرايا قاراعان كەزدەرى از بولماعان. وسىنداي كوزقاراس­پەن قولايلى باسپاناعا جارىماعان توقال تۇرمىس ونىڭ ءومىرىنىڭ ەرتە ۇزىلۋىنە (49 جاسىندا) سەبەپتى بولعان. جايباسارلىق مىنەزىمىزبەن قا­زاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ابىز ار­داگەرى س.تولەشەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولعاندا دا ءشوپ باسىن قي­مىل­داتپاي ءۇنسىز قالدىق. جۋر­نا­ليستەر وداعى, ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەت تە ءۇن قاتا قويمادى. تۋعان جە­رىن­دەگى (شيەلى, توڭكەرىس اۋى­لى) ەل باسقارىپ وتىرعان ازامات­تار دا ءارۋا­قتى ازاماتتى ارداق­تاۋدى ۇمىت قالدىردى, مۇندايدا ەشتەن كەش جاقسى دەمەسكە شاراڭ جوق. وتەگەن جاپپارحان,  قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. قىزىلوردا.