بيزنەس قاشان ءبىزدىڭ ءىس بولادى؟

نەمەسە ءوندىرىس وركەندىلىگى توڭىرەگىندەگى ويلار باياعىدا كولدەنەڭ ءوتىپ بارا جاتقان ءبىر ادام كوشە بويىندا اتىن دوعارىپ, ءوزى ار­باسىنىڭ ۇستىندە ۇيىقتاپ جاتقان ارباكەشتى كورىپ “اۋ, بۇل نە جاتىس؟ بوسقا ۋاقىت ءوت­كىز­گەنشە تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, اقشا تاپ­پايسىڭ با”, دەپتى. ارباكەش بولسا “سوندا ول اقشانى نە ىستەيمىن؟” دەپ سۇرايدى. اناۋ ادام “ول اقشاعا جاڭا اربا مەن تىڭ ات ساتىپ الىپ, بۇرىنعىدان دا گورى ونىمدىرەك جۇمىس ىستەيتىن بولاسىڭ”, دەيدى. “سودان سوڭ نە ىستەيمىن؟” دەپ سۇرايدى ارباكەش تاعى دا. “سودان سوڭ وزىڭە پاتشا سارايىنداي ءۇي سالىپ الاسىڭ”, دەپ جاۋاپ بەرەدى جاڭاعى ادام. “سودان كەيىن نە ىستەيمىن؟”. “سودان كەي­ىن شالقايىپ تۇرىپ جاتا­سىڭ”. سويتسە “سەنىڭ ويىڭشا مەن قازىر نە ءىس­تەپ جاتىر­مىن؟” دەگەن ەكەن الگى ارباكەش ءوزى­نە اقىل ۇيرەتكەن ادامنىڭ بەتىنە قاراپ تۇرىپ. وسى ءبىر ءتامسىل كەيدە ءبىزدىڭ قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردى كوزگە ەلەستەتەدى. ويتكەنى, ولار دا جاڭاعى ارباكەش سياقتى تىرشىلىگىنە جەتە­تىن قاراجاتىن جيناپ الىپ, كوتتەدج­دەرىن تۇرعىزىپ, اۆتوماشينەلەردى قوس-قوسىنان سايلاپ, سودان سوڭ ءبىر اياقتى ءبىر اياققا سالىپ قويىپ كوسىلىپ جاتقانداي كورىنەدى. قازاق­ستاننىڭ نارىقتىق قاتىناستارعا كوشكەنىنە ەداۋىر جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, وسى ۋاقىت ىشىندە وزدەرىن كاسىپكەرلەرمىز دەپ اتايتىن بەلگىلى ءبىر توپ تا پايدا بولدى. رەسمي ءمالى­مەتتەرگە جۇگىنەر بولساق, ەلدەگى شا­عىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسا­تىنداردىڭ قاتارى 1,8 ميلليون ادامعا جەتىپتى. شاعىن ءبىر مەملەكەتتىڭ حالقى دەۋگە تۇرارلىق سان. جارىلقاسا ءتۇبى وسىلار جارىلقايدى دەپ حالىق تا ولاردان كوپ ءۇمىت كۇتتى. وكىنىشكە قاراي, ءدال قازىرگى تاڭدا ول ءۇمىت اقتالدى دەپ ايتۋعا اۋىز بارا قويمايدى. ولاي دەيتىنىمىز, ازىرگە قازاق بيزنەس­مەندەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى “الا دوربا” ار­قالاۋدان, دالىرەك ايتقاندا, الىپساتارلىقتان ارىگە ۇزاپ كەتە الماي تۇر. قىتايدىڭ ارزان تاۋارلارىن اكەلەدى دە, باعاسىن 4-5 ەسەگە دەيىن ءوسىرىپ ساتىپ, ناپاقاسىن سودان تابادى. ال تۇرمىسقا قاجەتتى ءونىم ءوندىرىپ, ەل يگى­لىگىنە ەڭبەك ەتىپ جاتقاندار نەكەن-ساياق. ونىڭ دا وزىندىك “سىرى” بار. بىرىنشىدەن, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋ ۇلكەن اقىلدى, ءبىلىمدى, ول از دەسەڭ, ءتىپتى باسى ارتىق بەينەتتى دە قاجەت ەتپەيدى. ەكىنشىدەن, شيكىزاتتى قاي­دان الامىن, مامانداردى قايدان تابامىن دەپ باس قاتىرمايدى. ۇشىنشىدەن, تاۋارىن دوربالاپ اكەلىپ ساتىپ جۇرگەن ادامعا بان­كروتقا ۇشىراۋ قاۋپى دەپ تونبەيدى. جالپى, اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرۋ ادەتى ءبىز ءۇشىن ەشقاشان تاڭسىق بولعان ەمەس. سول ءداستۇر ءححى عاسىردا دا قىر سوڭىمىزدان قالماي كەلەدى. قازاق قاشاننان ەتتى جاقسى كورەدى, ال سول ەتتى سالاتىن تاباقتى وزگەلەر جاساپ بەرەدى, قازاق تەرلەپ-تەپشىپ ءشاي سوراپ­تاعاندى دا ۇناتادى, ءشاي ىشەتىن شىنى اياق پەن كەسەنى دە وزگەلەر جاساپ بەرەدى. ەڭ قىزىعى, بۇكىل عۇمىر بويىنا مال باعۋمەن شۇعىلدانعان, تەك قانا مالمەن ءومىر سۇرگەن حالىق قولدارىنا ەركىندىك ءتيىپ, كاسىپپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن كەزدە سول مالدى باعىپ, ونىمدەرىن ۇقساتىپ, قاجەتىنە جاراتۋعا جارامسىز بولىپ شىقتى. سوندىق­تان دا بۇگىندە قازاقستانداعى ەتتىڭ 40 پايى­زى سىرتتان تاسىمالدانادى, سوندىقتان دا دۇكەندەردە ىرىمشىك پەن قايماق جەتكىلىكسىز, بارلارىنىڭ ءوزى ۇنتاق سۇتتەن جاسالعان جانە تاپشى بولعاندىقتان باعالارى دا قىمبات. سوندىقتان دا قىمىز, شۇبات, جەنت سياقتى ۇلتتىق تاعامداردى كۇندىز قولىڭا شام الىپ ىزدەسەڭ تاپپايسىڭ. ايتەۋىر, قۇرتتى وزبەك اعايىندار جەتكىزىپ بەرىپ جاقسى بولىپ تۇر. ابىروي بولعاندا, (الدە وكىنىشكە قاراي ما؟..) كەشەگى كەڭەستىك ساياساتتىڭ ارقاسىندا قازاق­تىڭ ۇلان-بايتاق جەرلەرى “تىڭ يگەرۋ” دەگەن جەلەۋمەن جىرتىلىپ, سول جەرلەر بۇگىندە ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىزدىڭ نان تاۋىپ جەۋىنە جاراپ-اق تۇر. شىنىن ايتساق, كەڭەس وكىمەتى وسى ءبىر اۋىر دا اۋقىمدى جۇمىستى اتقارىپ بەرمەگەندە, وسىنشاما جەردى ءوزىمىزدىڭ اعايىنداردىڭ يگەرىپ الۋى ەكىتالاي ەدى. سول وزگەلەر جىرتىپ بەرگەن جەرگە ەگىن وسىرە ال­ماي, شارۋاسى شاتقاياقتاپ قالعان ءبىر جىگىتتىڭ پايدا تۇسەتىن جەرلەردىڭ ءبارىن شەتەلدىكتەرگە بەرىپ جاتىر, ەگەر بىزگە بەرسە, ءوزىمىز-اق ءبارىن قاتىرار ەدىك, دەپ شىرەنگەنىن دە ەستىگەنىم بار. مۇنداي كەزدە نە ايتارسىڭ؟ كۇلەسىڭ دە قوياسىڭ... ارينە, ەل كاسىپكەرلەردەن مۇلدە ادا دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتەيىن دەپ وتىرعان ەشكىم جوق. ەگىنشىلىكپەن, مال شارۋا­شى­لى­عىمەن اينالىسىپ, جاپ-جاقسى كورسەتكىش­تەرگە قول جەتكىزىپ, حالىق مۇقتاجىن وتەۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جۇرگەن كاسىپ يەلەرى بار­شىلىق. بىراق ۇلان-بايتاق قازاقستان ءۇشىن قازىرگى بارلاردىڭ ازىراق ەكەنىن, ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ تەك اگروونەركاسىپ سالاسىندا عانا جۇمىس ىستەيتىندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. اڭگىمەنىڭ اشىعىنا كوشسەك, جاڭاعى دي­قاندارىمىز بەن مالشىلارىمىز ءۇشىن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردى جاساپ بەرەتىن دە كاسىپكەر كەرەك-اق. وسىدان ءۇش جىلداي ۋاقىت بۇرىن بازاردا پلاستماسسادان جاسالعان بۇيىمداردى ساتىپ تۇرعان ءبىر ايەلدىڭ ءتۇسى سۇرىقسىزداۋ, سىرتى قولعا تۇرپىدەي تيەتىن تۇتقىر ءبىر شارانى كورسەتىپ, مىناۋ وزىمىزدە جاسالعان, باعاسى قىمباتىراق, بىراق ابايسىزدا جەرگە ءتۇسىرىپ الساڭىز شىتىناپ جارىلىپ كەتەدى, ال مىناۋ كورشى رەسپۋبليكادا جاسالعان, باعاسى دا ار­زانداۋ, ساپاسى دا جاقسىراق, دەپ ءوز تاۋار­لارى تۋرالى ماعلۇمات بەرىپ تۇرعانىن كور­گەنىم بار. تۇسىنە بىلگەن ادامعا وسى ءبىر بولماشى ءجايتتىڭ ءوزى كوپ نارسەدەن حابار بەرەتىن سياقتى. كاسىپكەرلەر ءۇشىن مەملەكەتتىڭ جاساپ جاتقان جاقسىلىعى ۇشان-تەڭىز. تەكسەرۋلەرگە تىيىم سالىندى, سالىقتار ازايتىلدى, بان­كروتقا ۇشىراي جازداعان كەزدە كەيبىرەۋلە­رىنە قارجىلاي كومەك تە كورسەتىلدى. سوندا دا بولسا ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ءحالىمىز مۇشكىل دەپ كوز جاستارىن كول قىلۋلارىن, جاردەم سۇراپ الاقان جايۋلارىن قويار ەمەس. اۆتومو­بيل مەن تراكتور شىعارۋ قيىن شىعار, ال جەر جىرتاتىن سوقا مەن تۇقىمسەپكىش شى­عارۋدىڭ قانداي قيىندىعى بار؟ ميلليون­داعان گەكتار جەرگە ەگىن ەگىپ وتىرعان قازاق­ستان جاڭاعى اتالعان تەحنيكانى تۇگەلدەي سىرتتان جەتكىزەدى. سول ءۇشىن قىرۋار قاراجات شىعىندالادى. باتىستىڭ كەيبىر دامىعان ەلدەرىندە, ءما­سەلەن, گەرمانيادا كاسىپكەرلىك ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ 80 پايىزىن قۇرايتىن كورىنەدى. ال بىزدە ول ازىرگە 20 پايىز شاماسىندا عانا. ەگەر جەكە ادام تۇرعىسىنان الار بولساق, ءدال وسى باتىستا ءبىر شارۋا 60 مىڭ  دوللاردىڭ ءونىمىن وندىرەدى ەكەن. بۇل كورسەتكىش قازاقستاندا ازىرگە 3 مىڭ دوللاردىڭ كولەمىنەن اسا الماي تۇر. بۇل جاعدايدىڭ قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي اراسىنداعى كەدەن وداعى تولىق كۇشىنە ەنگەن كەزدە ەل كاسىپكەرلەرى ءۇشىن ايتارلىقتاي پروبلەمالار تۋىنداتۋى مۇمكىن. ولار قازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز وتپەيدى, ونىڭ ەسەسىنە كورشى مەملەكەتتەردەن جەتكىزىلگەن ونىمدەر قازاقستاندىق رىنوكتى جاۋلاپ جاتىر دەپ شۋ كوتەرۋدە. وسىنداي داۋدى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوندي­تەر­شىلەر باستادى. اراق-شاراپ پەن سىرا ءونىم­دەرىن شىعارۋشىلار دا ساسقاندارىنان بار پالەنى جارنامانىڭ جوقتىعىنان, دالىرەك ايت­قاندا, قازاقستاندا ىشىمدىكتى جارناما­لاۋعا تىيىم سالىنعانىنان كورە باستادى. ولاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, ەلدەگى بۇكىل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى حالىقتى سىرا مەن ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتىپ الىڭدار دەپ كۇندىز-ءتۇنى ۇگىتتەي باستاسا, كاسىپكەرلىك جاعدايى بىردەن جاقسارىپ كەتەتىن كورىنەدى. جارناما دەمەكشى, تەلەديدارلار بەرىپ جات­قان جارنامالارعا قۇلاق ءتۇرىپ بايقا­ساڭىز, قازاقستاندىق ونىمدەردى كوپ كەزدەستىرە بەرمەيسىز. نەگىزىنەن “پامپەرستەر” جانە ىدىس-اياق پەن كىر جۋاتىن قۇرالدار. وتاندىق بيزنەسمەندەرىڭ اراق-شاراپتى جارنامالاۋعا رۇقسات سۇراپ الەك بولۋىنىڭ دا ءبىر سىرى وسىندا بولسا كەرەك. ويتكەنى, اركىم بارىمەن – بازار. اڭگىمەنىڭ اشىعىن ايتۋ كەرەك, كەيدە ءبىزدىڭ بىرقاتار كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ وندىرىسپەن اينالىسۋعا قابىلەتسىزدىكتەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ساۋاتسىزدىقتارىنا دا ءجيى-ءجيى كۋا بولۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, ءوز باسىم تاۋاردىڭ وتىمدىلىگىن ونىڭ ساپاسى مەن قۇنىنان ىزدەپ جاتقان بىردە-ءبىر كاسىپكەردى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ءبارىنىڭ دە ايتاتىندارى بىزگە جاعداي جاسالمايدى, ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى ساتىپ المايدى, جۇمىس ىستۋگە كەدەرگى كەل­تىرەدى دەگەن سول باياعى جاتتاندى ءسوز. ەگەر دۇكەن اتاۋلىنىڭ سورەلەرى قازاقستاندىق تاۋارلارعا لىقا تولىپ تۇرىپ, حالىق ولاردى ساتىپ الماي جاتسا, كاسىپكەرلەر وكپەسىن تۇسىنۋگە دە بولار ەدى. بىراق, قايدا سول تاۋارلار؟.. بىزدە, جوعارىدا ءوزىمىز ايتىپ وتكەندەي, ساۋدا-ساتتىق پەن رەستوران بيزنەسى جاقسى دامىپ تۇر. رەستوران قوجايىندارى ايتەۋىر ءبىر سىلتاۋ تاۋىپ اپتا سايىن بانكەت وتكىزەتىن قازاق اعايىندارعا راحمەت دەيدى ەكەن. ءويت­پەگەن كۇندە كوپتەگەن مەيرامحا­نالا­رىمىز­دىڭ (قازاقشا ايتقاندا) جابىلىپ قالۋ قاۋپى دە جوق ەمەس كورىنەدى. ويتكەنى, انا شەتى مەن مى­نا شەتى اتشاپتىرىم دامحانالارعا باعا­سى­نىڭ قىمباتتىعىنان حالىق كوپ بارا بەر­مەيدى. ونىڭ ۇستىنە قىزمەت ساپاسىن دا كىسى قىزىعارلىقتاي دەپ ايتۋ قيىن. ال ەگەر باعاعا كەلسەك, ول تۋرالى مىناداي ءبىر نازار اۋدا­رار­لىق مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ءما­سە­لەن, قىزىل بالىقتى جۇقالاپ تۋراپ ون ۇستەل­دىڭ ارقايسىسىنا ەكى جەردەن قوياتىن بول­ساڭىز, ول سىزگە رەستوراندا كەم دەگەندە 120 مىڭ تەڭ­گەگە تۇسەدى ەكەن. وسىنداي جيىرما تارەلكە بالىق تاعامىن ازىرلەۋ ءۇشىن 6 كي­لو­داي بالىق قاجەت. ەگەر سول بالىقتى ءوزىڭىز ساتىپ الىپ ۇيدە ازىرلەيتىن بولساڭىز, ول ءۇشىن ءسىز نەبارى 12 مىڭ تەڭگە عانا شىعىندايسىز. رەس­توران دەگەننىڭ نە ەكەنىن جانە ولارداعى باعا جاع­دايىن وسىدان-اق تۇسىنە بەرۋگە بولادى. بۇل ءجايتتى ءبىز انشەيىن كوپتەگەن كاسىپ­كەرلەرىمىزدىڭ تەك اقشا تابۋ ءۇشىن عانا جۇمىس ىستەيتىنىنە, اقشا تابا وتىرىپ, سونىمەن قاتار, حالىققا ساپالى قىزمەت تە كورسەتۋ كەرەك ەكەندىگىن ەسكەرە بەرمەيتىنىنە مىسال رەتىندە كەلتىرىپ وتىرمىز. بولماسا ساۋدا-ساتتىق پەن رەستوران بيزنەسىنە تىرەلىپ تۇرعان ەشتەڭە جوق, ەلدى وركەندەتەتىن دە ولار ەمەس. قازاقستانعا كەرەگى – ونەركاسىپتى دامىتۋ. سول ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قابىلدانىپ, سول ءۇشىن دە باسەكەگە قابىلەتتى, ەكسپورتقا باعدار ۇستانعان ونىمدەر شىعاراتىن كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت تاراپىنان ەلەۋلى جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى وزىمىزدە ەشتەڭە شىق­پاي­دى, نە قاجەتتىڭ ءبارى سىرتتان تاسىمالدانادى دەگەن سوزدەر ءجيى ەستىلە باستادى. ال قازاق­ستاندىق كاسىپكەرلەر قاتارى بولسا اي ساناپ ەمەس, كۇن ساناپ ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان شى­عار سالا-سالا بويىنشا ءتۇرلى اسسوتسياتسيالار پايدا بولىپ, ولار ءوز ادامدارىنىڭ مۇددە­لەرىن دە قورعاي باستادى. وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, 2-3 جىلداي ۋاقىت بۇرىن قۇرىلىس­شىلار اسسوتسياتسياسى باسشىسىنىڭ پاتەرلەر باعاسىن رىنوكتىڭ ءوزى رەتتەيدى دەپ ۇيالماي-قىزارماي قاراپ تۇرعانىن ەستىگەنىم بار. مەنى وسىنداي جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ وتىرىك ايتاتىنى (الدە ساۋات­سىزدىعى ما؟..) تاڭقالدىردى. ايتپەسە ءدال ءبىزدىڭ ەلدە باعانى رىنوكتىڭ رەتتەپ جاتپا­عانىن, ولاردى سول كاسىپ تۇرىمەن اينالىسۋ­شىلاردىڭ قالتالارىنان الىپ قويا سالاتى­نىن ول بىلۋگە ءتيىس. سول سەبەپتى دە بىزدە ءبىر تاۋاردىڭ قۇنى قاتار تۇرعان ەكى ءدۇ­كەندە ەكى ءتۇرلى. سول سەبەپتى دە قازاقستانداعى پاتەر­لەر­دىڭ ءار شارشى مەترىنىڭ قۇنى 1 مىڭ دول­لاردان اسىپ كەتىپ وتىر. ەڭ قىمبات دەگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ ءبىر شارشى مەترىن الىپ, سوعان كەتكەن ماتەريالداردى (نەگىزىنەن قىتايلىق) جانە جۇمىسكەرگە تولەنەتىن (ەگەر ول لايىقتى تولەنىپ جاتسا) ەڭبەكاقىنى ەسەپشوتقا قالاي قاقساڭ دا ونىڭ مىڭ دوللاردىڭ ماڭايىنا دا بارمايتىنىن بۇگىندە ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ول تۋرالى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ماماندارى دا تالاي-تالاي ايتىپ ءجۇر. مىنە, بۇل دا بىزدەگى بيزنەستىڭ شىنايى بەت-بەينەسىن كورسەتەتىن مىسال. بالكىم, كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ وندىرىسپەن شۇعىلدانۋعا بەت بۇرماۋى وسىنداي وڭاي جولمەن اقشا جاساۋعا ادەتتەنىپ العاندىقتان دا بولۋى مۇمكىن. ايتتى-ايتپادى, جەڭىل اقشا وزدىگىنەن كەلىپ قۇيىلىپ جاتسا, ماڭداي تەرلەتىپ نە كەرەك... كاسىپكەرلەرگە ايتىلىپ جاتقان ءسوز, جاسالىپ جاتقان جاعداي از ەمەس. بىراق, باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس, وزگەرىپ جاتقان دۇنيە شامالى. وسىندايدا بيزنەسپەن اينالىسۋشى­لارعا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ كەرەك شىعار دەگەن وي دا كوكەيگە ورالادى. ماسەلەن, ءونىم شىعارمايتىن, نەگىزىنەن ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ جەڭىل اقشا تاباتىندارعا (“رەستوران بيزنەسى” مەن ءۇي سالىپ قىمباتقا ساتۋشىلاردى دا وسى ساناتقا قوسۋ كەرەك) مەملەكەت سالىقتى كوبەيتسە. سوندا بوسا دا حالىققا پايدا كەل­تىرمەيتىن ولار, ەڭ بولماسا مەملەكەتكە پايدا كەلتىرەر ەدى. ال ەندى باعا ءوسىپ كەتەدى دەگەنگە كەلسەك, مۇنىڭ ءوزى انشەي­ىن ءسوز. اقشا ساناپ ۇيرەنبەگەن ءبىزدىڭ اعايىن­دار دا سوڭعى جىلدارى وڭدى-سولدى شاشىلا بەرۋدىڭ ورىنسىز ەكەنىن ازداپ بولسا دا ۇعىنا باستادى. سوندىقتان دا بۇرىنعى دۇربەلەڭ بۇگىندە جوق. كەيبىر كۇماندى جولمەن بايىعان نۋۆوريشتەر بولماسا, تابان اقى-ماڭداي تەر­مەن “مال تاپقاندار” ءاميان­دارىنا ۇقىپتى­راق قارايتىن بولدى. دەمەك, باعانى ءوسىرۋ ار­قىلى ۇنەمى ۇشپاققا شىعا بەرە المايتىن­دارىن بيزنەسمەندەر دە ءتۇسىندى. جالپى, بيزنەسمەندەرگە جاقسىلىق جاساۋ دەگەندى كوپشىلىك جۇرت وڭ قابىلداي قوي­مايدى. حالىق الىپساتارلىقپەن پايدا تاۋىپ جۇرگەن ولاردىڭ وزگەلەردەن نەسى ارتىق دەپ ويلايدى. وسىدان كەلىپ “ە-ە, بيزنەسمەن دە­گە­نى­مىزدىڭ دەنى شەنەۋنىكتەر عوي, ولار ءوز­دەرىنە وزدەرى جاقسىلىق جاساپ جاتىر عوي” دە­گەن سياقتى پىش-پىش اڭگىمەلەر پايدا بو­لادى. شىنىندا دا كاسىپكەرلەر ءۇشىن, وندا دا ناقتى ءونىم ءوندىرىپ جاتقاندارعا تىم جوعارى ەمەس پايىزدىق وسىممەن نەسيەلەر بە­رىلسە, سالىقتان بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر جا­سال­سا جەتىپ جاتاتىن ءتارىزدى. ناعىز كاسىپكەر ودان ارعىسىن ءوزى-اق دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە ءتيىس. ءسوز جوق, كاسىپكەرلىكتى ويلاعانداي ءدا­رەجەدە ورگە باستىرۋ ءۇشىن ءبىلىم مەن قابىلەت قاجەت. بىزدە ءدال وسى ماسەلەنىڭ اقساپ جاتقانى بارشاعا ايان. ويتكەنى, بۇل ىسپەن قازاقستاندىقتار بۇرىن-سوڭدى اينالىسىپ كورگەن ەمەس. ال بىلمەيتىن جەردىڭ وي-شۇقىرى كوپ. وسىندايدا “بولاشاق” باعدارلاماسىمەن شەتەلدەردەن وقىپ كەلگەن جاستار ويعا ورالادى. سولاردىڭ بىلىمدەرى مەن الەۋەتىن نەگە پايدالانباسقا؟ نارىقتىق قاتىناس­تاردىڭ قىر-سىرىن كاپيتاليستىك ەلدەردەن وقىپ كەلگەن سولار ۇيرەتپەگەندە كىم ۇيرە­تەدى؟ الدە تامىر-تانىستىقتىڭ ارقاسىندا ءبىلىم الىپ كەلگەن ولار ەلگە ورالعان سوڭ دا سول تاسىلمەن جىلى ورىندار ىزدەي مە؟ ويتكەن كۇندە ولاردان ەل ءۇشىن قانداي پايدا بار؟ ولاردى وقىتۋعا جۇمساعان قارجىنىڭ قاي­تارىمى قايدا؟ وسى تارىزدەس ساۋالدار بۇگىندە اركىمنىڭ دە كوكەيىندە ءجۇر. قالاي دە­گەندە دە, “قاراڭعى قازاق كوگىنە, ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام...” دەيتىن سۇلتانماح­مۇتتاردىڭ ەل ءۇشىن وتە قاجەت بولىپ تۇرعانى كۇمانسىز. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توقەتەرىنە كەلگەندە بيز­نەس قاشان تولىققاندى ءبىزدىڭ ءىس بولادى دە­گەن ساۋال بۇگىندە كىم-كىمدى دە مازالايدى. وكى­نىشكە قاراي, ناقتى قايتارار جاۋاپ ازىرگە جوق... سەيفوللا شايىنعازى.