ارتىنا ىزگىلىكتەن ءىز قالدىرعان

وزگەلەرگە سالماق سالماي, اينالاسىنا قامقورلىقتىڭ نۇرىن شاشىپ جۇرەتىن جاندار بولادى. مەديتسينا عىلىمى سالاسىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان, دارىگەر دەگەن اسا جاۋاپتى ماماندىقتىڭ قادىرىن ارتتىرا بىلگەن قۋاندىق دۇيسەنوۆ سونداي جۇرەگى جومارت, جانى اسىل ازامات ەدى.قۋاندىق ءدۇي­سەن ۇلى 1940 جىلى 1 ساۋىردە اقتوبە وب­لىسىنىڭ باي­عانين اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ءدۇي­سەن ۇلى وتان سو­عى­سىنا قاتىسقان, انا­سى سە­يىلحان ۇرپاق ءتار­بيە­سىنە باسا كو­ڭىل ءبول­گەن كىسى. 1958 جىلى جارقامىس ورتا مەك­تە­بىن ءبىتىر­گەن ق.ءدۇي­سەنوۆ اق­توبە مەم­لەكەتتىك مەديتسينا ينس­تي­تۋ­تىنا وقۋعا تۇسەدى. ول ءبىلىم الا ءجۇرىپ, مەديتسينا عى­لىمى, ونىڭ ىشىندە ءوزى قالاعان مامان­دى­عى بويىنشا زەرتتەۋ جۇ­مىستارىمەن اي­نالىسادى. ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇش­تاس­تىرىپ, جاڭا باستامالارعا ۇم­تى­لىس جاساپ, عىلىمداعى جاڭا­لىقت­ار­دى تىنباي ىزدەستىرەدى. 1964 جىلى بىتىرگەن ۇزدىك تۇلەكتەردىڭ ىشىندە ول وسى وقۋ ورنىنىڭ ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كافە­درا­سى­نىڭ ەمحانالىق ورديناتۋراسىندا قىز­مەتكە قالدى­رىل­دى. ەڭبەك جولىن باستاعان ءسات­تەن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ۇستازدىق قىز­مەتتى قاتار الىپ ءجۇردى. قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنىڭ ەڭبەك پەن عىلىم جولىنداعى ەسەلى ەڭبەگى, ازا­ماتتىق تۇلعاسى جايلى زا­مان­داستارى, ارىپتەستەرى جانە ءشا­كىرت­تەرى ەر­ەكشە ىقىلاسقا تولى پىكىر ءبىل­دىرگەن. سونىڭ ءبىرى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كور­رەس­پون­دەنت-مۇشەسى, پروفەسسور ناماز ءىزىم­بەرگەنوۆ: “تۇسىنگەن ادامعا قۋاندىق وسى ينستيتۋتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق ال­تىن قورىنا جاتاتىن, ونىڭ مو­رالدىق دارە­جە­سىن ارقالاۋشى ءدىڭ­گەك­تەرىنىڭ ءبىرى ەدى”, دەپ ونىڭ ات­قار­عان قىزمەتىنە, ازاماتتىق تۇلعاسىنا جو­عارى باعا بەرگەن. ول قۋاندىق ومىرگە قازاقتىڭ قارا بالالارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلىپ, مىنا دۇنيەدەن تەك قانا اۋىل-ايماعى ەمەس, ءدۇيىم ەل ماقتان ەتكەن, ەل دامۋىندا ءوزىنىڭ بەلگىلى ورنى, ونىڭ يگىلىگى ءۇشىن ارقالاعان جۇگى بار ابزال ازامات بولىپ وتكەنىن جازعان. “قۋاندىق ءدۇي­سەن ۇلى مەديتسينا عىلىمىنىڭ ەڭ كۇردەلى تاراۋلارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپ­تەلەتىن جۇقپالى اۋرۋلار سا­لاسىندا بەلگىلى عالىم. عالىم بول­عان­دا قانداي! كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, ءبى­رە­گەيى, بۇكىل وداققا بەلگىلى عالىمدار گەورگي رۋدنەۆ, ەۆگەني بەلوزەروۆ سياقتى مايتالمانداردان ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن العان ازامات ەدى. ونىڭ عالىمدىق ەرەكشەلىگى – اۋەلى جۇ­مىس­تى ىستەپ الىپ, ونىڭ ناتيجەسىن تاجىريبەدە مۇقيات تەكسەرىپ بارىپ قانا جاريالايتىن. اقتوبە وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا ادەيى ەمدەۋ لابوراتورياسىن ۇيىم­داس­تىرىپ بولىپ, ەندى دوكتورلىق ديس­سەرتاتسيا جازىپ جاتقاندا ءومىر­دەن ءوتتى. سوندىقتان ونىڭ دوك­تور­لىق ديسسەر­تا­تسياسىن كىتاپ­حا­نا­لاردان تابا ال­مايسىز. ونى ىزدەگەن وقۋشى وب­لىستىق اۋرۋحانانىڭ ءىس-ءتاجى­ريبە­سى­نەن, اپاتتان امان قالعان سى­ر­قات­تار­دىڭ ومىرىنەن تابادى. پروفەسسور دۇيسەنوۆتىڭ قازاسى كازاق مەديتسينا عىلىمى ءۇشىن اۋىر سوققى بولىپ سانالادى. قۋاندىق تاماشا دارىگەر ەدى. ەلدە دارىگەر كوپ قوي. ال قۋاندىق سىرقاتتار ادەيى ىزدەپ كەلىپ ەمدەلەتىن دارىگەر ەدى”, دەپ تەبىرەنە وتىرىپ ەسكە العان. ق.دۇيسەن ۇلىنىڭ جان دوسى, مە­ديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ساۋلەلىك ان­ىق­تاۋ جانە ساۋلەلىك ەمدەۋ كا­فە­درا­سى­نىڭ دوتسەنتى تەمىرحان سۇلتانوۆ قا­زاقى اۋىلدان شىقسا دا, قۋان­دىق­تىڭ جوعارى وقۋعا تۇسكەن سوڭ, ورىس ءتىلىن جەتە يگەرىپ العانىن, كەيىن مەديتسينا سالاسىندا شاكىرتتەرگە ءدارىس­تەر وقىعاندا ويىن جەڭىل دە تۇسىنىكتى جەتكىزە الاتىن قابىلەتىنە تالاي جانداردىڭ تاڭ قالعانىن اتاپ وتكەن. ونىڭ ءوز جولداستارى مەن ارىپتەس­تە­رىنىڭ, اعايىن-تۋمالارىنىڭ اراسىندا وتە ابىرويلى ازامات ەكەنى, ينس­تي­تۋتتا, ءتىپتى قازاقستاندا ۇلكەن عا­لىم-ينفەكتسيونيست ەكەندىگى بارشا­مىزعا ءمالىم. سونىمەن قاتار قۋاندىقتىڭ شەبەر دومبىراشى ەكەنىن ايتا كەلىپ: “مەنىڭ كەيدە تاڭ قالاتىنىم دۇرىس شىقپايتىن دومبىرالار دا قۋەكەڭنىڭ قولىندا كۇمبىرلەپ, بويدى ەرىكسىز بيلەپ الىپ كەتەتىندىگىندە. قۋاندىق دومبىرانى كوبىنەسە جۇمىستان شار­شاپ كەلگەن كەزدە ودان ءوزى ەرەكشە ءنار الاتىنداي كۇمبىرلەتىپ تارتسا, كەيبىر جاعد­اي­لاردا جۇرتشىلىقتىڭ سۇرا­ۋى­مەن ءوزىنىڭ بارلىق ورىنداۋ شەبەرلىگىن پايدالانىپ, وتە شەبەر­لىك­پەن كۇي تولعاعاندا تىڭداۋشى قاۋىم كۇيدىڭ تەرەڭ تولعانىسىنا قالاي ەرىكسىز بە­رىلىپ كەتكەندىگىن اڭعارماي دا قا­­لاتىن ەدى”, – دەيدى. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور ىدىرىس الماباەۆ ستۋدەنتتىك جىلدارىنداعى قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنىڭ تاعىلىمىن بىلاي ەسكە الادى: ء“وزى ءبىراز ويلانىپ وتىر­دى دا جاعدايىمىزدى بىلۋگە كوشتى. ءبىز وعان قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلگەندەرگە وقۋدىڭ قيىنعا سوعىپ جۇرگەنىن, كوپ تەرميندەرگە تۇسىنبەي جۇرگەنىمىزدى جانە دە ورىس ءتىلى مەن لاتىن ءتىلى بىردەي تۇسىنىكسىز ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتىك. سول كەزدەگى بىزگە ايتقان اعالىق قامقورلىق ءسوز­دەرى ءالى ەسىمدە: “تەك ەڭبەكپەن عانا تالاي شىڭداردى الاسىڭدار”,- دەگەنى بىزگە قامشى بولىپ, قي­نال­عان شاق­تاردا ءبىراز سۇيەۋ بولدى. جىلدار ءوتىپ جاتتى, ءار بارعان جاڭا كا­فە­درا­دان اقجارقىن ءجۇزدى, جايدارى وقىتۋشىنى كەز­دەس­تىر­سەك دەگەن وي ما­زا­لاپ ءجۇردى. بىراق ونىڭ ءساتى 1972 جى­لى ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كا­فە­درا­سىنا كەلگەنىمىزدە ءتۇستى. ارتقا قا­يىر­عان قالىڭ بۇيرالاۋ قويۋ قارا شاشى كەڭ ماڭ­داي­لى جارقىن ءجۇزىن ەر­ەكشە بەي­نە­لە­گەندەي. الدىڭعى 1- كۋرستا كەزدەس­كە­نىمىزگە قاراعاندا ەسەي­گەنى, ءبىلىم شى­ڭىن مەڭگەرگەنى, ءوزى­نە-ءوزى سەنىمدى ما­­مان بولعانى اي­قىن كو­رىنىپ تۇردى. ءدا­رىستى ەكپىندەتىپ وقىپ, جۇقپالى اۋ­رۋ­­لاردى قان مايدان ەتىپ سۋرەتتەپ, ال ءوزى سول مايداننىڭ سار­بازى ەكە­نىن كورسەتە ءبىل­دى. تاجىريبەلىك ساباق, كوبىنەسە اۋرۋ جانىندا وتكەن­دىك­تەن, ءبىز قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنان ءدا­رى­گەر ادەپتىلىگىن, مەيىرىمدىلىگىن جانە ءار دەرەككە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كە­رەك ەكەنىن تۇسىندىك. “حيرۋرگ بو­لامىز” دەگەن ءبىرازىمىز جۇقپالى اۋرۋدىڭ مامانى بولعىمىز كەلىپ كەتتى. وسى كافەدرادا وقىپ, پرو­فەس­سور ق.د. دۇيسەنوۆتەن ءدارىس الىپ ءجۇرىپ العان قورىتىندىمىز ءپاندى مەڭگەرۋ ءۇشىن, وقىتۋشىنى ءسۇيۋ قاجەت ەكەندىگى بولدى. ينس­تيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ قۋاندىق ءدۇي­سەن ۇلىمەن 20 جىلدان استام ۋاقىت بىرگە ەڭبەك ەتكەندە ونىڭ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ناعىز ۇلتجاندى ازامات ەكەنىنە كوزىم جەتتى. قۋاندىق دۇيسەن ۇلى ءوز ءتى­لى­مىز­گە, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنە ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن, ستۋ­دەنت­تەر مەن جاستارعا قۇرمەتپەن قا­راۋ­شى ەدى. پروفەسسور ق.د.دۇيسەنوۆ قانداي جاعدايدا بولماسىن تۋرا ويىن اشىق كورسەتىپ, تىڭداۋشىعا انىق جەت­كى­زە­تىن. ينستيتۋت ءما­جى­لىس­تەرىندە ءسوي­لەگەن سوزدەرى ناقتى, تاقىرىپتان اۋىتقىماي كوكەيدەن شىعاتىن. ال جەكە ادامعا قاتىستى قيىن سۇراقتى تالقىلاعاندا با­رىن­شا شىنشىل بولىپ, قارالىپ وتىر­عان جاعدايدىڭ باستى سەبەپتەرىنە وبەكتيۆتى سا­راپ­تاما بەرەتىن. سون­دىقتان ول كىسىگە وكپەلەگەن ءارىپ­تەس­تەر­دى, ءوز باسىم, كەزدەستىرگەن جوق­پىن. اتا قازاق ءوزىنىڭ ازاماتتارىن با­عا­لاعاندا “سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى” دەپ قاراعان. قۋاندىق دۇيسەن ۇلىن ەسكە العاندا ونىڭ عىلىمداعى جە­تىس­تىكتەرى مەن ۇستازدىعى, ۇيىم­داس­تى­رۋ­شىلىق قاسيەتتەرىمەن قاتار باسقا دا قىرلارى مەن سىرلارىن ايتپاۋعا بولمايدى. ونىڭ ونەرگە دەگەن ىقى­لاسى وزگەشە ەدى. ول دومبىرا ونەرىن ەرەكشە دارىپتەيتىن. دومبىرا تارت­قانى تالاي كىسىلەردى تاڭ قال­دىرىپ, ولاردىڭ جان-جۇرەگىن تە­بى­رەنتكەنى كوز الدىمىزدا. كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى دا ەرەكشە بولاتىن. ول كىسى اۋديتورياعا كىرىپ كەلگەندە, وزىمەن بىرگە جاقسى كوڭىل-كۇيدى الا كەلەتىن”. اتتەڭ, قۋاندىق دۇيسەن ۇلىنىڭ جارقىن عۇمىرى قىسقا بولدى. 1994 جىلى دۇنيەدەن وزدى. بۇگىندە 70-كە تولىپ ارامىزدا جۇرسە, قالاي جاراسار ەدى. دەگەنمەن ارتىندا ەلگە جاساعان ەڭبەگى, حالقى قۇرمەتپەن ەسكە الىپ وتىراتىن ارداقتى ەسىمى, وردالى وتباسى, ۇلاعاتتى ۇرپاعى قالدى. اكەسىنىڭ جولىن قۋعان سۇيىكتى قىزى امان­گۇل قۋاندىققىزى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, س.ج.اسفەندياروۆ اتىن­داعى قازۇمۋ-دىڭ ينفەكتسيا جانە تروپي­كالىق اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ق.دۇيسەن ۇلى الىس ساپارلارعا شىققاندى جانى قالاعان. قىزىنىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدەگى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى كوپتەگەن ايگىلى قا­لا­لاردا بولىپ, ولاردىڭ تاريحىمەن تە­رەڭىرەك تانىسىپ, ساۋلەتتى عي­مارات­تارىن, مۇراجايلارىن تاما­شا­لا­عان. ءىسساپاردان ورالعاندا جاقىن-جۋىقتارىنا, كورشى-كولەمدەرىنە كورىكتى كىتاپتاردى, ادەمى فوتو­سۋ­رەت­تەردى, ءار ءتۇرلى مۇسىندەر مەن با­زار­لىقتاردى قۋانا-قۋانا ۇلەستىرەتىن بولعان. الايدا, ءار ادامعا ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ىستىق قوي. دارىگەر عالىم دەمالىسقا شىققاندا تۋعان جەرى بايعانين اۋدانىنا جانە سۇيىكتى جارى نۇرجامال سيسەنقىزىنىڭ تۋعان جەرى – باتىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى بارۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. امانگۇل قۋاندىققىزى ءوز ەستە­لىگىندە ەم ىزدەگەن ادامداردىڭ ۇيگە تولاسسىز كەلىپ جاتاتىنىن, تانى­ماي­تىن ادامداردى دا اكەسى قاباق شىتپاي قارسى الىپ, ەمدەپ, ۇيىندە جاتقىزىپ, بار قامقورلىعىن جا­سايتىنىن اڭگىمەلەپ بەردى. ءومىرى­نىڭ سوڭعى جىلىندا ءوزىنىڭ مامان­دى­عىن تاڭداعان قىزىنىڭ كاندي­دات­تىق ديس­سەرتاتسيا قورعاعان ءما­جىلىسىنە قاتىستى. وتباسىن ارداق تۇتىپ, قىزمەتىن باعالاي بىلگەن قۋاندىق دۇيسەن ۇلى كوڭىلى شات­تا­نىپ: “مەن شىن مانىندە باقىتتى اداممىن!” دەپ ايتادى ەكەن. ءبىز بىلەتىن, ەل قۇرمەتتەگەن پر­و­فەسسور قۋاندىق دۇيسەن ۇلى وسىن­داي جان ەدى. قىزمەتتەس بولعان ءارىپ­تەستەرى, تۋىستارى مەن جولداس­تا­رى ق.دۇيسەنوۆتىڭ ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرىن جوعارى با­عا­لايدى. “قازاقتىڭ جىگىتى وسىنداي!” دەپ وزگە ەلگە كورسەتسە, ەشقانداي قىسىلماي, بار سەنىمدى اقتاپ شى­عاتىن ازامات ەدى. ونىڭ كوپتەگەن شاكىرتتەرى بيىك بەلەستەردى با­عىن­دىرىپ, عىلىم جولىندا ۇلكەن جە­تىستىكتەرگە جەتتى. “ارتىنا ىزگىلىكتەن ءىز قالدىرعان” جاننىڭ ءبىرى – قۋاندىق دۇيسەنوۆ. مەيرامبەك قۇرمانعازين, م.وسپانوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينفەكتسيالىق اۋرۋلار كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. اقتوبە قالاسى.