سوت ادىلدىكتىڭ ايناسى بولۋى ءتيىس

ەلىمىزدە سوت-قۇقىقتىق رەفورما قارقىندى جۇرۋدە. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتيىمدى سوت جۇيەسىن قۇرۋ, كادر ساياساتىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى جىل سايىنعى جولداۋىندا بەرىلگەن باسىم تاپسىرمالار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالاردى تولىققاندى ورىنداۋ ءار سۋديا مەن زاڭگەر ماماننىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى. پرەزيدەنتتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋىندا دا قۇقىق قورعاۋ سالاسىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى العا قويىلدى. وسى ورايدا الماتى وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى مەيرامبەك تايمەردەنوۆكە جولىعىپ, بىرنەشە سۇراق قويعان ەدىك. – مەيرامبەك تايمەردەن ۇلى, سوت تورەلىگىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى مەن قارالعان ىستەردەگى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋى, سوتتاردىڭ سانكتسيا بەرۋ تاجىريبەسىنىڭ تيىمدىلىگى جايلى اڭگىمەلەسەڭىز. – سوت جۇيەسىنە جاڭاشىلدىق ەنگىزۋ ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلدان 2020 جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ناقتى كورسەتىلسە, بۇگىندە وسى باعىت كەڭىنەن باسشىلىققا الىنىپ وتىر. سوت جۇيەسىن ودان ءارى ءتيىمدى ەتە ءتۇسۋ ءمۇم­كىن­دىكتەرىن تالقىلاۋ ماقساتىمەن وتكەن جىل­دىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان سۋديالار ودا­عى­نىڭ كەزەكتى V سەزى ءوتتى. قۇرىلتايعا ەل­با­سى قاتىسىپ, سوت رەفورماسىن دامىتۋعا باعىت­تالعان ۇسىنىس-پىكىرلەرى مەن تۇيتكىلدى ماسە­لە­لەردى اتاپ كورسەتتى. وندا قۇقىقتىق رەفور­ما­نىڭ جالپى ماسەلەلەرى اياسىندا سوت جۇيەسىنىڭ اي­قىندىعىن, اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ازا­مات­­تاردىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ, سوت تورەلىگىن ساپالى اتقارۋ جانە ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىعىن قورعاۋداعى سوتتار مەن سۋديا­لار­دى مامانداندىرۋدى قولعا الۋ, ءسوزبۇي­دا­لىقتىڭ الدىن الاتىن سوت ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ مىندەتتەرى قويىلدى. تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بوي­ىن­شا ءىس-شارا بەكىتىلىپ, ونىڭ ناقتى ورىندالۋى باقىلاۋعا الىنعان. ەلىمىزدەگى جۇرگىزىلگەن رەفورما – ادام قۇ­قىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ, سوت ىستە­رىنىڭ ءوز ساتىلارىندا قاراۋ مەرزىمىن قىس­قار­تۋمەن ولشەنەدى. قۇرىلتايدا بۇل ماسەلەگە اي­رىقشا ءمان بەرىلىپ, قامقورلىق تانىتىلعانى دا بەلگىلى. سالاداعى رەفورما شەڭبەرىندە بۇگىنگى كۇنى سوت جۇيەسىندە تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ وزىق ۇلگىلەرى قولدانىلىپ, حالىقارالىق ستان­دارتتارعا ساي جابدىقتالۋدا. حالىقارالىق سۋ­ديا­لار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى حوسە ماريا بەنتو كومپانيدىڭ سۋديالاردىڭ سە­زىندە “سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا قازاق­ستاندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ءبارى ماعان تانىس. سۋديالارعا قولداۋ مەملەكەت باس­شىسى دەڭگەيىندە كورسەتىلىپ وتىر. بۇل دا قازاقستاننىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى”, دەگەنى الدا­عى كەزەڭدە جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇمىس جاساۋعا ۇندەگەنى دەر ەدىم. سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى ەلەۋلى جاڭا­لىق –  جۇيەگە ءۇش بۋىندى قۇرىلىمدىق وزگە­رىس­تىڭ ەنگىزىلۋى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىل­مىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ جانە ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءما­سەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ زاڭى 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى ەلىمىزدەگى اۋدان­دىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتار – ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتار, وبلىستىق جانە وعان تەڭەس­تىرىلگەن سوتتار اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق تارتىپتە ىستەردى قاراۋعا قۇزىرلى, ال جوعارعى سوت – قاداعالاۋ ساتىسىنداعى ىستەردى قارايتىن بولىپ قۇرىلعانىن ايتقان ءلازىم. وبلىستا ءۇش بۋىندى قۇرىلىم نەگىزىندە سوتتار قىزمەتتەرىنە كىرىستى. “قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سو­تى­نىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىنا سايكەس, بۇگىنگى كۇنى سوت جۇيەسىن ۇي­ىمداستىرۋ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە سوت عيمارات­تا­رىنىڭ بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا ساي بولۋى دا كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلۋى قاراستى­رىل­عان. سونىمەن قاتار, وبلىستا قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوت قۇرىلىپ, قىزمەتىنە كىرىستى. بۇل, سوت رەفورما­سىن­داعى سوڭعى جاڭالىق دەۋگە بولادى. ول سوت سالاسىنىڭ جۇمىسىنا يگى وزگەرىس اكەلىپ, جۇ­مىستى شيراتا تۇسۋگە ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق. الدا مامانداندىرىلعان جاسوسپىرىمدەر ىستەرى جونىندە, كەدەندىك, سالىق سوتتارىن قۇرۋ ماق­ساتى تۇر. مۇنىڭ ءبارى سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن وڭتايلى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالىق وزگەرىستەر رەتىندە قابىلدانىپ, الداعى ۋاقىتتا ءوز شەشىمىن تاباتىن بولادى. وڭىردە وتكەن جىلى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ مەن  ەلباسىنىڭ سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قوي­عان تاپسىرمالارى مەن مىندەتتەرىنە سايكەس, قۇقىقتىق رەفورمانىڭ جالپى ماسەلەلەرى اياسىندا سوت كورپۋسى قىزمەتىنىڭ  تيىمدىلىگىن, ايقىندىعىن جانە اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ازاماتتاردىڭ جۇيەگە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى قىلمىس­تار­دىڭ الدىن الۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەلى دەۋگە بولادى. سوتتار قاراۋىنا 2009 جىلى بارلىعى 60022 ءىس كەلىپ تۇسسە, ول 2008  جىلمەن  سالىستىرعاندا 17 358-گە نەمەسە 22,4 پايىزعا ازايعان. جالپى, تۇسكەن ازاماتتىق ىستەر مەن ارىزداردىڭ سانى – 36144 (2008 ج. – 35325), قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى – 4266, (2008 ج. – 4452), ال 19612-سى اكىمشىلىك ىستەردى قۇ­راي­دى (2008ج. – 37603). وتكەن مەرزىممەن سالىستىرعاندا تۇسكەن ىستەردىڭ  كوپ مولشەردە ءتو­مەندەۋىن  اكىمشىلىك ىستەردىڭ ازايعانىمەن باي­لانىستىرۋعا بولادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ەنگەن كولىكتەگى قۇقىق بۇزۋشىلىققا بايلانىستى وزگەرىستەر ناتيجەسىندە 2009 جىلى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 17991 ىسكە ازايعانىن كورەمىز. كەرىسىنشە ازاماتتىق ىستەر 819-گە ىسكە كوبەيىپ وتىر. قازىرگىدەي الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە ازاماتتىق ىستەرگە قاتىستى داۋلار ءوسۋ ۇستىندە.  وندا جەر, ۇلەسكەرلەر داۋ­لا­رىن قاراۋ بارىسىندا, ەكى جاقتىڭ ارىزدارىن وڭتايلى ەتىپ, تاتۋلىقتى ساقتاپ, اق پەن قا­را­نىڭ ارا جىگىن اشۋ سوتتاردان ادىلدىك پەن  ءبى­لىك­تىلىكتى قاجەت ەتەتىنى انىق. دەمەك, ازاماتتىق ىستەردى قاراۋدا وبلىستاعى سۋديالارمەن ىستەردىڭ جەكە كاتەگوريالارى بويىنشا تالداۋ جۇرگىزىپ, تىڭ تاجىريبەلەردى پايدالانۋ وڭ ناتيجە بەرەتىنىن اڭعارامىز. قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ بارىسىندا بىرەگەي تاجىريبە جاساۋ ماقساتىندا قىلمىستىق ىستەر ءجو­نىندەگى القانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءىس قاراۋ­دا كوپ ساۋالدار تۋىنداپ, كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا وبلىستىڭ سۋديالارىمەن تالداۋ جاساۋ تاجىريبەگە ەن­گىزىلدى. اپەللياتسيالىق جانە قاداعالاۋ ءتار­تىبىمەن بۇزىلعان جانە وزگەرتىلگەن سوت اكتىلەرىنىڭ سانى 126-عا نەمەسە 17 پايىزعا تومەندەدى. القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جىلى 14 ادامعا قاتىستى 8 قىلمىستىق ءىس قارالسا, ال 2008 جىلى 12 ادامعا قاتىستى 5 ۇكىم  شىعارىلعان. ساۋالىڭىزعا بايلانىستى سوتتاردىڭ سانكتسيا بەرۋى جونىندە ءسوز وربىتسەك, جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. قاماۋعا الۋ تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شارالارىنىڭ سوتتارعا بەرىلۋى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭىنىڭ دا­مۋىن­داعى زاڭدى كەزەڭ دەۋگە بولادى. قاماۋعا الۋعا رۇقسات سوتتىڭ قۇزىرىنا وتكەلى ازاماتتاردىڭ قۇ­قىقتارى مەن ەركىندىكتەرىنىڭ  زاڭمەن قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرىلدى. ويتكەنى, سوت تاۋەلسىز ورگان, ونىڭ قىزمەتى تەرگەۋ قىزمەتىمەن ۇشتاسپايدى. وبلىستىڭ اۋداندىق سوتتارىمەن 2009 جىلى بارلىعى 2285 قاماۋعا الۋ نەمەسە ۇيدە قاماۋدا ۇستاۋ تۋرالى بۇلتارتپاۋ شارالارىن ۇزارتۋ, ءوز­گەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستار تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە بۇلتارتپاۋ شاراسىمەن قاماۋعا الۋ تۋرالى 1811 ۇسىنىس قارالدى. – كادر قاشان­دا باستى تۇلعا. وبلىستىق سوتتىڭ, اۋداندارداعى سوتتاردىڭ ساپالىق قۇ­رامى مەن سوت تورەلىگىن تولىق ءارى اشىق, تاۋەلسىز جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى جايلى نە ايتار ەدىڭىز؟ – قۇقىقتىق مەملەكەتىمىزدىڭ باستى كەيىپ­كەرى سوتتار بولۋىن قاراپايىم حالىقتىڭ سانا­سىنا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ەلباسى اتاپ وتكەن. سوندىقتان قازىرگى كەزدە سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپ جوعارى. ءار سۋديا­دان سوت جۇيەسىنىڭ ابىرويىن كوتەرۋ, سوت پروتسەستەرىنىڭ اشىقتىعىنا قول جەتكىزۋ, سۋديا ارەكەتىنە ارىز-شاعىمداردى بولدىرماۋ تالاپ ەتىلۋدە. سوت كورپۋسىنا كەزدەيسوق جانداردىڭ ەنىپ كەتۋى, كەي­بىر سۋديالاردىڭ ادامگەرشىلىك, ادەپ كەل­بەتىنىڭ جانە كاسىپتىك دەڭگەيىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سوت تورەلىگىن اتقارۋ كەزىندە سوزبۇيداعا سالۋى, قاتەلىك جىبەرۋى, سوت ءوندىرىسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سوت  شەشىمدەرىنىڭ ساپالى دەڭگەيدە ورىندالۋ بارىسى سۋديالاردىڭ V سەزىندە اشىق ايتىلدى. وبلىستىق سوتتا كاسىبي دەڭگەيى جوعارى, بىلىكتى سۋديالار از ەمەس. 25-30 جىلدان استام ۋاقىت سوت سالاسىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان تەرەڭ ءبىلىمدى, جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولاتىنداي ىسكەرلىگىمەن تانىلعان نۇريۆا بەيسەنوۆا, تىلەۋقابىل عاليەۆ, ەۆگەني بازالەەۆ, سەرىك قارىمساقوۆ, نادەجدا چۋپرىنوۆا, يگور ليم سىندى سۋديالار قىزمەت ەتەدى. ولاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى جاستارعا ونەگە. وبلىستىڭ اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتارىندا دا بىلىكتى سۋديالار قاتارى جەت­كى­لىكتى. تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي ىلە اۋدان­دىق سوتىنىڭ سۋدياسى گالينا دوبرو­سەر­دوۆا­نىڭ ەلباسى جارلىعىمەن مەملەكەت پەن قوعامعا, سوت جۇيەسىنە سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگى با­عالانىپ, “ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالىمەن مارا­پاتتالعانىن دا ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. سۋديالاردىڭ كاسىپتىك دەڭگەيىن كوتەرۋ كوكەيتەستى ماسەلە. جوعارعى سوتتىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىندا سۋديا كادرلارىن دايىنداۋ, قايتا دايىنداۋ, ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سوت وقۋىنا اسا كوڭىل بولىنگەن. وندا سۋديالاردى ۇدايى وقىتۋ, ءسويتىپ, بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ ارقىلى ءبىلى­مىن تەرەڭدەتۋگە باسىمدىق بەرىلىپ, سۋديالاردىڭ جان-جاقتى بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن ارنايى باعدارلاما جاسالدى. باعدارلاماعا سايكەس قو­عامداعى بولىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالار مەن ءوز­گەرىستەردىڭ باعىت-باعدارىن, اسىرەسە, قۇقىقتىق سالاداعى الەمدىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى, ەلىمىزدەگى سوت رەفورماسىن دامىتۋعا قاتىستى بەلگىلەنگەن مىندەتتەر ءتۇسىندىرىلىپ, ۇزدىكسىز ءدارىس بەرىلۋدە. قازىر جوعارعى سوتپەن بەكىتىلگەن جوسپارعا سايكەس وبلىس پەن اۋداندارداعى جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن جەرگىلىكتى سوتتارداعى سۋ­ديا­لاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن وقىتىپ, تاجىريبەدەن وتكىزۋ ءداستۇرى قالىپتاسقانىن جانە ونىڭ بەرەرى مول ەكەنىن كورۋدەمىز. كەستەگە ساي پرەزيدەنت جانىنداعى مەملە­كەت­تىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ سوت ادىلدىگى ينس­تيتۋتىندا وبلىستىق سوتتان 5 سۋديا بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ قايتسا, جوعارعى سوتقا سۋديالار بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ كۋرستارىنا جىبەرىلۋدە. وتكەن جىلى وبلىستىق سوتتان 6 سۋديا, وبلىستىڭ اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردان 20 سۋديا, 2 كەڭسە مەڭگەرۋشىسى بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋ باعدارلامالىق كۋرستارىنان ءوتتى. سوتتا سۋديالاردىڭ تەك بىلىمدەرىن جەتىل­دى­رۋ­مەن عانا ەمەس ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنە قا­تىستى تالاپ تا كۇشەيتىلۋدە. جوعارعى سوت ءتور­اعاسىنىڭ وتكەن جىلعى كەڭەيتىلگەن وتىرىستا بەرگەن تاپ­سىرماسى مەن مىندەتتەرىنە سايكەس سۋديالاردىڭ ءوز قىزمەتتەرىنە لايىقتىلىعىن انىقتاۋ سوت تورەلىگى ساپاسىنا مونيتورينگ جا­ساۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءار سوتتاعى سۋديالاردىڭ ىشىنەن جۇمىس كورسەتكىشى ەڭ تومەن, ياعني كۇشى جويىلعان نەمەسە وزگەرتىلگەن شەشىمى ەڭ كوپ سۋديا وبلىستىق سوتتىڭ جالپى وتىرىسىنىڭ شە­شىمى نەگىزىندە سوت ءجيۋريىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلەدى. وندا قارالاتىن باستى ماسەلە – قىزمەتىن ءارى قاراي جالعاستىرۋعا سۋديانىڭ كاسىبي جارام­دىلىعىن انىقتاۋ. ەگەر كاسىبي جارامدىلىعى جەتكىلىكسىز دەپ تانىلعان جاعدايدا سۋديانى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى كۇن تارتىبىنە ماسەلە قويىلادى. بىلتىر سۋديا­لاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسىنا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ قورىتىندىلارى وب­لىس­تىق سوت سۋديالارىنىڭ جالپى وتىرىس­تارىن­دا تالقىلانىپ, سوت جيۋريىنە ماتەريالدار جولدانىپ, ناتيجەسىندە 1 سۋديا جۇمىسىنان بوساتىلدى. ەندى ساۋالىڭىزداعى سوت جۇمىسىنىڭ اشىق­تىعىنا كەلەتىن بولساق, قازىر سوت جۇيەسىنىڭ ال­دىندا تۇرعان ماقسات – سوت جۇمىسىن بارىنشا اشىق, حالىققا ۇعىنىقتى ەتۋ. وسىعان وراي وبلىستىق سوتتا “اشىق ەسىك” كۇندەرى بەلگىلەنىپ, ءار ايدىڭ سوڭىندا تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. وندا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, كوكەيلەرىندە جۇرگەن ساۋالدارىمەن ەركىن پىكىر بولىسۋگە مۇمكىندىك جاسالعان. جوعارعى سوتتىڭ رەسمي سايتىندا ور­نا­لاستىرىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ بىرىڭعاي ەلەك­تروندى بازاسىن ودان ءارى دامىتۋ بارىسىندا سوتتاردىڭ قىزمەتىن اقپاراتتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلدى. حالىققا قولجەتىمدى بولۋ ءۇشىن وسى جۇيە ارقىلى سوت اكتىلەرىن جاريالاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلعان. سونداي-اق, وبلىستىق سوتتىڭ جەكە سايتى جۇمىس ىستەيدى جانە سوت عيماراتىندا سوت پروتسەستەرىنە قاتىسۋشىلارعا ارنالعان انىق­تامالىق-اقپاراتتىق كيوسكى ءوز قىزمەتىن اتقارۋدا. پروتسەسكە قاتىسۋشىلار كيوسكىدەن بارلىق سۇراقتارعا, سونىمەن قاتار زاڭناما وزگەرىستەرىنە بايلانىستى سۇراقتارعا جاۋاپ تابا الادى. – سۋديا قاتارىن تولىقتىراتىن جاستاردىڭ كاسىبي دەڭگەيى بۇگىنگى تالاپتى قاناعاتتاندىرا ما؟ – ويىمدى ايتپاس بۇرىن تاعى دا ەلباسىنىڭ سۋديالاردىڭ V سەزىندە “العاشقى دەڭگەيدەگى سۋديالار ءۇشىن 25 جاس ازدىق قىلادى, سوندىقتان تاجىريبەلى ادامداردى تارتقان ءجون”-دەي كەلە, “سۋديالاردىڭ رياسىزدىعىنا ەشكىمنىڭ دە كۇمانى بولماۋى كەرەك. ال, بۇل سۋديالاردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى. تەك وسىنداي جاعدايدا عانا قازاقستاندىق سوت قوعامداعى ادىلدىكتىڭ باستى كوزىنە اينالىپ, حالىقتىڭ العىسىن يەلەنەدى”, دەگەن ءسوزىن جەتكىزگىم كەلەدى. تاريحتا توعىز جاسىنان داۋعا, بيلىك ايتۋعا ارالاسقان دانا بيلەر بار ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, قازىرگى كەزدە زاڭ قولدانۋ تاجىريبەسىن قالىپتاستىرۋ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. سۋديالىققا قازىرگى قولدانىستاعى ءتارتىپ بويىنشا 25 جاستان تاعايىندالۋ مەكتەپتى بىتىرە سالىپ, ودان ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ, ءالى وڭ مەن سولىن اجىراتىپ ۇلگەرمەگەن مامان ادام تاعدىرى شەشىلەتىن ساتپەن كەزدەسكەندە قيىن سوعۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان, اقىل توقتاتىپ, پايىم-پاراساتى مەن ءبىلىم-بىلىگى جەتىلگەن, كوزقاراسى مەن ۇستانىمى قالىپتاسقان جاستاردى ىرىكتەگەن دۇرىس دەر ەدىم. سۋديا بولۋ ءۇشىن 30-35 جاس تا كەش ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. ءارى سۋديالىققا ۇمىتكەردىڭ مىندەتتى تۇردە قۇقىق قورعاۋ سالالارىندا قىزمەت جاساعانى ءتيىمدى بولاتىنىن دا ايتقىم كەلەدى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن سۋديالىققا ۇمىتكەردىڭ كاسىبي ماماندانۋى جونىندە بەكىتىلگەن ەرەجەگە ساي ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا باعدارلاما جاسالعان. ءبىز سۋديالىققا ۇمىتكەرگە قورىتىندى بەرمەس بۇرىن ونىڭ كەلەشەگىنەن ءۇمىت كۇتتىرەتىن مامانداردىڭ جان-جاقتى تياناقتى دايىندىعىن قاداعالايمىز. – قوعامدى جەمقورلاردان تازارتۋ ماسەلەسىنە بارىنشا نازار اۋدارىلعانى بەلگىلى. وسى ورايدا, سىبايلاس جەمقور­لىققا بايلانىستى ناقتى سوت ۇكىمى شىعا­رىل­عان ىستەرگە توقتالساڭىز. جالپى مۇنداي  دەرەكتەر كوپ پە؟ – ورىندى سۇراق. بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس باسىم باعىت­تار­دىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. جىل وتكەن سايىن جەمقورلىققا, الاياقتىققا بارۋشى­لار­دىڭ سانى ارتپاسا ازايعان ەمەس. ەلىمىزدە تمد-دا العاشقى بولىپ 1998 جىلى “سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى” زاڭنىڭ قابىلدانۋى دەرتتىڭ الدىن الۋداعى جاسالعان باتىل قادام دەۋگە كەلەدى. زاڭ اياسىندا سىبايلاس جەم­قورلىقپەن كۇرەستى تەك سوت, پروكۋراتۋرا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى عانا ەمەس, بەلگىلەنگەن زاڭ نەگىزىندە بۇكىل حالىق بولىپ, ءار ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى ارقىلى كۇرەسكەندە عانا ناتيجەلى بولماق. الماتى وبلىسىنىڭ سوتتارىنا سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى 2009 جىلى 125 ادامعا قاتىستى 104 قىلمىستىق ءىس ءتۇستى. سوتتاردىڭ جازا تاعايىنداۋ تاجىريبەسىنە قارا­عان­دا سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى جاسا­عان قىلمىستارى ءۇشىن 79 ادامعا جازا تاعايىن­دالىپ سوتتالعان. سىبايلاس جەمقورلىققا باي­لا­نىستى قىلمىستىق ىستەردىڭ جىلدان جىلعا كوبەيگەنىن دە ايتۋعا بولادى. ستاتيستيكالىق ءما­لىمەتتەرگە سايكەس سوڭعى ءۇش جىلدا سىبايلاس جەمقورلىققا بايلانىستى قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعانداردىڭ سانى 29-عا كوبەيگەن. سوت­تال­عاندار سانىنىڭ ءوسۋى سوڭعى جىلى ايرىقشا كورىنىپ وتىر. ماسەلەن, 2008 جىلى 54 ادام سوت­تالسا, ال وتكەن جىلى 79 ادام سوتتالىپتى. قىل­مىستىق ىستەردىڭ 90 پايىزى سەنىپ تاپسى­رىل­عان بوتەن م ۇلىكتى يەلەنىپ الۋ نەمەسە ىسى­راپ ەتۋ, قىزمەت وكىلەتتىگىن تەرىس پايدالانۋ, پارا الۋعا بايلانىستى قىلمىستار. جەكە باسى­نىڭ قامىن عانا كۇيتتەپ, قۇلقىننىڭ ق ۇلى بو­لىپ, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى اياقاستى ەتەتىن­دەردىڭ كوپشىلىگى لاۋازىم يەلەرى قاتارىنان ورىن الۋدا. سىبايلاس جەمقورلىققا بارعان لاۋازىم يە­لەرىنىڭ  قىلمىستىق ىستەرى وتكەن جىلى وبلىس­تىق سوتتىڭ اپەللياتسيالىق ساتىسىندا قارالىپ, قاپشاعاي قالالىق سوتىنىڭ ۇكىمى كۇشىندە قالدىرىلىپ, سوڭعى نۇكتە قويىلدى.  الماتى وبلىسى ىلە اۋدانىنىڭ جاۋعاشتى اۋىلىندا لا 155/4 تۇزەۋ مەكەمەسىندە ەمدەۋ-پروفي­لاك­تي­كا جۇمىستارى جونىندەگى باستىقتىڭ ورىن­با­سارى لاۋازىمىن اتقارىپ جۇرگەن گ.ادىلعاليەۆا جانە اتالمىش مەكەمەنىڭ جەدەل ءبولىم باستىعى ا.بازىلباەۆا  قىزمەت بابىن پايدالانىپ,  جامبىل وبلىستىق سوتىنىڭ  ۇكىمىمەن 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, جازاسىن وسى تۇزەۋ كولونياسىندا وتەپ جاتقان ح.مانسۋروۆا دەگەن سوتتالۋشىدان ۇيىمداسقان توپ بولىپ, ءىرى مولشەردە پارا تالاپ ەتىپ, ونى تۇزەۋ كولونيا­سىنان بوساتۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاعان. بۇل ۇسىنىسقا ح.مانسۋروۆا دا كەلىسەدى. ح.مان­سۋروۆا راك اۋرۋىمەن اۋىرادى دەگەن وڭدى-سولدى جالعان قۇجاتتار جاسالىپ, دارىگەرلىك كوميسسيانىڭ ساراپتاماسى دايىندالادى. بۇل قىلمىسقا لا-155/4 تۇزەۋ مەكەمەسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن اتقارىپ جۇرگەن ادىلەت پولكوۆنيگى ۆ.كرەستيلنيكوۆ قىزمەت وكىلەتتىگىن تەرىس پايدالانۋ ارقىلى سوتتىڭ اتىنان ءمىن­دەتىنەن بوساتۋ تۋرالى قىلمىستىق  كودەكستىڭ 73-بابىنا سايكەس اۋرۋعا شالدىعۋىنا باي­لا­نىستى جازادان بوساتۋ تۋرالى قاۋلىسىن جازىپ, جالعان قۇجات دايىندايدى. بۇل جەدەل جۇمىس 4 ايدىڭ ىشىندە تىندىرىلادى. ءتىپتى, جالعان قاۋلىعا شاعىمدانۋعا جانە نارازىلىق كەلتىرۋ­گە نەمەسە كۇشىنە ەنۋگە بەرىلەتىن 10 كۇن مەر­زىمدى دە كۇتتىرمەستەن, قاۋلى دايىندالىسىمەن ح.مانسۋروۆانى كەلەسى كۇنى جازاسىن وتەۋدەن  بوساتىپ جىبەرگەن. تەمىر توردان شىعىسىمەن ح.مانسۋروۆا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا قونىس تەبەدى. سول جاقتان قىزى ارقىلى ء“ولدى” دەگەن انىقتاما الىپ, اتالعان تۇزەۋ مەكەمەسىندە ونى “و دۇنيەگە” اتتاندىرىپ تا ۇلگەرەدى. بىراق 2007 جىلى قاراشادا قازاقستانعا كەلگەن ح.مانسۋروۆا قر ۇقك قىزمەتكەرلەرىمەن قۇ­رىقتالىپ, جاسالعان قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. وسىلايشا ءۇش قىلمىسكەر دە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرىپ, ايىپ ورىندىعىنا وتىردى. – سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋدە سۋديانىڭ جەكە باسىندا قانداي باستى شارتتاردىڭ بولعانىن قالار ەدىڭىز؟ – سۋديالار ەتيكاسى كودەكسىنىڭ 4-بابىندا “سۋديا جۇمىستان تىس ۋاقىتتا ءوزىن ەشكىم دە ونىڭ بەيتاراپتىعى مەن ادالدىعىنا كۇمان كەلتىرمەيتىندەي, سۋديانىڭ مارتەبەلى اتاعىنا جانە سوت بيلىگىنە داق تۇسىرمەيتىندەي جاعدايدا ۇستاۋعا ءتيىس” دەپ جازىلعان. وسىنى ەسىندە ۇستاعان ءار سۋديا ءوزىنىڭ قىزمەتىندە لاۋازىمىنا داق تۇسىرەتىن كەز كەلگەن ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋعا جانە ءوز بەدەلىن قۇرمەتتەي ءبىلۋى ءتيىس. كودەكستە ءاربىر سۋديانىڭ ءوز قىزمەتىندە باسشىلىققا الاتىن زاڭ ەكەندىگىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. تەك ونىڭ وسى زاڭ ارقىلى سۋديا رەتىندەگى عانا ەمەس, ادام رەتىندەگى كەلبەتىن قالىپتاستىرۋعا تيىستىگىن ءتۇسىنۋ كەرەك. كورنەكتى عالىم سالىق زيمانوۆتىڭ “بي – دالا توسىندەگى ادىلدىكتىڭ باستى جارشىسى, قارا قىلدى قاق جارعان تورەشى, ۇلگىلى جول-جورالعىلاردى تۇزە بىلگەن زاڭ شىعارۋشى, ورەلى ءسوزدى ورنەكتەگەن اقىن, قىزىل ءتىلدىڭ تەزىمەن تالايدى پاتۋاعا كەلتىرگەن شەشەن, قىسىلتاياڭ تۇستا ءتىل قارۋى مەن نايزاسىن قولىنا قاتار ۇستاعان باتىر”, دەپ ايتقانىنداي, سۋديا داۋلى ماسەلەلەردى ءتۇيىندى شەشە بىلەتىن, ادىلدىكتى تۋ ەتكەن, جەكە باسىندا ادامي جاقسى قاسيەتتەردى جيناقتاي ءبىلۋى كەرەك. جالپى, ارىپتەستەرىمنىڭ ءار كەزدە “اققا قارا جوق, قاراعا شارا جوق” دەگەن ءتامسىلدى ەستە ۇستاعاندارىن قالار ەدىم. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.