– ومىرزاق وزعانباي ۇلى, ەلىمىز بيىل 1941-1945 جىلداردى قامتىعان سوعىستاعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن كەڭ اۋقىمدا اتاپ وتكەلى وتىر... بۇل جەڭىسكە بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا جان-جاقتى, اسىرەسە ساياسي-يدەولوگيالىق تۇرعىدان باسا نازار اۋدارىلعانى بەلگىلى. سول سياقتى قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزدە دە وسى جەڭىستىڭ وزىندىك ماڭىزى جوعالعان جوق. بۇگىنگى زاماناۋي, جاڭاشا كوزقاراستار بيىگىنەن قاراعاندا, مۇنىڭ ءمانى نەدە؟
– جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت ءومىر سۇرگەن كەڭەس وداعىن ءبىز تاعدىردىڭ جازۋىمەن وتانىمىز دەپ قابىلدادىق. ال ءوزىڭ وتانىم دەپ تانىعان ەلدى قورعاۋ – ازاماتتىق مىندەت. سوندىقتان 1941 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باسىنا كۇن تۋىپ, ەل شەتىنە جاۋ تيگەندە قازاقستاندىقتار دا اتقا قوندى. وسى سوعىسقا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدان 1 ميلليون 200 مىڭ ادام اتتاندى. بۇعان ەلىمىزدەن ەڭبەك باتالوندارىنا شاقىرىلعان 600 مىڭنان استام ادامدى, سونداي-اق مىندەتتى اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن جەرىنەن مايدانعا تارتىلعان 170 مىڭ جەرلەسىمىزدى قوسىڭىز. سوندا سوعىسقا شاقىرىلعان قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 2 ميلليونعا جۋىقتايدى. ولاردىڭ اراسىندا تىكەلەي سوعىس قيمىلدارىنا قازاقستاندىق 1 ميلليون 400 مىڭعا تارتا جاۋىنگەر قاتىسقان. ولاردىڭ 601 مىڭى تۋعان جەرگە ورالعان جوق.
سونىمەن قاتار سوعىس قاۋپى تونگەن ايماقتاردان جەدەل تۇردە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا كوشىرىلىپ اكەلىنگەن كوپتەگەن ستراتەگيالىق ماڭىزى زور زاۋىتتى ىسكە قوسىپ, ولاردان سوعىسقا قاجەتتى ونىمدەر شىعارۋ ىسىنە جۇمىلدىرىلعان جەرلەستەرىمىزدىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن انالارىمىزدىڭ, قارتتار مەن بالالاردىڭ دا سول قيىن كەزەڭدەردە جەڭىستى جاقىنداتۋعا قوسقان ۇلەسى وراسان زور بولعانى بەلگىلى.
نەگىزىنەن, جاۋدان ازات ەتىلگەن كوپتەگەن ەل وزدەرىن قورعاپ قازا تاپقان, سوندا جەرلەنگەن جاۋىنگەرلەردىڭ ۇلتىنا, دىنىنە قاراماي ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراۋ ءۇردىسى ساقتالۋدا. بۇعان جەكە نەمەسە باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە سول ەلدەردىڭ تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان تاعزىم-قۇرمەت دالەل. ونىڭ مىڭداعان مىسالىن ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, دنەپردەن ءوتۋ ءۇشىن بولعان شايقاستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان جۇماعالي قالدىعاراەۆ بەلارۋس مەملەكەتىنىڭ موزىر قالاسىن ازات ەتۋ بارىسىندا جالعىز ءوزى جاۋدىڭ 6 تانكىسىن جويعان. وسى ەرلىگى ءۇشىن ەكىنشى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بىراق بۇل اتاق قايتا بەرىلمەگەن. مىنە, قازاق باتىرىنا وسى قالادا ەسكەرتكىش ورناتىلعان. باتىردىڭ باسىنان توپىراق اكەلۋگە بارعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وعان دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىنا كۋا بولعان.
– سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ قاتارى سيرەپ كەلە جاتقانى بەلگىلى...
– ءيا, ءبىر وكىنىشتىسى, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەرلەردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن ازايىپ بارادى. تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعى ءوز دەگەنىن ىستەمەي تۇرمايدى... بۇگىندە قازاقستاندا 1200 سوعىس ارداگەرى بار. ولاردىڭ 300-گە جۋىعى سوعىس مۇگەدەگى. ارامىزدا جۇرگەن سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ جارتىسى توسەككە تاڭىلعان. ولاردىڭ بارلىعى 90 جاستان اسقان. وسى تۇستا تىل ارداگەرلەرى تۋرالى دا ايتا كەتەيىن, ولاردىڭ سانى بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا 120 مىڭعا جۋىق.
– سوعىس ارداگەرلەرىنە قامقورلىق جاساۋ, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىنا كومەكتەسۋ ماسەلەسى قانداي دەڭگەيدە؟
– ارداگەرلەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ تاراپىنان ەرەكشە قامقورلىققا الىنعان. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى زاڭ بويىنشا سالىقتان بوساتىلعان, تۇرعىن ۇيمەن, جەر جانە زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سونداي-اق الەۋمەتتىك تولەمدەر ستاندارتتارى بويىنشا قولداۋ شارالارىنىڭ كەشەنىن الادى. سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كومەك كورسەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
ايتا كەتەيىك, قازاقستاندا جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنە بەرىلەتىن بىرجولعى تولەمدەردىڭ مولشەرى تەڭەستىرىلەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
«ارداگەرلەر ۇيىمى» ورتالىق كەڭەسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق ماسەلەلەرى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ وتىرىستارىندا ارداگەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانادى. تالقىلاناتىن تاقىرىپتار بويىنشا ماتەريالداردى وسى كوميسسيا مۇشەلەرى دايىندايدى, ولار ارداگەرلەر مەن زەينەتكەرلەردىڭ پروبلەمالارىن جەرگىلىكتى جەردە زەرتتەيدى. تالقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدار ءۇشىن تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن, تۇرمىستىق, مەديتسينالىق جانە مادەني قىزمەتتەردى جاقسارتۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاسالدى. وسىعان ۇقساس جۇمىس وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىندە دە جۇرگىزىلۋدە.
ارداگەرلەردىڭ ورتالىق كەڭەسى ءداستۇرلى تۇردە 1 قازان – حالىقارالىق قارتتار كۇنىن كەڭ اۋقىمدا اتاپ وتەدى. ءبىز بۇل اتاۋلى داتانى ءبىر كۇنمەن عانا شەكتەمەي, ايلىق اكتسيا رەتىندە ۇيىمداستىرىپ كەلەمىز. وعان بارلىق ايماقتار بەلسەنە قاتىسادى. وسى اكتسياعا ەرىكتىلەر ۇيىمدارى, ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرى مەن كوللەدجدەرىنىڭ وقۋشىلارى اتسالىسادى. اكتسيا مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ارداگەرلەردىڭ ماتەريالدىق, مادەني جانە تۇرمىستىق جاعدايلارىن كورسەتەتىن الەۋمەتتىك كارتالارىنىڭ ايماقتىق كەڭەستەردە بولۋى جانە مەملەكەتتىك ورگاندار ارقىلى انىقتالعان قيىندىقتاردى جويۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋ.
جالپى, ارداگەرلەردىڭ بارلىق وتىنىشتەرى مۇقيات قارالىپ, ولاردىڭ حاتتارى مەن وتىنىشتەرى تىركەلىپ, تۇسىندىرۋلەر مەن جاۋاپتار بەرىلەدى. بۇل جۇمىستى ورتالىق كەڭەس جانە بارلىق ارداگەرلەر ۇيىمدارى تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزەدى.
بىردە-ءبىر ءوتىنىش جاۋاپسىز قالمايدى, ءتىپتى ەگەر ماسەلە وڭ شەشىمىن تابا الماسا دا, ازاماتقا جان-جاقتى زاڭگەرلىك كەڭەستەر بەرىلەدى. كوپتەگەن ءوتىنىش كەلۋشىنىڭ جەكە قابىلداۋىندا شەشىلەدى. ارينە ءبىرىنشى كەزەكتە وتان قورعاۋشىلارىنىڭ ەرلىك ىستەرىن ەستە ساقتاۋ شارالارى تۇرادى.
– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان قازاقستاندىق ارىستاردان كىمدەر بار؟
– بۇل سوعىستا رەسپۋبليكامىزدىڭ ەرەكشە ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن 500-دەن استام جاۋىنگەرى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەنگەن. قازاقستاندىق 4 ۇشقىش: تالعات بيگەلدينوۆ, لەونيد بەدا, يۆان پاۆلوۆ, سەرگەي لۋگانسكي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن 2 مارتە الدى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە 1941-1945 جىلدارداعى سوعىستا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعانداردان ەشكىم قالمادى...
كەيبىر ادىلەتسىزدىكتەردىڭ, كوز جۇما قاراۋدىڭ كەسىرىنەن وسىنداي جوعارى اتاق الا الماي قالعاندار قانشاما دەسەڭىزشى... ايتپەسە, بۇل ساناتتاعىلاردىڭ قاتارى بۇدان دا كوپ بولاتىن ەدى. وسى ارادا ايتا كەتەيىن, تاريحشى بەرىك ابدىعالي ۇلى Nur Otan پارتياسىمەن بىرلەسىپ «ۇمىتىلعان قاھارماندار» – «زابىتىە گەروي» اتتى كىتاپ شىعاردى. وندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەرەكشە ەرلىگى ءۇشىن ۇسىنىلعان 133 قازاقستاندىقتىڭ ەسىمدەرى, ولاردىڭ ەرلىكتەرىن راستايتىن كومانديرلەر, نەگىزىنەن پولك كومانديرلەرى قول قويعان قۇجاتتار بەرىلگەن. الايدا ولاردىڭ ەشقايسىسى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان جوق. بەرىلگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ورتالىق كەڭەس وسى كىتاپتا كورسەتىلگەن باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن ولاردىڭ كىشى وتاندارىنداعى كوشەلەر مەن مەكتەپتەرگە بەرۋ جونىندە تۋىستارىنىڭ ۇسىنىستارىن اتقارۋشى ورگاندارعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر.
– «سوعىس بالالارى» دەگەن اتاۋ اراگىدىك بولسا دا ايتىلىپ قالادى. ولار كىمدەر؟
– 1941-1945 جىلدارداعى سوعىس كەزىندە كەم دەگەندە 6 اي جۇمىس ىستەگەن بالالار «سوعىس بالالارىنا» جاتادى. سوعىس اۋىرتپالىقتارى بالالارعا وڭاي تيگەن جوق. بالالار, جاسوسپىرىمدەر ءتوزىمسىز جاعدايدا ءومىر ءسۇردى, اشقۇرساق ءجۇرىپ جۇمىس ىستەدى, سوعىستى, پارتيزان بولدى. «سوعىس بالالارىنىڭ» جاعدايى تۋرالى دا ويلاناتىن كەز كەلدى دەپ ويلايمىن.
– سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ونەگەلى ءومىر جولىن وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە, وتاندى سۇيۋگە, قيىندىقتارعا توتەپ بەرە بىلۋگە تاربيەلەۋ ىسىنە قۇرال رەتىندە پايدالانۋ ماڭىزدى. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– ءيا, ەلىن, جەرىن قورعاۋدا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن تۇلعالاردىڭ ءومىرىن دارىپتەۋ, ناسيحاتتاۋ جاستاردى جاقسىلىققا, وتانشىلدىققا تاربيەلەۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى. ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدا وسى باعىتقا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەمىز. سوندىقتان مەكتەپتەردە, كوللەدجدەردە, ۋنيۆەرسيتەتتەردە, كاسىپورىنداردا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە, بيزنەس قۇرىلىمداردا اسكەري-پاتريوتتىق تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, كەزدەسۋلەر, پىكىرتالاستار, سايىستار ۇيىمداستىرۋدى كۇن تارتىبىمىزدەن تۇسىرگەن ەمەسپىز.
جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماسەلەلەرى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جانە اۋداندىق ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ پرەزيديۋمدارى مەن پلەنۋمدارىندا تۇراقتى قارالادى. ماسەلەن, بىلتىر, 26 ساۋىردە «ارداگەرلەر ۇيىمى» ورتالىق كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ وتىرىسىندا «الماتى قالاسى مەدەۋ اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ جاستاردى پاتريوتتىق تاربيەلەۋدەگى جۇمىس تاجىريبەسى تۋرالى» ماسەلە قارالدى. وندا قابىلدانعان قاۋلى ارداگەرلەر ۇيىمدارىنىڭ وسى باعىتتاعى قىزمەتىن جانداندىرۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى.
– جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە قاتىستى دايىندىق جۇمىستارى قانداي دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە؟
– جەڭىس كۇنىن مەرەكەلەۋ ەلىمىزدە ءاردايىم جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا جالعاسىن تاباتىنى ءسوزسىز. قازىرگى تاڭدا ۇكىمەتتىڭ جوسپارى قابىلداندى. وندا نەگىزىنەن ءداستۇرلى سيپاتتاعى ماسەلەلەر قامتىلعان. بۇل مەرەيتويلىق شارالاردا حالىقتار دوستىعىنىڭ, بىرلىك پەن ىنتىماق, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلمەك. جالپى, جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي 67 ءىس-شارا جوسپارلانعان. ونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى اسكەري شەرۋ بولماق. قازىر وسى پارادقا سوعىس ارداگەرلەرىن قاتىستىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىرمىز. ولاردىڭ كەلىپ-كەتۋ شىعىندارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە جۇكتەلگەن.
سونىمەن قاتار 75 جىلدىق اياسىندا سوعىس كەزىندە قازا تاپقان قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن انىقتاۋ ىسىنە باسىمدىق بەرىلمەك. وسى ورايدا ايتا كەتەيىن, قازىرگى تاڭدا «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. ول پارلامەنتكە ۇسىنىلادى دەپ كۇتىلۋدە. قۇداي قالاپ, بۇل زاڭ جوباسى 9 مامىرعا دەيىن قابىلدانسا, ارداگەرلەر ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولار ەدى. قازىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى وسى زاڭ جوباسىنىڭ ءبىر نۇسقاسىن ازىرلەدى. ول ارقىلى ارداگەرلەردىڭ تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك جاعدايى قايتا قاراستىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
قازىرگى تاڭدا جات جەردە قالعان اتالارىنىڭ سۇيەگىن ىزدەپ جۇرگەن وتانداستارىمىز وتە كوپ. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان زاڭنامالىق تۇرعىدا قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك. بۇگىنگى كەزدە جەكەلەگەن ازاماتتار وزدەرىنىڭ جەكە بايلانىستارى ارقىلى ارەكەت ەتۋدە. ەندى بۇل ماسەلە زاڭنامالىق تۇرعىدا رەتتەلسە, قانەكي. ءبىزدىڭ مايداندا قازا تاپقان قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ سۇيەگى تمد اۋماعىندا جاتىر. مەنىڭشە, ەلىمىزدىڭ تمد ەلدەرىمەن قاتىناسى وتە جاقسى. اتالعان ماسەلەنى قۇجات جۇزىندە رەتتەۋگە ابدەن بولادى. سوندىقتان الگى زاڭ جوباسىندا وسى ماسەلە دە قامتىلادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ءۇمىتىمىز اقتالسا, اتالارىن ىزدەگەن ازاماتتارىمىزعا ۇلكەن جەڭىلدىك بولاتىنى ءسوزسىز.
وتكەن جىلعى 26 ساۋىردە رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمىندا ەل جۇرتشىلىعىنىڭ قاتىسۋىمەن جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە دايىندىق ماسەلەسى قارالدى. بارلىق مىندەتتەر تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ پرەزيدەنتتەرى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن 2018 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە بەكىتىلگەن «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىق جانە ونى وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالار جوسپارى» جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ۇكىمەتتىك جوسپارى اياسىندا ناقتىلاندى.
سونداي-اق بيىل ەلىمىزدەن شىققان كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ اراسىنداعى بىرقاتار تۇلعانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويلارى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىمەن قاتار كەلىپ وتىر. ولار: اعادىل سۋحامباەۆ, ءابۋ دوسمۇحامبەتوۆ, جالەل قيزات ۇلى, قوجاباي جازىقوۆ, لەونيد بەدا (ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى), ناعي ءىلياسوۆ, سۇلتان بايماعامبەتوۆ, تولەگەن توقتاروۆ. وسى شارالاردىڭ دا لايىقتى دەڭگەيدە وتۋىنە اتسالىسۋ جوسپارىمىزدا بار.
قوسىمشا ايتا كەتەيىن, جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا ارنايى وبلىستار مەن اۋداندار ورتالىقتارىندا ارداگەرلەردىڭ قۇرمەتىنە سالىنعان اللەيالاردى, باسقا دا نىسانداردى تازالاۋ, ارلەۋ, ولاردىڭ تابيعاتتىڭ اسەرىنەن بۇزىلعان جەرلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق ارداگەرلەردىڭ زيراتتارىنا كۇتىم جاساۋ باستى نازارىمىزدا بولماق.
قىسقاسى, سوعىس ارداگەرلەرىن, تىل ەڭبەككەرلەرى مەن ءفاشيزمدى جەڭۋگە ۇلەس قوسقان قازاقستاندىقتاردى قۇرمەتتەۋ – پارىز. بىردە-ءبىر ارداگەر نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلۋدا. ءبىزدىڭ جاۋىنگەر-ارداگەرلەرىمىزدىڭ ەرلىگى حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە ابدەن لايىق.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
