ساپار سالماعى قورىتىندىسىمەن ولشەنەدى

ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى وتكەن سارسەنبىنىڭ ساتىندە ودان ءارى جالعاستى. الدىن الا كەلىسىلگەن كەستەگە سايكەس بىرقاتار ماڭىزدى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. وندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى قارىمدى ەتە ءتۇسۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى قاراستىرىلدى. قازاقستان  سىرتقى ساياسات ۆە­دوم­ستۆوسىنىڭ باسشىسى الدىمەن جاپونيا پارلامەنتىنە كەلدى. مۇندا ول كەڭەسشىلەر پالاتا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى, بىزشە ايتقاندا, جوعارعى پالاتا توراعاسى ساتتسۋحي ەدامەن جانە وكىلدەر پالاتا­سى­نىڭ, ياعني تومەنگى پالاتا سپيكەرى تاكاحيرو يوكوميچيمەن كەزدەستى. جەكە-جەكە كەزدەسۋلەر كەزىندە جا­پونيا پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ توراعالارى ءبىر-بىرىمەن الدىن الا كەلىسىپ العانداي “قازىر كۇنشىعىس ەلىندە ەڭ ادەمى ماۋسىم, ساكۋرا گۇلدەي باستاعان كەزەڭ”, دەپ اڭگىمە باس­تاپ, نەگىزگى ايتپاق ويلارىنا كە­لەسى كەزەكتە كوشىپ وتىردى. وسى­نىڭ وزىنەن-اق جاپوندىقتاردىڭ ساكۋرانى قانشالىقتى قادىر تۇ­تىپ, قۇرمەتتەيتىنى انىق ءبىلىنىپ تۇردى. پارلامەنتتەگى كەزدەسۋلەردە سون­داي-اق, جاپونيادا تابيعي باي­لىق جوق بولسا, ەسەسىنە قازاق­ستان­دا مول ەكەنى اتاپ كورسەتىلدى. سون­دىقتان بايلانىستاردى ەكى­جاقتى پايدالى نەگىزدە تەرەڭ­دەتەتىن ءمۇم­كىندىكتەر قاراستى­رىل­عانى ءجون. ەكى ەل اراسىندا ينۆەستيتسيالىق جاعىمدى احۋال قالىپتاسىپ وتىر­عانىنا دا نازار اۋدارىلدى. بۇل – قوس مەملەكەت اراسىن جاقىن­داس­تى­راتىن ما­ڭىز­دى ەكونوميكالىق باعىتتاردىڭ ءبىرى. ق.ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ جاۋاپ سوزىندە جاپونيادا ساكۋرا گۇلدەي باستاسا, قازاقستاندا كوكتەم مەن جاڭارۋ مەرەكەسى – ناۋرىز اتالىپ ءوتىپ جاتقانىن, ءوزىنىڭ وسى ساپارى ەكى ەل حالىقتارى ءۇشىن دە قۋا­نىش­تى ساتتەرمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىن جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنداي سە­زى­نەتىنىن ايتتى. “بۇل ساپار دوستىق, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستا­رى­مىزعا تىڭ سەرپىن قوسادى دەپ سە­نە­مىن”, دەدى قانات بەكمىرزا ۇلى. پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋ جايى دا نازاردان تىس قالعان جوق. وسى ورايدا جاپونيادا قازاق­ستانمەن دوستىقتىڭ پارلامەنتتىك ليگاسى قۇرىلعانىنا 10 جىلدان اسىپ كەتكەنىن اتاپ كەتكەن ابزال. ول قازاقستانعا دوستىق كوزقاراس­تا­عى جاپونيا پارلامەنتى دەپۋتات­تارى­نىڭ كەڭەسۋ ورگانى بولىپ تا­بىلادى. 2004 جىلى وسى تاقىلەتتەس توپ قازاقستان پارلامەنتىنىڭ سەناتىندا قۇرىلسا, اراعا ءبىر جىل سالىپ جاپونيامەن ىنتىماقتاس­تىق­تى دامىتۋ توبى ماجىلىستە جا­ساقتالعان ەدى. دەمەك, پارلامەنت­ارالىق بايلانىستاردى بەلسەندى ەتە تۇسۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. جاپونيانىڭ ەكونوميكا, ساۋدا جانە يندۋستريا ءمينيسترى ماساسيۋ­كي ناوشيمامەن كەزدەسۋ ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويۋدان باستالدى. ق.ساۋ­داباەۆتىڭ جانە جاپونيالىق ءمينيستردىڭ قاتى­سۋىمەن بولعان ءرا­سىمدە قازاقستان جاعىنان بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى قۇجاتقا “قازاتومونەر­كاسىپ” اق-تىڭ باس­قارما توراعاسى ۆلاديمير شكول­نيك, جاپونيا جاعىنان ء“Sumىtomo ءCorporatىon” كومپانياسىنىڭ پرە­زيدەنتى سۋسۋمي كاتو قول قويدى. بۇل بك ء“Summىt Atom Rare Earth Company” دەپ اتالماق. قۇرىلاتىن كاسىپورىن سيرەك جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار سالاسىندا جۇ­مىس ىستەيتىن بولادى. ارينە, قا­زاقستان اۋماعىندا “قازاتومونەر­كا­سىپ” بولاشاق بك ۇلەسىنىڭ 51 پايىزىنا, جاپوندىق كومپانيا قالعان 49 پايىزىنا يەلىك ەتپەك. بك-ءنىڭ باس ءوفيسى وسكەمەن قالا­سىندا ورنالاسادى. ەڭ باستىسى – بىرلەسكەن كاسىپورىن ءوز جۇمىسىنا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا كىرىسەدى دەپ كۇتىلۋدە. سيرەك مەتالدار كەنىن يگەرۋ قا­زاقستان ءۇشىن ەلدى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋداعى جاڭا باعىت بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە جاپونيا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار يمپورتتاۋشى اسا ءىرى مەم­لەكەت ساناتىنا جاتادى. بۇل دا ەلى­مىز ءۇشىن تيىمدىلىك اكەلۋى ءتيىس. ال مۇنداي مەتالدار جوعارى تەحنولو­گيالى عىلىمي اۋقىمدى ونىمدەردىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ماسەلەن, سيرەك كەزدەسەتىن ەلەمەنتتەر تەحنيكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا كەڭىنەن قولدا­نىلادى. ق.ساۋداباەۆتىڭ م.ناوشيما­مەن كەزدەسۋى كەزىندە ءوزارا ءتيىمدى بايلانىستاردى بارىنشا دامىتۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. وسى رەتتە قازاقستاندىق سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى بۇگىنگى قولدا بار ۇتىمدى مۇمكىندىكتەرگە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازار­باەۆ­تىڭ جاپونياعا 2008 جىلى جاساعان رەسمي ساپارى ۇلكەن نەگىز قا­لاعانىن ايتتى. “...مەنىڭ وسى جول­عى ساپارىمنىڭ ماقساتى قا­زاقستان باسشىسىنىڭ قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتارىنىڭ جۇزەگە اسى­رىلۋ بارىسىن كوزبەن كورۋ دەسەك, بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ تۋرالى قول قويىلعان قۇجات سونىڭ ءبىر جەمىسى”, دەدى قانات بەكمىرزا ۇلى. كەزدەسۋدەن كەيىن ۆ.شكولنيك ەكى ەل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدا­رى وكىلدەرى ءۇشىن ءباسپاسوز ءماسلي­حاتىن وتكىزدى. بۇل ءجايت جاپونيا­لىق جۋرناليستەردىڭ ۇلكەن قىزى­عۋ­شىلىعىن تۋعىزدى. وسى كۇنگى ەڭ ماڭىزدى كەزدەسۋ جاپونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى كاتسۋيا وكادامەن بولدى. ەكى ەل سىرت­قى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ  باس­شىلارى ماسەلەلەردىڭ كەڭ اۋقىمىن تالقىلادى. تاراپتار ءسوز ەتكەن تاقىرىپتار ىشىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىمەن قا­تار, قوس جاقتى دا قىزىقتىراتىن جانە مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن جا­ھاندىق ساياساتتاعى ماسەلەلەر دە بولدى. تاراپتار قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جاپونياعا 2008 جىلعى ساپارى بارىسىندا جاسالعان بىرلەسكەن مالىمدەمەگە سايكەس, ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس­تىكتى قۋاتتادى. جانە دە ۋاعدا­لاستىقتاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن, ىنتىماقتاستىقتىڭ اعىمداعى احۋا­لىن تالقىلاپ, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىت­تا­رى تۋرالى پىكىر الماستى. سون­داي-اق اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماق­ساتتا پايدالانۋ بويىنشا ىن­تى­ماقتاس­تىقتىڭ وڭ ۇدەرىسى اتاپ كورسەتىلدى. سۇحباتتاستار, سونىمەن قاتار, جاپون كومپانيالارىنىڭ ۋران كەن ورىندارىن جوسپارلاۋ جونىندەگى جوبالارعا قاتىسۋىن قاراستىرۋ قاجەت دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى. جاپون جاعى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە ەكونو­مي­كا­سىن دامىتۋ ماقساتىندا “جامبىل وبلىسىنداعى تسارەس كولىك ءدالىزى­نىڭ قۇرىلىسى” جوباسى ءۇشىن زاەم ۇسىنۋ نيەتى بار ەكەنىن ءبىلدىردى. ك.وكادا جاپونيانىڭ قازاق­ستان­نىڭ ەقىۇ-نىڭ 2010 جىلعى توراعاسى رەتىندەگى باستامالارىن قولدايتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان تارابى جاپونيانىڭ ەكىجاقتى ىنتىماق­تاس­تىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان جانە تۇتاستاي وڭىردەگى ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان “ورتالىق ازيا+جاپونيا” ۇنقاتىسۋى اياسىن­دا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان قىزمەتىن جوعارى باعالاپ وتىر. تاراپتار ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ 25 اقپانىندا توكيودا “ورتالىق ازيا+جاپو­نيا” ۇنقاتىسۋى اياسىندا ۇيىمداس­تى­رىلعان ء“تورتىنشى توكيو ءۇن­قا­تىسۋى” تابىستى وتكەندىگىنە ريزا­شى­لىقتارىن ءبىلدىرىپ, اتالعان ۇنقاتىسۋ شەڭبەرىندەگى ىنتىماق­تاستىقتى جالعاستىرۋ وڭىردەگى بار­لىق مەملەكەت ءۇشىن ورتاق قىزىعۋ­شىلىق تۋدىراتىن سالالاردا ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى دامىتۋعا بەرىك نەگىز قالايتىنىن اتاپ كور­سەتتى. وسىعان بايلانىستى تاراپتار اتالعان ۇنقاتىسۋ اياسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەلەسى كەڭەسىن وتكىزۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاس­تىقتى جالعاستىرعان ءجون دەگەن ورتاق كوزقاراس تانىتتى. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆو­لارى­نىڭ باسشىلارى 2009 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا كۇشىنە ەنگەن “قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى مەن جاپو­نيا اراسىنداعى قوسارلانعان سالىق سالۋدان قاشۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى كونۆەنتسياعا” ۇلكەن سەنىم ارتاتىن­دىقتارىن ايتىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ءارى قاراي نىعايا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, ينۆەس­تي­تسيالىق ورتا دايىنداۋ بويىنشا قازاقستان-جاپونيا اقپاراتتىق جەلىسىن قۇرۋ ۋاقىت تالابى بولىپ وتىرعانىن اتادى. سونداي-اق تاراپتار ماڭىزى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2008 جىلدىڭ ماۋسىمىندا بولعان ساپا­رى كەزىندە جوعارى دەڭگەيدە اتاپ كورسەتىلگەن “قازاقستان مەن جا­پونيا اراسىنداعى ينۆەستي­تسيا­لار­دى ليبەراليزاتسيالاۋ, ىنتالاندىرۋ جانە قورعاۋ تۋرالى” كەلىسىمگە قاتىستى اتالعان كەلىسىمدى بەكىتۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى تابىستى وتەتىندىگىنە سەنىم ارتتى. اتالعان قۇجاتقا قول قويىل­عان جاعدايدا بۇل شارا ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋدا قادام بولادى دەگەن ورتاق پىكىر ورتاعا سالىندى. ق.ساۋداباەۆ پەن ك.وكادا عى­لىم, ءبىلىم مادەنيەت جانە يندۋس­تريا سالالارىنداعى ىنتىماقتاس­تىق­تى كەڭەيتۋدىڭ ماڭىزىن دا اتاپ ءوتتى. سۇحباتتاستار, سونىمەن بىرگە, بۇكىلالەمدىك قوعامداستىق كۇش بىرىكتىرىپ اۋعانستان ۇكىمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدى جاقسارتۋ جانە ەلدە بەيبىت ءومىر ورناتۋ جولىنداعى قادامدارىن قولداۋى ءتيىس دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى. كەزدەسۋ كەزىندە بۇگىندە بۇكىل الەمدى الاڭداتقان كليماتتىڭ ءوز­گە­رۋىنە, يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن قاتەرلى قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ءما­سەلەگە قاتىستى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزى دا اتالدى. جۇزدەسۋشىلەر بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋدى جەدەل جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرلەسىپ بەلسەندى كۇش-جىگەر جۇمساۋعا دەگەن وزدەرىنىڭ شەشىمدىلىكتەرىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ تۇراقتى جانە تۇراقسىز كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ ءجونىن­دەگى ۇستانىمدارى دا ۇقساس ەكەندىگىن پاش ەتتى. بۇل رەتتە ق.ساۋداباەۆ قا­زاقستان تارابى جاپونيانىڭ بۇۇ قك-ىنە تۇراقتى مۇشە بولساق دەگەن ۇمتىلىسىن قولدايتىنىن جەتكىزسە, ك.وكادا ءوز كەزەگىندە وسى قولداۋ ءۇشىن زور ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا تا­راپتار كورەيا حالىق-دەموكرا­تيا­لىق رەسپۋبليكاسىن شۇعىل تۇردە جانە ءسوز قايتارماستان التىجاقتى كەلىسسوز ۇستەلىنە قايتا وتىرىپ, 2005 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بولعان التىجاقتى كەلىسسوزدەردىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا جاسالعان بىرلەسكەن مالىمدەمە تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋعا شاقىردى. كەشكىسىن جاپونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اتىنان قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرمەتىنە قونا­ق­اسى بەرىلدى. قانات ساۋداباەۆ جاپونياعا رەسمي ساپارىنىڭ سوڭعى كۇنى جاپونيانىڭ ساياسي, ىسكەر جانە اكادەميالىق توپتارى الدىندا لەكتسيا وقىپ, سوڭىنان ولاردى قىزىقتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. لەكتسيا جاپون تارابىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. سامات مۇسا – توكيودان.