وسىناۋ جينالمالى كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىنەن باستاپ, ەسىگى, ۋىقتارى, شاڭىراعى اعاشتان دايىندالعان. تابيعي تازا ءونىم رەتىندە, قازاق تۇرمىسىندا ءۇي ىشىندە تۇراتىن بۇيىمدار دا اعاشتان سوعىلعان. ساندىق, كەبەجە, جۇكاياق, اعاش توسەك, ادالباقاننىڭ قاي-قايسىسىن الىپ قاراساق تا ەرەكشە شەبەرلىكپەن جاسالعانىن كورەمىز.
جوعارىدا اتالعان بۇيىمداردىڭ العاشقىلارىن كورىپ, ءبىلىپ, ەستىپ جۇرگەنىمىز راس, الايدا, ادالباقان جايلى كوپ ايتىلا بەرمەيدى. اشانىڭ كومەگىمەن كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن كۇلدىرەۋىشىنەن ءىلىپ الىپ, جوعارىعا كوتەرەتىن ادالباقان كيىز ءۇيدى قۇرعان ۋاقىتتا قولدانىلادى. ەڭ قىزىعى, ونىڭ بۇيىم رەتىندە وزگە دە قىزمەتتەرى بار ەكەن.
جالپى, قولونەرشىلەر ادالباقاندى اعاشتان دا, تەمىردەن دە جاسايدى. ەرتەدە ونى جاسايتىن ىسمەرلەردى «ۇيشىلەر» دەپ اتاعان. ۇيشىلەر ادالباقانعا قىزىل ءتۇستى قايىڭ مەن جەمىس اعاشتارىن قولدانعان. تاريح بەتتەرىن پاراقتار بولساق, ادالباقان ءحىح-حح عاسىرلاردا كەڭىنەن قولدانىستا بولعان ەكەن. اسەمدىك ءۇشىن ويۋ-ورنەكتەرمەن ورنەكتەلگەن ادالباقاندى كۇمىس ىلمەكتەر جانە زەرگەرلىك اشەكەيلەرمەن بەزەندىرگەن, جيەكتەرىنە التى دانا ىلگىش ورنالاستىرعان. وسىعان قاراپ-اق ادالباقاندى ءۇي ىشىندە كيىمىلگىش رەتىندە پايدالانعانىن بايقاۋعا بولادى. وعان كيىم, اياققاپ, قورجىندار, ءتىپتى قارۋ-جاراقتار ىلگەن. ەرتەدە ادالباقان ايەلدەردى بوساندىرۋعا دا پايدالانىلعان. ادالدىقتىڭ سيمۆولى – ادالباقان جاڭادان وتاۋ تىككەن جاستاردىڭ شاڭىراعىن ورنىقتىرۋعا ىقپال ەتۋىمەن دە قۇندى. شاڭىراقتىڭ يەسى رەتىندە ءۇي قۇراستىرۋدا ونى تەك ەر كىسىلەر ۇستاعان.
بايزاق اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ «ەتنوگرافيا» زالىنداعى التى قاناتتى كيىز ءۇيدىڭ ىشىنەن ادالباقاندى كورۋگە بولادى. قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىنان, قازىناعا باي قولونەرىنەن سىر شەرتىپ تۇرعان – ادالباقاننىڭ ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە الار ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن جاستارعا مەيلىنشە ۇعىندىرۋ ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز. سەبەبى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعانداي «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى».
ايدانا شوتباسوۆا,
جۋرناليست
بايزاق اۋدانى
