دۇبىرگە تولى دۇنيە

تازا يسلامنىڭ جارشىسى دۇنيەدەن وزدى يسلام دۇنيەسىندەگى ايتۋلى تۇلعانىڭ ءبىرى, الەمدەگى ەڭ كونە جانە ەڭ ءىرى ء“ال-ازحار” يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ەگيپەتتىڭ باس ءمۋفتيى بولعان شەيح مۋحامماد سايد تانتاۋي ساۋد ارابياسىنا ساپارى كەزىندە قايتىس بولدى. 82 جاستاعى ءدىني جانە ساياسي قايراتكەر قۇرمەتتى قوناق رە­تىندە كورول فەي­سال­دىڭ “يسلامعا ءسىڭىر­گەن ەڭبەگى ءۇشىن” دەپ اتالاتىن حا­لى­قا­را­لىق سىيلىعىن تاپ-سىرۋ راسىمىنە قاتىس-پاققا كەلگەن ەدى. جۇرت ونىڭ يسلام-نىڭ رۋحاني ورتا­لى-عىنا كەلگەن ساتىندە دۇنيەدەن وزۋىنىڭ ءوزىن قاسيەتتىلىككە جورىدى. بۇرىن ايتقان وسيەتىنە وراي عۇلاما عالىم, تازا يسلامنىڭ جارشىسى مادينەدە جەرلەندى. تازا يسلام دەپ اتاپ ايتىپ وتىرعانىمىز – شەيح مۋحامماد سايد تانتاۋي لاڭكەستىككە قارسى يدەولوگيالىق كۇرەسكە ايرىقشا ءمان بەرگەن جانە ءوزى سونىڭ باسىندا بولعان قايراتكەر ەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, يسلام ادىلەت­سىزدىكپەن, باسقىن­شىلىق­پەن, جازىقسىز ادامداردى قىرىپ-جويۋمەن ۇيلەسپەيدى. مۇنداي پىكىردى يسلام ءدىني قايراتكەرلەرىنىڭ كوبى ايتادى, بىراق سول اراب, مۇسىلمان ەلدە­رى­نىڭ تالايىندا بار لاڭكەستىك ۇي­ىمدارعا قارسى پارمەندى كۇرەس جۇرگىزە قويمايدى, يسلام ولاردى قولدامايدى دەۋمەن شەكتەلەدى. ال تانتاۋي بولسا, لاڭكەستەردى ايىپ-تاۋ­مەن قاتار, ءوزىنىڭ قۇزىرى جەت­كەن دارەجەدە اكىمشىلىك, ءدىني مەكەمەلەردەن لاڭكەستەرگە قارسى پارمەندى كۇرەس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىردى. وسى جەردە ونىڭ جوعارى بيلىكتىك, رۋحاني قىزمەت اتقار­عانىن دا ايتا كەتكەن ءجون بولار. ول 1986 جىلى ەگيپەت ەلىنىڭ باس ءمۇفتيى بولىپ سايلاندى, ال 1996 جىلى پرەزيدەنت حوسني ءمۇ­با­راكتىڭ جارلىعىمەن اتاقتى ء“ال-ازحار” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى, سونداي-اق كايردەگى اتاقتى ء“ال-ازحار” مەشىتىنىڭ ۇلى يمامى بولىپ تاعايىندالعان. يسلام اتىن جامىلعان لاڭ­كەستىك ۇيىمدار نەگىزىنەن وسىناۋ قاسيەتتى ءدىندى ۇستانعان ەلدەردە ارەكەت ەتەدى. بيلىك ورىندارى مەن ءدىني قۇرىلىمدار ءسوز جۇزىندە ولاردى ايىپتاعان بولىپ, ولار­مەن يسلامنىڭ جولى ءبىر ەمەستىگىن مالىمدەۋمەن شەكتەلىپ جۇرگەنى دە بەلگىلى. كەزىندە ساددام حۋسەين سياقتى ديكتاتور ەكسترەميستىك ۇيىمداردى اشىق قولداپ, شاحيد­تەر­گە ەسكەرتكىش ورناتقانىن دا جۇرت ۇمىتا قويعان جوق. تانتاۋي اشىق لاڭ­كەستەرمەن قاتار, ەكس­ترەميستىك با­عىت­تاعى ۇيىم­داردى دا قاتتى سىنعا الدى. سول ءۇشىن دە ول فۋن­دا­مەنتاليستەر مەن راديكالدى ءدىندارلار تاراپىنان قاتتى سىنعا ۇشىراپ ءجۇردى. سوعان قاراماي, يس­لام­نىڭ تازالىعى ءۇشىن, ونىڭ اتىن جامىلعان ەكسترەميستىك كۇش­تەرمەن كۇرەسىن توقتاتقان ەمەس. بالكىم, ونىڭ جۇرەك تال­ما­سىنان قايتىس بولۋىنا دا سول كۇ­رەس­تىڭ جۇيكەگە تيگەن اسەرى سەبەپشى بولعان شىعار. ەرەكشە توقتالاتىن ءبىر جاي, تانتاۋي يسلام الەمىندەگى ايەل­دەردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى ءۇشىن باتىل كۇرەس جۇرگىزگەن قايراتكەر. ءبىرشاما يسلام ەلدەرىندە رەسمي تالاپتاردا ايەلدەردىڭ قۇقى, ونىڭ قوعامداعى ورنى شەكتەۋلى ەكەنى بەلگىلى. ءتىپتى كوپ جەردە سوڭعى كەزگە دەيىن ايەلدى سۇندەتتەۋ (حيتانا) جۇزەگە اسىپ كەلدى. تان­تاۋي­داي ۇلكەن بەدەلدى قايرات­كەردىڭ ماقۇلداۋى ارقاسىندا عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ وعان تىيىم سالۋ جونىندەگى جارلىعى جۇزەگە استى. كوپ جەردە, ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلدە دە, قىزداردىڭ بەتىن جاۋىپ تۇراتىن ورامال (نيكاب) تارتۋى جونىندەگى ماسەلە ايتارلىقتاي داۋعا بارىپ تىرەلىپ جاتادى. تۇركيادا ول مەملەكەتتىك, ساياسي دەڭگەيگە دەيىن كوتەرىلدى. ال ءتانتاۋيدىڭ ءوزى باسقاراتىن ء“ال-ازحار” يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە نيكابپەن جۇرۋگە تىيىم جونىندەگى ءپاتۋاسىن ەرلىك ساناساق, وعان قارسى كونسەرۆاتورلاردىڭ شۋلاپ قارسى شىعۋىن دا تۇسىنۋگە بولار. تانتاۋي يسلامعا قارسى ارەكەت­تەردىڭ بارلىعىنا قارسى ءپار­مەندى كۇرەس جۇرگىزدى. دانيادا مۇ­حاممەد پايعامباردى ءاج­ۋا­لاعان كاريكاتۋرا جاريالانعاندا بۇۇ-عا دەيىن حات جازىپ, ۇلى دىنگە ارا تۇسكەنى بار. ەڭ باستىسى – ول وزدەرىنىڭ جوسىقسىز ارەكەتتەرىمەن يسلام ءدىنىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىر­گەن­دەرگە قارسى بەلسەندى كۇرەسكە شىقتى. مۇنداي قادامعا بارۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. باسقانىڭ كىناسىن ارقالاعان پاك نام كي كورەيا حالىقتىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پاك نام كي قاساقانا ەل ەكونوميكاسىن كۇيرەتتى دەگەن ايىپپەن ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. وعان ەلدە ءجۇر­گىزىلگەن اقشا رە­فورماسى ءۇشىن ايىپ تاعىلدى. بۇل رە-فورما وتكەن جىل­دىڭ اياعىندا جۇزەگە اسىپ, ەلدە ايتار­لىق­تاي قيىندىق تۋ­دىر­دى. ونىڭ حا­لىققا قو­لايسىز­دىق تۋدى-راتىنى جايىندا بۇ­دان بۇرىن جاز­عا­نىمىز دا بار. ول ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىك جونىندەگى قاجەتىن وتەپ كەلە جاتقان ورتاشا كاسىپكەرلەرگە قارسى باعىتتالعانىن جانە سونىڭ سالدارى بۇكىل حالىققا جايسىز تيەتىنىن ايتقانبىز. ول ءبىزدىڭ ساۋەگەيلىگىمىز دە ەمەس, بىردەن اڭ­عا­رىلاتىن جاي ەدى. كوپ ۋاقىت ءوت­پەي-اق, شىن مانىندە سولاي بولىپ ش­ىقتى, كازارمالىق ءتارتىپ ور­نىق­قان ەلدە سول رەفورما جۇزەگە اسقان كەزدە حالىق بۇرىنعىدان دا كۇي­زەلە ءتۇستى. بۇل رەفورمانىڭ ءمانى مىنادا ەدى. بيلىك بۇل رەفورمانى ين­فليا­تسيا­نىڭ وسۋىنە, حالىق تۇر­مىسىنىڭ تومەندەۋىنە قارسى شارا دەپ ءتۇ­سىندىردى. رەفورما بويىنشا قول­داعى اقشا 100:1 كۋرسىمەن دە­نو­مي­ناتسيالاندى. ونىڭ ۇستىنە ءار وتبا­سىنا تەك 140 دوللار كولەمىنە ساي اقشانى عانا ايىرباستاي الاسىڭ. ودان ارتىلعانى كۇيىپ كەتەدى. بۇل دەگەنىڭىز جۇرتتىڭ جىلدار بويى ازىن-اۋلاق جيعان-تەرگەنى كۇلگە اينالدى دەگەن ءسوز. بار-جوعى 140 دوللارى بار وتباسىنىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسپاق تۇگىلى, شا­­مالى ۋاقىتتىڭ وزىندە كۇن كو­رۋى­نىڭ ءوزى مۇڭ بولماق. ال بۇعان دە­يىن شامالى قارجىسى بار كا­سىپ­كەرلەر اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن وندىرۋمەن, ولاردى حا­لىققا جەتكىزۋمەن اينالىسىپ, سودان بەلگىلى مولشەردە پايدا تا­ۋىپ كەلسە, ەندى وعان مۇمكىندىك جوق. بۇدان سول كاسىپكەرلەر پاي­دا­دان ايرىلىپ قانا قويمايدى, حا­لىق وزىنە قاجەتتى ونىمنەن ايرىلادى. جان-جاقتى ويلاستىرىلماي جۇرگىزىلگەن رەفورمانىڭ زاردابى ول جۇزەگە اسىرىلعان كۇننەن-اق كورىنسە, الداعى ۋاقىتتا كۇشەيە تۇسپەك. ءۇش-ءتورت ايلىق مەرزىمدە حالىق بۇ­رىنعى كۇندە جي­ناق­تا­عان قورىمەن كۇن كورىپ كەلسە, ەندى سول قور تاۋسىلعان كەزدە ونسىز دا نەگىزگى حالقى اش­قۇر­ساق كۇن كەشىپ كەل­گەن ەلدە ازىق-ت ۇلىك جەتىس­پەۋ­شىلىگى مىقتاپ بەلەڭ الاتىنى داۋسىز. جانە ونى قىسقا مەر­زىمدە جويۋدىڭ دا جولى بەل­گىسىز. ءوز باسشى­لى­عى­نىڭ جو­سىقسىز ارەكەت­تەرىنەن جىلدار بويى جاپا شەگىپ كەلگەن سولتۇستىك­كور­ەيا­لىقتار تاعى دا تاعدىر تالايىنا ۇشىراپ وتىر. ەلدە اقشانى دەنوميناتسيالاۋ ساۋاتسىز جۇرگىزىلگەنى داۋسىز دەسەك, وعان كىنالى رەتىندە جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى پاك نام كيدى ۇستاپ بەرۋ دە اقىلعا سىي­ماي­تىن جاي. بۇل استە دە پاك نام كي­دىڭ جەكە ءوزى شەشىم قابىل­دا­ۋىمەن جۇزەگە اساتىن شارۋا ەمەس. مۇنداي قادامعا ساۋاتتى ەكو­نو­ميس­تىڭ بارمايتىنى ءوز الدىنا, بۇل شىن مانىندە ساياسي اۆان­تيۋراعا نەگىز­دەل­گەن بەلدەن باسقان شەشىم بولعانى دا داۋسىز. جانە مۇنداي شەشىمدى كحدر-دە تەك ەل باسشىسى جاساي الادى. اقشا رەفورماسى ار­قىلى سوڭعى جىل­دارى ەل ەكو­نو­مي­كاسىنا ىقپال ەتە باستاعان ورتا تاپقا مىقتاپ سوققى بەرۋ كوزدەلسە, بۇل جوسىقسىز شارا بۇكىل مەم­لەكەتتىڭ قابىرعاسىن سولقىلداتىپ كەتتى. ادەتىنشە كحدر باسشىلىعى حالىق قاسىرەتىن دە ءوزىنىڭ ساياسي ءمۇد­دەسىنە پايدالانىپ قالماق. ول­اردىڭ ايتۋىنشا, “تەگى بۋرجۋا­زيا­لىق” پاك نام كيدى جاۋ “سول­تۇستىك كورەيانىڭ ۇلتتىق ەكونو­مي­كاسىن قۇرتۋ ءۇشىن ەل ىشىنە كىر­گىز­گەن” كورىنەدى. دەمەك, بۇل ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىق ەل باس­شى­لىعىنىڭ قاتەلىگىنەن ەمەس, جاۋ جاقتان كەلگەن. ساراپ­شى­لار­دىڭ پىكىرىنشە, حالىق مۇنداي اق­تالۋعا سەنە قويمايتىنداي. اقشا رەفو­ر­ماسى ءۇشىن كىمنىڭ كىنالى ەكەنىن حالىق پايىمداپ وتىر. ءتىپتى پاك نام كي ايىپتى بولعاندا, سونى اڭعارماعان ەل باسشى­لى­عىنان نە ءۇمىت, نە قايىر! ايتەۋىر قاراپايىم حالىققا بۇل ەلدە اسا قيىن كەزەڭ تۋىپ وتىر. ماماديار جاقىپ.