ءبىز بىلەتىن بازارحان

ءبىز ءبىر اۋداندا تۋىپ-وستىك. كەيىن الماتىدا ءبىلىم الدىق. بىراق, ءبىر-ءبىرىمىزدى بىلمەيدى ەكەنبىز. سودان توقسا­نىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە قا­زاق كسر جو­عار­عى كەڭەسىنىڭ سايلاۋى ءوتىپ, رەس­پۋبوليكالىق ء“داۋىر” باس­پا­سىن باس­قا­را­تىن ەلگە تانىمال ءبىر كىسى بالامالى جول­مەن دەپۋ­تات­تىق­قا ۇمىتكەر بولىپ قا­تىستى. فول­كلور­شى-عالىم ماردان بايدىلداەۆ ەكەۋمىز سول ازا­ماتقا جان­اشىرلىق نيەتپەن الماتى اۋىل­شا­رۋا­شى­­لىعى ينستيتۋتىنىڭ سايلاۋ ۋچاس­كەسىنە بار­دىق. ول باس وقۋ كور­پۋ­سىن­دا ەكەن. ءبىزدى بۇيرا شاشتى, دوڭگەلەك ءجۇزدى جىگىت ك ۇلىمدەي قارسى الدى. ءسوزى دە شيراق, قي­مىلى دا شالت كو­رىندى. ءسويتىپ, جاس­تى-عىنا قاراماي, ۇلكەن-كىشىمەن ارالاسىپ ءاب­دەن ىسىلعانىن اڭ­عارتتى. – ماردان اعا, ءسىزدى تانىمايتىن قازاق جوق شىعار, – دەدى ك ۇلىپ. – ال, ءوزىڭ كىمسىڭ, اينالايىن؟ – دەپ مار­قايىپ قالدى ماردان اعامىز. – بازارحان ەرگەش­ ۇلى رۇستەمباەۆ دەيتىن با­لاڭىزبىن. وسى وقۋ ورنىندا جاس­تاردىڭ عىلىمي ورتالىعىن باس­قارامىن. سايلاۋ ۋچاسكەسىنىڭ باس­شى­لىعى ماعان جۇكتەلگەندىكتەن, ۇزاقتى كۇن وسىندا جۇرەمىن, اعا, – دەدى. – بازارحان دەگەن اتىڭنىڭ ءوزى سي­رەك قوي. وڭتۇستىكتىڭ قاي جەرىنەنسىڭ, اي­نالايىن؟! – دەدى ماكەڭ ەشكىمدى جاتىرقامايتىن ادەتىمەن. – باتىر باۋكەڭنىڭ اۋىلى­نان­مىن. – ءا, جۋالىلىق بولدىڭ عوي. مىنە, ءبىز وسىلاي تانىسقان ەدىك. سول تانىستىقتان كەيىن ءجيى-ءجيى جۇزدەسەتىن بولدىق. مەكتەپتى ورىسشا ءبىتىرىپتى. بۇرىنعى بۋرنو-وكتيا­بر­سكوە دەيتىن ۇلكەن اۋىلدا, نە­مىستەر مەن ورىستاردىڭ با­لالارى ارا­سىندا وسكەن. ءبىر جىلى, ۇمىت­پاسام, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ ەلۋ جىل­دىعى كەزى بولۋ كەرەك, اۋدان ورتا­لىعىندا باۋىرجان مومىش­ ۇلىنا ارنالىپ مۇراجاي اشىلاتىن بولىپ, سوعان شاقىرىلدىق. استىمىزدا جەڭىل ماشينا. رۋلدە بازارحاننىڭ ءوزى. كۇيىك اسۋىنان ءوتىپ, قىر باسىنا كوتەرىلگەن كەزدە, كولىگىن توقتاتىپ, جەرگە تۇستىك. الدىمىزدا اق باستى الاتاۋ اس­قاقتاپ تۇردى. – شىركىن, تۋعان جەردىڭ اۋاسى-اي! – دەدى تامسانىپ. – ءتۇس كورسەم تەرىستىڭ جاعاسىندا جۇرەمىن. بالا كەزىمدەگى وقيعالار قايتالاناتىن تۇستەردى كوپ كورەمىن. اسۋدىڭ ۇستىندە, كۇرە جولدىڭ جيە­گىندە بىرەر مينۋت ايالداپ, اي­نالاعا اسىقپاي كوز جۇگىرتىپ, كو­لىگىمىزگە قايتا وتىرعان كەزدە ول ون ەكى-ون ءۇش جاس شا­ما­سىندا باستان كەش­كەن قىزىق وقيعانى ەسكە الدى. اي­تۋىنشا, وتە جاقسى وقىپتى. سىنىپ­تاس­تار­دىڭ ىشىندە بەس-التاۋى قازاق تا, قال­عان­دارىنىڭ ءبارى نەمىستەر مەن ورىستاردىڭ ۇل-قىزدارى ەكەن. ءبىر جاعى بالا­لىقتارى شىعار, كەيدە باسقا ۇلتتىڭ بالالارى بۇلاردى وزدەرىنشە باسىنىپ, تيىسەتىن كورىنەدى. وقۋ جىلى اياقتالۋعا از-اق كۇن قالعاندا بازارحان الىمجەتتىك جاساعىسى كەلگەن الگىلەردىڭ بىرىمەن ۇستاسا كەتەدى. ارتى توبەلەسكە ۇلاسادى. كوپتەن بەرى كەپ­تەل­گەن ىزا بويىن بۋعاننان با, ول ءان­شە­يىندە مىقتىمسي بەرەتىن سىنىپ­تاسىنان ءوشىن الادى. الايدا ءبىر مۇعالىم كەلە قالىپ, نە كەرەك, ونى كىنالى ەتىپ شى­عارادى. ەرتەڭىندە ديرەكتور اكەسىن شاقى­ر­تا­دى. ارينە, مەكتەپتەگىلەردىڭ تەكتەن-تەككە مازالامايتىنىن بىلەتىن ول كىسى ات ارباسىمەن تۇسكە تاياۋ جەتىپ كەلەدى. تاياق جەگەن بالانىڭ اكە-شەشەسى كيكىل­جىڭنىڭ نەدەن شىققانىن سۇرامايدى. “وڭ­باعانسىڭ. بۇزىقسىڭ. سەندەي بالانى كولونياعا جىبەرۋ كەرەك!” دەپ, مەكتەپتى باسىنا كوتەرىپ ايقايلاپ تۇرعان ۇستىنەن شىعادى دا: – ءاي, بۇنىڭ نە سەنىڭ؟ اكەڭ مومىن, شەشەڭ جۋاس كىسى. مۇنداي بۇ­زاقىلىق قايدان كەلدى ساعان؟ – دەيدى بۋلىعىپ. اكەسى بالاسىنا بىردەن دۇرسە قويا بەرگەن سوڭ, انالاردىڭ ءۇنى بىردەن باسىلىپ قالادى. – اكە, مەن ەمەس, اۋەلى ءوزى عوي تيىسكەن, – دەيدى بۇل. – ءاي, ء“وزىڭ” نە سەنىڭ, ا؟! – دەيدى تىستەنە ىزعارلانىپ. جانىنداعىلار بىردەڭە دەسە دە تىڭدايتىن ءتۇرى جوق. – قانە, ءجۇر, الدىما ءتۇس!.. ەندى بازارحان بىردەڭە دەپ اۋىز اشسا, ايايتىن ءتۇرى جوق. جان-جاعىنا قاراماي, سۇيرەتىلىپ اكەسىنىڭ الدىنا ءتۇسىپ سىرتقا شىقتى. ال انا كىسى بولسا, اشۋىن باسا الماي كەلەدى. سودان ارباعا وتىرىپ تەرىستەن وتەتىن كوپىرگە جەتكەن. – “جەتەسىز بالا اتا-اناسىن جەرگە قاراتادى, جەتەلى بالا ەلگە قاراتادى” دەگەن. مەنى “ەرگەشتىڭ بالاسى بۇزىق” دەگەن سوزگە قالدىردىڭ, – دەيدى اكەسى تاعى دا كوزىمەن اتا ءتۇيىلىپ. – اكە, جاڭا دا ايتتىم عوي, ءبارىن باستاعان ءوزى دەپ. مەن... – دەي بەرىپ ەدى. “تاعى دا اقتالعىسى كەلەدى عوي. سەن ءويتىپ اقتالا المايسىڭ. بىرگە وقىعان پارتا­لاسىنىڭ بەت-اۋزىن بۇزاتىن سەن سياقتى بالانىڭ كەرەگى جوق!” – دەگەن ول مۇنى وزەننىڭ ور­تاسىنا قاراي اسپانداتىپ لاق­تىردى دا جىبەردى. ال ءوزى سول بۇرىل­ماعان كۇيى زۋلاتىپ كەتە باردى. با­زار­حان جاقسى جۇزەتىن ەدى, اعىسپەن ءبى­راز جەرگە دەيىن ىعىپ بارىپ, ءايت­ە­ۋىر جيەككە ءىلىندى... ءيا, سودان بەرى قانشاما جىلدار ءوتتى. الايدا سول وقيعانى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان ەمەس. ءۇستى-باسى مال­مانداي بوپ تۇرىپ, قاتتى جىلاعان. ءوزىن تۇسىنبەگەن, تۇسىنگىسى كەلمەگەن اكەسىنە وكپەلەپ جىلاعان. كەيىن اشۋ-ىزاسى سەيىلگەندە, اكەم وستىگەن ەدى دەپ دوستارىنا ايتىپ, كۇلەتىن بولدى. انا شىركىننىڭ جۇرەگى نازىك قوي. “اكەسى-اۋ, باس جوق-كوز جوق بالاڭا ۇرسىپ, ودان قالا بەردى دولى تەرىستىڭ سۋىنا سۇڭگىتكەنشە, “كىم كىنالى, نە بول­دى؟” دەپ سۇراساڭ قايتەتىن ەدى؟ با­زارحان بۇرىن دا قايسىبىر بالالاردىڭ بىرىگىپ ۇراتىنىن ايتىپ جۇرەتىن. سەن سونى ەس­تىمەدىڭ بە؟ نەگە ويتە­سىڭدەر دەۋدىڭ ورنىنا... ءاي, سەن دە!.. بازارحان قاشانعى تاياق جەسىن, دۇرىس جاساعان. ازا­مات­قا مىنەز كەرەك قوي, – دەپ ەدى. “كىرسىز كۇن مەن اي, ءمىنسىز ءبىر قۇداي” دەمەي مە قازاق. لاجى بولسا, بارىنشا تازا, اق-ادال تىرلىك كەشكەنگە نە جەت­سىن! ءبىر جاعى الگى وقيعا وعان ومىرلىك ساباق بولدى. وتىرىك ايتپاۋعا, ەشكىمگە قيانات جا­ساماۋعا, بارىن بەرەكە ەتىپ تىرلىك كەشۋگە كەلگەندە اتا-انا تاربيەسى دە ۇلگى-ونەگە ەدى. سوعىستىڭ سىڭىرگەن اسەرى دە از ەمەس-اۋ, استە, اكە­سىنىڭ مىنەزى تىك, قاتالداۋ ەدى. ەسەسىنە اناسىنىڭ جۇرەگى جۇمساق, تۇلا بويى تۇنعان مەيىرىم شۋاعى. اتتەڭ, ەكەۋى دە الپىسقا جەتپەي بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوز جۇمدى. ول ۋاقىتتا بازارحان الماتى اۋىل­ شا­رۋاشىلىعى ينستيتۋتى مە­حانيكا فاكۋلتەتىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىن. ارتىنان ىلەسكەن ىنىلەرىنىڭ بار ماشاقاتى موينىنا ارتىلدى. سولارعا اكە ورنىنا اكە, شەشە ور­نىنا شەشە بولا ءبىلدى. تاعدىرى سولاي بولار, وزىنەن بىرەر جاس قانا ۇلكەن اپكەسى روزا دا قىرىققا جەتپەي, داۋاسىز اۋرۋدان قايتىس بولدى. بۇل كەزدە ول كاندي­داتتىعىن قورعاپ, دوتسەنت اتاعىن الىپ, ءوزى وقىعان وقۋ ورنىندا تاربيە ءىسى جونىندەگى پرو­رەكتور ەدى. اپكەسىنىڭ ءوتىنىشى بو­يىنشا سۇيەگىن اكە-شەشەسىنىڭ جانىنا اپارىپ جەرلەدى. سوندا اۋىلداعى اعايىن-تۋمالار: “اينا­لايىن, جاس­پىن دەمەي, ازاماتتىڭ ءىسىن اتقاردىڭ. اتا-اناڭنىڭ دا, اپكەڭنىڭ دە ال­دىنداعى قارىزىڭ مەن پارىزىڭدى جاق­سى وتەدىڭ. ەندى الدىندا تۇرعان ۇلكەن مىندەت – ىزىڭنەن ەرگەن ىنىلەرىڭدى قاتا­رىنان قالدىرماي ادام ەتۋ”, – دەپ ەدى. بازارحان ول مىندەتتى دە وتەدى. ەكەۋىن دە وقىتتى, ۇيلەندىردى, ءۇيلى-جايلى ەتتى. – كونە ەللادادا ايگىلى جەتى دانىش­پان­نىڭ ءبىرى بولعان, تاپقىر وي, شە­شەن­دىگىمەن داڭقى قالعان بيانتتان بىرەۋ “ەڭ جاقسى اقىلشى كىم؟” دەپ سۇراسا, “ۋاقىت” دەپ جاۋاپ بەرىپتى. “ەڭ ءتاتتى نە؟” دەسە, ء“ۇمىت ” دەپتى. “را­­حات ءىس نە؟” دەگەنگە, “تاپقان تا­بىس”, ال “نە قيىن؟” دەگەن ساۋالعا “باسقا ءىس تۇسكەندە سابىرمەن ءتوزۋ ” دەگەن ەكەن. ءومىر شىركىننىڭ ءورى كوپ قوي. سونىڭ ءبارىن كورۋ كەرەك, كو­تەرۋ كەرەك. ونىڭ ءمانى دە سول ەمەس پە؟ – دەيدى ءبىز بىلەتىن بازارحان ەرگەش ۇلى. “ادامدا ءبىر جاقسى قاسيەت بولسا, باق تا, باقىت تا قونادى”, – دەيدى ءجۇسىپ بالاساعۇني. اتالارىمىز ونى ودان دا تەرەڭدەتىپ, “ارەكەت – پەن­دەدەن, ادىلدىك – اللادان” – دەيدى. شىنىندا, ءار ىسكە تالاپ, ۇمتىلىس كەرەك. ايتپەسە, جاتقانعا جان جۋىي ما؟.. بازارحان ءوز-ءوزىن قامشىلاۋى, قايراۋى, جىگەرلەندىرۋى ارقىلى قىزمەت ساتىسىمەن ورلەپ, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى جاستار ءىسى, تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جاستار ساياساتى باس­قارماسىنىڭ باستىعى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. ودان كەيىن, قوي, وزىمە ەتەنەلەۋ عىلىمعا قايتا ورالايىن دەپ, قازاق اۋىلشارۋاشىلىق اكادەميا­سى­نا عىلىمي حاتشى ءارى كادر ءبولىمىنىڭ باستىعى بوپ باردى. اكادەميا تاراعان كەزدە قازاق مەملەكەتتىك اگرو­تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە جۇمىسقا شا­قى­رىلىپ, رەكتوردىڭ كومەكشىسى, جاستار ءىسى جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى, ين­جەنەرلىك وقۋ-عىلىمي وندىرىستىك كەشەن ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەت­تەرىن اتقاردى. كانديداتتىعىن تەحنيكا سالا­سىنان قورعاسا, ەكونو­ميكا جانە حالىق شا­رۋاشى­لىعىن باسقارۋ ما­مان­دىعى بويىنشا جەتى-سەگىز جىل جا­لىقپاي ىزدەنىپ, 2005 جىلى دوك­تورلىق ديس­سەر­تا­تسيا­سىن قورعاپ شىقتى. بۇگىندە س.سەيفۋللين اتىنداعى اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەر­سيتەتتە تەحنولوگيالىق ۇردىستەردى مەحانيكالاندىرۋ كافەدراسىنىڭ پرو­فەس­سورى, وسى وقۋ ورنىندا قۇ­رىلعان ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى. ءارىپ­تەستەرى مەن وقىتىپ جاتقان شاكىرتتەرى كوپتەگەن وقۋلىقتار مەن ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ, ءبىراز ەلدەردىڭ عىلىمي باسىلىمدارىندا جاريالانعان 180-نەن استام عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى رەتىندە جاقسى بىلەدى. بازارحاننىڭ جە­تەكشىلىگىمەن ەكى دوكتورانت جانە ءتورت كىسى كانديداتتىق دارەجە الۋ ماقساتىنداعى ىزدەنۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ ۇستىندە. تاياۋدا عانا ءبىر شاكىرتى كانديداتتىق ديسسەر­تاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. – “جاقسى نيەت – ءتاۋىر ءىستىڭ باستاۋى, جامان نيەت – ىزگىلىكتىڭ قاس جاۋى” دەمەي مە اتالارىمىز. مەنى ىزگىلىككە باۋلىعان اكەم عوي, – دەپ ك ۇلىپ قويادى بازەكەڭ. استە, ەسىنە ول كىسىنىڭ ءوزىن تەرىستىڭ سۋىنا ءبىر مالىپ العانى تۇسەتىن بولسا كەرەك... تالعات ايتباي ۇلى, جازۋشى.