ۇلى دالاعا ورالعان ۇلى رۋحتار

ەلوردادا تۇي-ۇقۇق جانە تەركىن ەسكەرتكىش­تەرى­نىڭ عىلىمي كوشىرمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى جانە “كۇلتەگىن” دەرەكتى ءفيلمىنىڭ تانىستىرى­لى­مىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارا ءوتتى. ەلوردادا لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇي-ۇقىق جانە تەركىن اتتى بايىرعى ەسكەرتكىشتەردىڭ عىلىمي كوشىرمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولدى. وعان مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ, پارلامەنت سەناتى جانە ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, سونداي-اق ەلىمىزگە بەلگىلى تۇركولوگ-عالىمدار قاتىستى. سالتاناتتى شارا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ارالاسۋىمەن سوڭعى بەس جىل بويى ىسكە اسىپ جات­قان مەملەكەتتىك “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى­نىڭ ناتيجەسىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تاپ­سىرماسىمەن تۇي-ۇقىق, تەركىن ەسكەرتكىشتەرىنىڭ عىلىمي كوشىرمەسىن ەلوردامىزعا الىپ كەلىپ ورنالاستىرۋعا جانە “كۇلتەگىن” دەرەكتى ءفيلمىنىڭ بەتاشارىنا ارنالعان مادەني شارا. ەندى وسى تۇلعالار جايىندا از-كەم دەرەككە توقتالساق, تۇي-ۇقىق (646-738 ج.ج.) – ەلتەرىس قۇتلۇع قاعان­مەن بىرگە 679 جىلى تاڭ پات­شا­لى­عىنا قارسى كوتەرىلىپ, ءىى تۇرىك قاعاناتىن ورناتقان تۇلعا. ول ءۇش بىردەي قاعاننىڭ – ەلتەرىس قۇتلۇع, قا­پاعان جانە بىلگە قا­عان­نىڭ كەڭەس­شىسى ءارى قاعانات ءاس­كە­رىنىڭ باس قول­­باسشىسى بولعان. ەل ابىزى اتان­عان. تۇي-ۇقىق – شىعىستا تاڭ پات­شالىعىنىڭ سول­تۇس­تىگىندەگى شان­­دۋنعا, ال باتىستا تەمىر قاق­پاعا (دەربەنت) دەيىنگى ارالىقتا 10 مىڭ شاقىرىمدىق جو­رىق جاساپ, 22 مارتە الاپات سو­عىسقا قاتىسىپ, اتاق-داڭققا بولەنگەن قاھارمان ساردار. اتا­لعان ەسكەرتكىش قازىرگى موڭعوليا جەرىندەگى تۋل داريا­سى­نىڭ بويىندا 739 جىلى ورنا­تىلعان. تەركىن ەسكەرتكىشى بىرىككەن تۇركى  قاعاناتىن ورناتقان  ەلەتمىش بىلگە تۇر-ايىن قاعاننىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ تابىلادى. ۇستىن ماتىندە قاعان­نىڭ ارعى بابالارى جوللۋع, جامى جانە بۇمىن قاعاندار داۋىرىنەن باستاپ كەيىنگى كوك تۇرىك قاعا­نا­تىنىڭ 80 جىلدىق بيلىگى ماق­تا­نىشپەن اي-تىلادى. سونداي-اق مۇن­دا قاعانات­تىڭ تەرري­تو­ريا­سى, ەگىن القاپتارى, قىستاقتارى, وردا­سى, تۇركى ۇلىسى بولىگىنىڭ قۇ­رىلىمى, اسكەري قۋاتى جانە ەل­دىككە ۇيىتقى بول­عان قاي­رات­كەر­لەر تۋرالى مول ماعلۇمات بار. ءىس-شارانى ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سي­تەتىندە وتكىزۋدىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. بۇگىندە ەۋرازيا ۋنيۆەرسي­تەتى تۇركولوگيا عىلىمى سالا­سىندا ەلىمىزدەگى جەتەكشى ۇجىمعا اينال­دى. ۋنيۆەرسيتەتتە تۇركىتانۋ جانە التايتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لىق­تارى جۇمىس جاسايدى. وسى ورتالىقتاردىڭ عالىمدا-رى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ەڭ العاشقى جازبا مۇرالارىنىڭ باس كىتابى “ورحون ەسكەرت­كىش­تە­رىنىڭ تولىق اتلاسىنىڭ” ءى تو­مىن شى­عا­رىپ, الەمنىڭ 82 ەلىنە تارات­تى. ءىى تومى جۋىق ايلاردا باس­­پادان شىقپاق. ونىمەن قاتار, ء“بى­رىككەن تۇركى قاعاناتى” (2001), “ورحون مۇرالارى” (2003), “با­يىرعى تۇركى جازۋىنىڭ گەنەزيسى” (2007) اتتى ەڭبەكتەردىڭ سىرتىندا 2001 جىل­دان بەرى 4 مارتە حالىقارالىق عى­لى­مي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوت­كىزىپ, الەم عا­لىم­دارىنىڭ باياندا­مالارى جيناق ەتىپ شىعارىلعان. دۇنيە جۇزىندە تۇركى حالىق­تارىنىڭ 3000 جىل بويى قول­دان­عان جازۋ مادەنيەتىنىڭ “جازۋ تاريحى” مۇراجايى قازاقستاندا ءبىرىنشى رەت ۇيىمداستىرىلعان بولسا, سول “جازۋ تاريحى” مۇرا­جايى وسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ور­نالاسقان. بىزگە بۇل مۇراجاي­مەن ماقتانۋعا ابدەن بولادى. ءويت­كەنى, سلاۆيان, قىتاي حالىق­تا­رىنىڭ “جازۋ تاريحى” مۇرا­جايى كوپ جىلدان بەرى جۇمىس جاساپ كەلگەن بولسا, بۇعان دەيىن تۇركى حالىق­تا­رى­نىڭ جازۋ مۇرا­جايى بولماعان-دى. ەندى, مىنە, كۇلتەگىن ەسكەرت­كىشىنىڭ عىلىمي كوشىرمەسى, ەلتەرىس قۇتلۇع قاعاننىڭ ءتۇپ­نۇسقا باس ءمۇسىنى وسى مۇراجايدىڭ بە­دەلىن كوتەرىپ تۇرعان ەكسپوناتتار. تۇركولوگيا زەرتحاناسىندا ەۋ­رازيا ايماعىنان, ناقتىلاپ ايتساق ءسىبىر, موڭعوليا, قحر-نىڭ ورتا­لىق جانە شىعىس تۇركىستان اي­ماق­تارىنان, ورتا ازيا­دان جين­ا­عان 30 ساعاتتىق ۆيدەروليك ساق­تاۋلى. ونىڭ سىر­تىندا ەجەلگى جانە ەرتەورتا عاسىردا جاسالعان تا­ريحي-مادەني مۇ­رالاردىڭ 10000 دانا فوتو­سۋرەتتەرى ساقتالعان. بۇ­لار تۇركى­تا­نۋ­دىڭ جانە بايىرعى مادەنيە­تى­مىزدىڭ اسا ۇلكەن قورى. جوعارىداعى اتالعان تاريحي-مادەني قۇندىلىقتار ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق ءبىلىمىن پراكتيكامەن ۇشتاستىراتىن كور­نەكتى قۇرالى, عىلىمي لابورا­تو-رياسى بولىپ وتىر. مىنە, وسىنداي مۇمكىن­شى­لىك-تەردى ەسكە الا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءما­دەنيەت مينيسترلىگى جوعارى­داعى ەكى ۇلكەن ەسكەرتكىشتەردىڭ عى­لىمي كوشىرمەسىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىنە قويۋدى ۇيعارى­پتى. – بايىرعى تۇركى قۇندى­لىق­تارىن حالىق جادىنا سىڭىرۋگە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ايانباي ەڭ­بە­ك ەتۋ ۇستىندە. عالىمدارىمىز را­ديو, تەلەديدار ارقىلى بايىرعى مۇ­رالاردى ناسيحاتتاۋمەن قاتار تەاتر ساحناسىن دا, كينو ەكرانىن دا پايدالانۋدا. “ناز” بي انسامبلىمەن بىرىگىپ كوك تۇرىك تاقىرىبىندا “تۇيعىندار” بي سپەكتاكلىن, “قاس” تە­لەستۋديا­سىمەن بىرىگىپ “كۇلتەگىن” دە­رەكتى ءفيلمىن ومىرگە اكەلدى. كە­لە­شەكتە مادەنيەت مينيسترلىگى قول­داۋ ءبىلدىرىپ جاتسا, تۇي-ۇقىق, بىلگە قاعان, كۇللى-چور, ەلەتمىش بىلگە تۇر-ايىن قاعان جانە وردا-بالىق قالاسى سياقتى 6 دەرەكتى فيلم ءتۇ­سىرىپ, حالىق يگىلىگىنە ۇسىنۋعا ءمۇم­كىنشىلىگىمىز بار, – دەيدى ماماندار. ءابدىراحمان قىدىربەك. استانا.