ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كوپتەگەن سالاسىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان عالىم, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان قۇرىلعان قازاقستان قوعامىن جۇيەلى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى توقتار ەسىركەپوۆ ەل تاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى كەزەڭدە وتاندىق ەكونوميكا ءۇشىن كوپ ەڭبەكتەنگەن جان. ۇلكەن قازاندا قايناپ, ەكونوميكا عىلىمىنىڭ مايتالماندارىنان ۇلگى العان عالىمدى از-كەم سوزگە تارتقان ەدىك.
– توقتار ابەن ۇلى, قازىرگى تاڭدا ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىن شۇقشيا زەرتتەپ جاتىرسىز؟
– ءبىز باقىتتى ۇرپاقپىز. بابالارىمىز اڭساپ كەتكەن تاۋەلسىزدىكتى كورىپ وتىرمىز. مەملەكەتتەر عانا ەمەس, جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ءوزى تاۋەكەل ەتپەيتىن ءولىارا شاقتى ابىرويمەن, جەمىسپەن, جەڭىسپەن ارتقا تاستاپ بارا جاتىرمىز. ءبىزدىڭ ەندىگى العا قويار ماقساتىمىز – وسى تاۋەلسىزدىكتى كەلەر ۇرپاقتىڭ سەنىمدى قولىنا تابىس ەتۋىمىز كەرەك.
ەلباسى ءبىر سوزىندە: «داعدارىس – ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرگە جەتۋگە جاسالعان مۇمكىندىك», دەگەن ەدى. شىنىندا دا, دامۋشى ءبىراز ەلدەر داعدارىس كەزىندە ەكونوميكاسىن تۇزەپ, دۇرىس باعىتقا جول اشىپ الدى. سونداي ساۋاتتى ساپ تۇزەگەن ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار.
مەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىمەن قوسا, الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسي قادامدار تۋرالى قوماقتى قور جيناقتاعان جانمىن. ەلىمىز ەگەمەندىك العان كۇننەن باستاپ وتاندىق ەكونوميكانىڭ ءاربىر تىنىسى مەن تاجىريبەسى, ءبارى-ءبارى مەندە ساقتاۋلى. سوندىقتان دا, ءوز باسىم بەلگىلى ءبىر سالانى عانا زەرتتەپ, وزىمە شەكتەۋ قويۋ ارقىلى تار اۋقىمدا جۇمىستانباي, كوڭىلىم قۇلاپ زەرتتەۋگە ەرەكشە سۇرانىپ تۇرعان سالانى مەيلىنشە كەڭ دە تەرەڭ قاۋزاعاندى ۇناتامىن.
ماسەلەن, مەنىڭ كەيىنگى زەرتتەۋىم ەلدەگى تاريفتەر مەن ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ جەرگىلىكتى فورماسىنداعى مەنشىكتەر تۋرالى.
– ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىندەگى ەكونوميكالىق تەپە-تەڭدىك قالاي بولۋى كەرەك؟
– نەگىزى, ءلاجى بولسا, كوممۋنالدىق مەنشىك بيلىكتىڭ قاراۋىندا بولعانى دۇرىس. كەز كەلگەن وركەنيەتتى مەملەكەتتە حالىق ءوزىن ءوزى باسقارۋى كەرەك, ياعني اكىم سايلاۋى ارقىلى قوعام ءوزىنىڭ ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋى ءتيىس. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ءۇشىن اۋىلدىڭ, اۋداننىڭ اكىمىندە, كىشىگىرىم باسشىنىڭ قولىندا بەلگىلى ءبىر كۇش (مەنشىك) بولۋى كەرەك. مۋنيتسيپالدى مەنشىك دەپ اتالاتىن بۇل تاجىريبە بۇكىل الەمدە بار. شالعاي اۋداندار مەن اۋىلداردىڭ اكىمدەرىن سايلاعانىمىزبەن, ەرتەڭ ولاردىڭ وزىندىك مەنشىگى بولماسا, ول قاشانعى ورتالىققا جاۋتەڭدەپ وتىرادى؟ باسقارۋدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىندە دە ماسەلەنى دەربەس شەشەتىن كىشىگىرىم الەۋەت بولۋى كەرەك.
بولاشاقتا «اكىم سايلايمىز» دەپ وتىرمىز. الايدا, قوعامدىق دەموكراتيانىڭ «اكىم سايلانبالى بولۋى كەرەك» دەگەن جارقىن ۇلگىسى بولعانىمەن, تاعى دا «مۋنيتسيپالدى مەنشىك» دەيتىن باپ, ياعني جەرگىلىكتى قاجەتتىلىكتەردى دەربەس شەشەتىن «كۇش» تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. شاعىن اۋىلدىڭ مەكتەبىنە اۆتوبۋس اپەرۋ ءۇشىن دە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كوز ساتۋ كەرەك پە. اۋىل اراسىنداعى كوپىردى سۋ شايىپ كەتتى, سونى جوندەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك دارەجەدە ماسەلە قوزعاۋعا ءتيىستىمىز بە؟! مۋنيتسيپالدى مەنشىك بولسا, بۇل شارۋانىڭ ءبارى وزدىگىنەن شەشىمىن تاۋىپ, ەل باسقارۋ ءىسى جەڭىلدەر ەدى. قولىندا ەكونوميكالىق بيلىگى بار اكىم عانا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشە الادى.
– تاريفتەر كۇن ساناپ كوتەرىلىپ جاتقان تۇستا بۇل مۇمكىن بە؟
– كەيىنگى كەزدەرى جاسالعان الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ بارىندە تاريفتەردىڭ قىمباتتاۋىنا حالىقتىڭ نارازىلىعى باسىم ەكەنى راس. بىزدە ەلەكتر جارىعى كۇن ساناپ ەمەس, ساعات ساناپ قىمباتتاپ بارا جاتىر. ءاربىر وتباسىنىڭ ىشكى شىعىنىنىڭ 30 پايىزىن وسى ەلەكتر جارىعىنا جىبەرگەن شىعىسى قۇرايدى.
ەلىمىزدەگى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋشى جانە تاسىمالداۋشى كاسىپورىندار تۇگەلگە جۋىق جەكەشەلەنگەن جوق قوي, ولاردىڭ كوبىسى ءالى دە مەملەكەت مەنشىگىندە. تەك ولار ينۆەستيتسيالىق نەسيەگە ساتىلعان نىساندار. مىنە, سول كومپانيالار مەملەكەت مەنشىگى بوپ تابىلاتىن نىساندارعا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ ورنىنا, كۇنى بۇگىنگە دەيىن تەك تولەم تاريفتەرىن كوتەرۋمەن عانا شەكتەلىپ كەلەدى.
2009 جىلدان باستاپ ەل ۇكىمەتى ينۆەستيتسيالىق تاريف دەگەندى ەنگىزگەنى بەلگىلى. ەلەكتر جارىعىن تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار وزدەرى تاباتىن تابىستان بولەك, تۇتىنۋشىلاردىڭ ەسەبىنەن تاعى دا ۇستەمە اقى كورىپ وتىر. ول اقشا, ارينە, جاڭاعى كومپانيالاردىڭ ەسكىرگەن-توزعان تەحنيكالارىن جاڭارتۋعا جۇمسالادى. سوندا, بۇل جەردە حالىقتىڭ ءوزى ينۆەستور ەمەس پە؟! ولاي بولعاندا الپاۋىت كومپانيالار حالىقپەن ساناسۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– «حالىقتىق اكتسيونەر» دەگەن تەڭەۋدى دە كوبىرەك ايتىپ ءجۇرسىز. ول ۇسىنىسىڭىز قانشالىقتى كوڭىلگە قونارلىق؟
– جالپى, بىزدەگى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالار اكتسيونەرلىك قوعام رەتىندە قايتا قۇرىلىمدالۋى كەرەك دەپ ە
