ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جانە مەملەكەتتىك ءتىل

ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىن­دە ەل تاۋەل­سىزدىگىن بايان­­دى ەتۋگە, قازاق ءتىلىنىڭ مارتە­بەسىن نىعاي­تۋعا يگى ىقپال ەتەتىن مى­ناداي باسىم با­عىتتاردا جۇمىس جۇرگىزىلدى: بىرىنشىدەن, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىن­دارىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋ; ەكىنشىدەن, قازاق تىلىنەن باسقا تىلدەگى مەكتەپتەر مەن سىنىپتارداعى ءجا­نە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن توپتارىن­دا­عى قازاق ءتىلىنىڭ وقۋ ساعاتتارىن ارتتىرۋ; ۇشىنشىدەن, كاسىپتىك ورتا جانە جو­عارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىن مەم­لەكەتتىك ءتىل رەتىندە وقىتاتىن ما­ماندار دايارلىعىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ; تورتىنشىدەن, “بولاشاق” باعدار­لا­­ماسى بويىنشا شەتەل ۋني­ۆەر­سي­تەتتەرىنە وقۋعا باراتىن ۇمىتكەرلەر ءۇشىن قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرۋ تالابىن ەنگىزۋ; بەسىنشىدەن, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەس­تىلەۋ (ۇبت) بارىسىندا قازاق ءتىلى­نەن باسقا تىلدە وقىتاتىن مەكتەپ ءتۇ­لەك­تەرىنىڭ قازاق تىلىنەن تەست تاپسىرۋى. تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, ورەسىن بيىكتەتەتىن اسا پارمەندى تەتىكتەردىڭ ءبىرى – قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردىڭ كوبەيۋى بولماق. “تاربيە باسى – ءتىل” – دەپ ماحمۇد قاشقاري ايتقانداي, بالانىڭ ءوز انا ءتىلىن قاجەتتى دەڭگەيدە مەڭگەرۋى اسا ماڭىزدى. سوڭعى 10 جىلدا قازاق تىلىندە تاربيە بەرەتىن ۇيىمدار قاتارى 2960 ۇيىمعا ارتتى. قازاقستان مەملەكەتتى­گى­نىڭ ءتۇپ قازىعى – قازاق ءتى­لىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر جەلىسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىل­داردا ۇزدىكسىز وسۋدە. مىسالى, قا­زاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى 1991 جىل­مەن سالىستىرعاندا 906 ۇيىمعا, سوڭعى 10 جىلدا 266 مەكتەپكە كوبەيدى. جالپى قازىرگى كەزدە بارلىق مەكتەپتىڭ 77,7 پايىزىن قۇرايتىن قازاق جانە ارالاس ءتىلدى 5888 مەكتەپ قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرۋ جەلىسىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى بارلىق دەڭ­گەيدە جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى كەزدە كا­سىپتىك ليتسەيلەر مەن كوللەدجدەردە بار­لىق كاسىپتەر مەن ماماندىقتار قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە دايار­لا­نا­دى. وندا وقيتىن 600 مىڭنان استام بالانىڭ 50,4 پايىزى قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدا. ولاردىڭ سانى 2007 جىلدان بەرى 50200 ادامعا كوبەيدى. قازىرگى كەزدە تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بويىنشا ازىرلەنىپ جاتقان 800 اتالمىش وقۋ ادەبيەتتەرىنىڭ 520-سى (65%) – قازاق تىلىندە. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك تىلدە جوعارى بىلىكتى مامان دايارلاۋ ءىسى ۇدايى دامىپ كەلەدى. ەگەر 2001 جىلى ەلىمىزدىڭ 145 جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ تەك 31,5 پايىزى قازاقشا وقىعان بولسا, بۇگىنگى كۇنى 610 300-گە جۋىق ستۋدەنتتىڭ 304 مىڭدايى, ياعني 50 پايىزعا جۋىعى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الادى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن­دە حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىن­دە قازتەست قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭ­گەي­ىن باعالاۋ جۇيەسى ازىرلەنگەنى بەلگىلى. قازىرگى كەزدە قازتەست جۇيەسى بويىنشا ءتىل مەڭگەرۋدىڭ 5 دەڭگەيلىك (قاراپايىم, بازالىق, ورتا, ورتادان جوعارى, جوعارى) مەملەكەتتىك ستان­دارت­تارى دايىندالىپ, يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەسىنىڭ 2009 جىلعى 24 جەلتوقسانداعى №39 حاتتامالىق شەشىمىنە سايكەس بەكىتىلدى. قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدىڭ دەڭگەي­لە­رى­نە سايكەس جالپى سانى 40 000-عا جۋىق تەست تاپسىرمالارىنىڭ قورى جيناقتالدى. 2008 جىلى قازتەست جۇيەسى بوي­ىنشا ەمتيحان تاپسىرعان 1097 ءۇمىت­كەردىڭ 995-ءى, 2009 جىلعى 2288 ءۇمىت­كەردىڭ 2053-ءى ءوتىپ, كەلەسى تۋرعا جىبەرىلدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جۇرگىزىلىپ وتىرعان رەفورمالاردىڭ ءبىر وزەكتى سالاسى – ءتىل ماسەلەسى بولۋى ورىندى. ءتىل مۇددەسى – ەل مۇددەسى. ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيەلەۋ ءىسى – پەداگوگيكالىق قاۋىمنان تىنىمسىز ىزدەنۋدى, جان اياماي ەڭبەكتەنۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەت, قوعام, حالىق الدىنداعى بيىك پارىزىمىز. جانسەيىت تۇيمەباەۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى.