جەر قادىرى باعالاساڭ ارتادى

حالقىمىز ەلباسىنىڭ جول­داۋلارىن جىل سايىن اسىعا كۇتەدى. سەبەبى, ەلباسى جولداۋ­لارى ەل دامۋىنىڭ باعىت-باع­دار­لارىن, باسىمدىقپەن ءمان بە­رىلەتىن ماسەلەلەرىن ايقىنداپ, العا جاڭا مىندەتتەر قويادى. بولاشاققا جول سىلتەيدى. دەگەنمەن, بيىلعى جولداۋدىڭ ورنى دا, سالماعى دا ەرەكشە دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل جولى ەلباسى وتكەن ونجىلدىقتىڭ قورىتىندى­لارىنا باعا بەرىپ, الداعى ونجىل­دىقتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسىن قوزعادى. بىلايشا ايتقاندا, ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ بەتىن اشىپ بەردى. جولداۋدان ءاربىر سالا, وندىرىستىك قۇرىلىمدار مەن كاسىپورىندار وزىنە قاجەتتىنى تابا الادى. ءبىزدىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىقتىڭ الدىنداعى مىندەت  – كاسىپورىننىڭ  قىزمەت قۇزىرەتى مەن وكىلەتتىگى شەڭبەرىندە جول­داۋدا بەلگىلەنگەن ماقساتتاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋ ىسىنە ۇلەس قوسۋ,  ۇجىم­دى ساپالى, ۇتىمدى ەڭبەككە جۇمىلدىرۋ, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتىرۋ. كاسىپورىننىڭ  نەگىزگى قىزمەتى ەلىمىزدىڭ جەر قورلارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ زامان مەن قولدانىستاعى ەكونوميكالىق قاتىناستارعا ساي جولدارىن قاراستىرۋ جانە ەنگىزۋ, ونى قور­عاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قا­لىپ­تاستىرۋ ىسىنە قاتىستى. اتالعان ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا ەلىمىز­دىڭ جەر زاڭدىلىقتارىندا, ۇكى­مەتتىڭ شەشىمدەرىندە قاراستى-رىلعان ءىس-شارالاردى ءوز قۇزىرە­تىمىز اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ جەر رەسۋرستارى جانە جەرگە ورنالاس­تىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعىنا جۇكتەلگەن. “جەر رەسۋرستارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك عىلى­مي-وندىرىستىك ورتالىعى” رەسپۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى  (“مەمجەرعوو” رمك) كوپ جىل­دان بەرى قالىپتاسقان تاجىريبەسى بار, جەرگە ورنالاستىرۋ سالاسىن­داعى بارلىق  تالاپتاردى ورىن­داۋعا قابىلەتتى ۇجىم. وبلىستاردا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا (استانا مەن الماتى قالالارى) 18 ەنشىلەس كاسىپورنى جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋداندىق (قالالىق)  ورتالىقتارىندا 194 جەر-كاداسترلىق بولىمشەلەرى قىز­مەت ەتەدى. ولاردا ءتورت مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. دەمەك, “مەمجەرعوو” رمك جۇيەسىنىڭ قىزمەت اياسىنا مەملەكەتىمىزدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق (قالالىق) دەڭگەيلەرى بولىپ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق اۋماعى كىرەدى. ونىمەن قاتار “مەمجەرعوو” رمك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بارلىق اۋماقتارىندا بىرىڭعاي جۇيە مەن تەحنولوگيا بويىنشا مەملەكەتتىك جەر كاداسترىن جۇرگىزۋ جانە جەر تۋرالى اقپارات رەسۋرس­تارىن قالىپقا كەلتىرۋ, جەر موني­تورينگىن جۇرگىزۋ, عىلىمي-تەحنو­لوگيالىق ادىستەمەلەردى دايىنداۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى. ءسويتىپ ءبىزدىڭ جۇمىستارىمىزدىڭ نە­گىزگى وزەگى ول – نارىققا نەگىزدەل­گەن جاڭا جەر كاداسترىن جۇرگىزۋ ءجا­نە ونى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكامىزداعى رەفورماعا دەيىنگى جەر كاداسترىنىڭ ماقساتتا-رى مەن مىندەتتەرى جانە مازمۇنى قازىرگى جاعدايمەن سالىستىرعاندا مۇلدەم بولەك بولاتىن. دەمەك, مەم­­­­­لە­كەتتىك جەر كاداسترىنىڭ ءجۇ­يە­سى قازىرگى ساتتە نارىقتىق ەكو­نو­ميكانىڭ, سونىڭ ىشىندە جەر رە­فور­ما­سىنىڭ ءورىس الۋى مەن دامۋ با­عىت­تارىنا سايكەس جاڭاشا قا­لىپتاسۋ ۇستىندە. ەلىمىزدىڭ بارلىق جەر قورى – كاداستر نىسانى بولىپ تابىلادى. جەر­دى مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاجەتتى بارلىق دەرەكتەر, مالىمەت­تەر, اقپاراتتار تۇگەلدەي جەر كاداس­ترىندا جيناقتالدى. سونىڭ ىشىندە جەردىڭ تابيعي  جانە شارۋاشىلىق جاعدايى, ورنالاسقان ورنى, پايدا­لانۋ ماقساتى, كولەمى, باسقا جەر تەلىمدەرىمەن شەكتەس شەكاراسى, ولاردىڭ ساپالىق مىنەزدەمەسى, جەر پايدالانۋ ەسەبى جانە  جەر تەلىم­دەرىنىڭ باعالانۋى, باسقا دا قاجەتتى مالىمەتتەرى كورسەتىلەدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى جۇمىسىمىز ەلى­مىزدىڭ باستى بايلىعى دەپ سانالا­تىن جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدا­لانۋ مەن قورعاۋعا بايلانىستى بولعاندىقتان, جەر-انامىزدىڭ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك دامۋىنا تيگىزەتىن اسەرى مەن الاتىن ورنى تۋرالى توقتالا كەتكىم كەلىپ وتىر. ەلباسى العاشقى كەزەڭدەردە جەر رەفورماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ونىڭ قوعام دامۋىنا قاتىستى ءرولىن باعالاي كەلە  “جەر تابيعي بايلىقتارمەن جانە جىل­جى­مايتىن م ۇلىكپەن قاتار ەكونو­ميكانى كوتەرىپ تۇرعان كيتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى” دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. تاۋەلسىزدىك ال­عان جىلدان بەرى مەملەكەت باس-شىسىنىڭ ەلىمىزدى گۇلدەندىرۋدەگى ماقساتىنا, وسىعان سايكەس ۇكىمەت­تىڭ الدىنا قويعان ستراتەگيالىق جوسپارلارىنا ساي جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جەر رەفورماسى قازىرگى كۇنى ءوزىنىڭ شەشۋشى ساتىنە اياق باستى. ەلىمىزدى جەر قاتىناستارىن جاڭا زامان تالاپتارى نەگىزىندە ايقىن­داپ, تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان, جەر بايلىعىمىزدى ەل بايلىعىنا اينالدىرۋدىڭ ماڭىزدى ماسەلە­لەرىن شەشۋگە باعىتتالعان جەر زاڭناماسى قالىپتاستى. مىنە, وسى تۇستا ءبىز جەردىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىن, ماڭىزى مەن مارتەبەسىن ەستە ۇستاۋىمىز قاجەت. جەر – ءوندىرىس قۇرالى. ادامدار جەردى پايدالانىپ جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ۇستىنە ول – وندىرگىش كۇش. سەبەبى, جەرگە بيداي تۇقىمىن ەكسەڭ, ول كۇزدە بىرنەشە ەسە كوبەيىپ شىعادى. ەندى وسىلاردىڭ سىرتىندا جەر – تابيعي فاكتور. بۇكىل جانى بار تىرشىلىك ونىڭ اياسىندا داميدى. ودان قۋات الادى. وسىنداي ۇلكەن ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ادامداردىڭ جەرمەن قارىم-قاتىناسى بىرنەشە زاڭدى­لىقتار بويىنشا رەتتەلەدى. جەردى ساقتاۋ, قورعاۋ ماسەلەلەرىن, جەردى وندىرىستىك تۇرعىدان يگەرۋ, ونىڭ كۇتىمىنە ءمان بەرۋ, باسقا دا ەرەك­شە­لىكتەرىن ەسكەرۋ ماسەلەسىن  كوبى­نەسە جەر كودەكسى قوزعايدى. بۇل جۇمىس جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى قۇزىرىندا, مەملەكەتتىك ستراتەگياعا ساي ونىڭ مىندەتتەرىن انىقتاپ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال بۇل مىندەتتەر مەن ءىس-شارالاردىڭ ورىندالۋىن جەر زاڭنامالارىنىڭ شەڭبەرىندە جانە بەلگىلەنگەن قۇزىرەتى شەڭبەرىندە ءبىزدىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق قامتاماسىز ەتەدى. ءومىردىڭ سەرپىندى دامۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى مول, ەنشىسى قوماقتى. ال جەر رەسۋرستارى وسى سالانىڭ ءوندىرىس قۇرالى. حالقىمىزدىڭ 46 پايىزدان استامى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ولار جەر بايلىعىن پايدالانىپ اۋىل-شا­رۋا­شىلىق ءوندىرىسىنىڭ  دامۋىنا, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىنىڭ ساقتالۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىر. ەلباسىمىز ۇستانعان سارا ساياساتتىڭ ارقاسىندا اۋىلدىق جەردىڭ اجارى كىرىپ, شارۋا ادامنىڭ تۇرمىسى تۇزەلە باستاعانى دا شىندىق. ەلباسى ايتقانداي, قاي سالادا دا اركىم ەلدىكتى ءتۇسىنىپ ءومىر سۇرسە, ەرتەڭىمىز بۇدان دا جارقىن بولاتىنىنا سەنىم مول. جولداۋ­داعى جوبا-جوسپارلار, وي-تۇيىندەر تۇسىنگەن ادامعا وسىنى اڭعارتادى. الايدا, اۋىل شارۋاشىلى­عىن­داعى ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن جاع­دايدا قالىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدار­داعى اۋىلشارۋاشىلىق  وڭىمدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالا كەلە, ەلباسى ءوز سوزىندە 2014 جىلعا قاراي اگروونەركاسىپتىك كەشەندە ونىمدىلىكتى كەم دەگەندە ەكى ەسە ارتتىرۋ ءبىزدىڭ باستى مىندەتتەرى­مىزدىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. ول ءمىن­دەتتى جۇزەگە اسىرۋ اۋىل تۇرعىندا­رىنىڭ تۇرمىسى مەن ءومىر ءسۇرۋ جاع­دايىن جاقسارتۋدىڭ نەگىزگى كىلتى. ءسوز جوق, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىسا اۋىلدارىمىزدىڭ دا كوركەيە تۇسەتىنى انىق. دەمەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن جەدەلدەپ دامىتۋ جونىندەگى العا قويىپ وتىرعان مىندەتى قازىرگى زامان تالابىنا ساي ەلىمىزدىڭ كوكەيكەستى ماقسات-مۇراتىن قوزعايتىن دۇرىس جول. مىنە, وسى ىسكە ۇلەس قوسۋدا جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى قۇرامىنداعى ءبىزدىڭ كاسىپورىنعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلەدى. بۇل باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ­دىڭ نەگىزدەرى ەگىستىك جەرلەردىڭ ونىمدەرىن جوعارىلاتۋ, اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋارلارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, الەمدىك تاجىريبەنى پايدالانۋ. ءبۇ­گىنگى تاڭدا ەگىستىك جەردىڭ ءونىمدى­لىگىن كوتەرۋ ءۇشىن توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, ەكولوگيا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋ وتە ماڭىزدى. مىنە, سوندىقتان, بولا­شاق­قا سەرپىن بەرەتىن جولداۋدا كوتەرىلگەن اسا ماڭىزدى ماسەلە­لەردىڭ ءبىرى  ول جەر رەسۋرستارىن, ونىڭ ىشىندە اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەردى ۇتىمدى ءارى نىسانالى پايدالانۋ, ونى باقىلاۋ جانە قورعاۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن وتكەن جىلى ەلباسى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قاراپ, وسى باعىتتا ۇكىمەت پەن جەر رەسۋرستا­رىن باسقارۋ اگەنتتىگىنە بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەگەن بولاتىن. نەگىزگى پروبلەما – ول جەر رەسۋرس-تارىنىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ جانە قورعاۋ. ەل باسشىسى قويعان ستراتەگيالىق تاپسىرماعا بايلا­نىستى اگەنتتىك قابىلداعان شارا­لار مەن قابىلدانعان ءىس-جوسپاردى ورىنداۋعا وزىنە جۇكتەلگەن وكىلەت­تىككە سايكەس ءبىزدىڭ عىلىمي-ءوندى­رىستىك ورتالىق تا جۇمىلدىرىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىن­داعى جەردى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى جولدارى مەن ءىس-شارالارى­نىڭ باستى باعىتتارى مى­نالار: – وڭىرلىك باعدارلامانى ازىرلەۋ; – جەرگە ورنالاستىرۋدىڭ باس سىزباسىن ازىرلەۋ جانە ونىڭ تۇجىرىمداماسىن  ورىنداۋ; – جەرگە ورنالاستىرۋدىڭ ىشكى شارۋاشىلىق جوبالارىن جاساۋ; – اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ سەنىمدى كوزىنە اينالدىرۋ. –بۇل پروبلەمانى شەشۋ جولدارى – ول سۇرانىس تۋدى­راتىن ينۆەس­تيتسيالىق  جوبالار نۇسقاسىن جا­ساپ وبلىستىق, اۋداندىق اكىمدەرگە جانە ءىرى  اگروونەركاسىپتىك كەشەن­دەرىنە ۇسىنۋ; – مەملەكەتتىك جەر كاداسترى مەن جەر مونيتورينگتەرىنىڭ ءمالى­مەتتەرىن تولىقتىرۋ جۇمىسى, جەر كاداسترىنىڭ جانە ونىڭ اق­پاراتتىق جۇيەسىنىڭ كەلەسى ەكىنشى دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىنداعى اتالعان ءىس-شارالاردى ورىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگى جەڭىل ەمەس ەكەن­دىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. كاسىپ­ورىنعا قويىلاتىن مىندەت, تالاپ وتە جوعارى ەكەندىگىن سەزىنە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋدەمىز. ەلباسى جولداۋىندا ايتىل­عان­داي, الداعى ونجىلدىقتا ەلىمىزدىڭ  الدىنداعى اسقارالى مىندەت – ەكونوميكانى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا جەدەل دامىتۋ بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى جەدەل مەڭگەرۋ, كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق باعىتىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى پايدا بولۋدا. بۇل ماسەلە, جالپى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىندا ايتىلعان ءوندىرىستى جاڭاشا تەحنولوگيا­لاندىرۋ ماسەلەلەرى ءبىزدىڭ ۇجىم­نىڭ بارلىق جۇمىس سالاسىنا قاتىستى بولىپ وتىر.  سون­دىقتان ءبىز وسى باعىتتا كوپ­تەگەن جۇ­مىستاردى جۇرگىزۋدى كوزدەپ وتىر­مىز جانە ونداي جۇمىستار ءجۇرىپ تە جاتىر. ماسەلەن, قا­زىرگى كۇنى ءبىزدىڭ ۇج­ىمدا مەم­لەكەتتىك جەر كا­داس­ترىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىن جاساۋ جانە جەتىلدىرۋ جۇمىستارى بەلسەندى سيپات الۋدا. بۇل جۇمىستار يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار قولدانۋ ارقىلى ىسكە اسىرى­لۋدا. اتاپ ايتقاندا, جەر تەلىمدەرىن عارىشتاعى سپۋتنيكتەر ارقىلى مەجەلەۋ, سپۋتنيكتەر­دەن جەردىڭ ساپا­سى تۋرالى الى­ناتىن مالىمەت-اقپاراتتاردى پايدالانۋ, گەوگ­رافيالىق اقپارات جۇيەسىنىڭ (گاج) تەح­نولوگياسىن پايدا­لانۋدى كەڭەي­تۋ, ينتەرنەتتى سىزۋ تەحنولو­گيا­سىن پايدالانۋ سەكىلدى كوپتەگەن تەحنولوگيالىق ءىس-شارالار ورىندالۋدا. مىنە, وسى جۇمىستاردى ورىنداۋ ارقىلى ءبىز عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىققا قاراستى كاسىپورىنداردا يننوۆا­تسيالىق تەحنولوگيانى يگەرىپ, قولدانىلىپ كەلگەن قۇرال-جاب­دىقتاردى جاڭارتىپ, جۇمىستىڭ جالپى تاسىلدەرىن تەحنولو­گيالاندىرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ۇجىمنىڭ باسە­كەلەستىك قابىلەتىن دە انا­عۇرلىم ارتتىرا تۇسەتىن بولامىز. ءوندىرىستى وسىلاي جولعا قويعاندا عانا دامىعان مەملەكەتتەر قاتا­رىنا جاقىنداۋدىڭ جولى اشى­لاتىن­دىعى انىق. جوعارىدا ايتىلعان  دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن كادر ماسەلەسىنە دە ءمان بەرمەكپىز. ءبىزدىڭ ماقسات – ءوز سالامىزدا سۇرانىس تۋدىراتىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرە الاتىن جاڭالىققا بەيىم, وزىق  ويلى, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردى ىرىكتەۋ جانە ازىرلەپ جۇمىسقا قوسۋ. وسى باعىتتا دا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ەلباسى ايتقانداي, ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى. تاۋەلسىز­دىگىمىزدى باياندى ەتۋ ءۇشىن ءاربىر مامان, ءاربىر ازامات زامان اعىمىنا ساي, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى, باسەكە­لەستىككە قابىلەتتى بولۋى قاجەت. وسى سوزدەردىڭ ماعىناسىنا جەتە تۇسىنگەن ءاربىر قازاقستاندىق  قوعام­داعى ءوز ورنىن, جاۋاپكەر­شىلىگىن سەزىنە وتىرىپ, حالىق پەن مەملەكەت مۇددەسى  ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن. باعجان سابانشيەۆ, “جەر رەسۋرستارى جانە جەرگە ورنالاستىرۋ مەملەكەتتىك عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى”  رمك ديرەكتورى.