كەندى التايدى توپان سۋ باسىپ جاتىر

ساقتانساق – ساقتايدى سارسەنبىدە توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.بوجكو باستاعان جەدەل توپ كەندى التايعا كەلىپ تاربا­عاتاي, زايسان اۋداندارىنىڭ سۋ باسىپ قالعان اۋىلدارىندا بولدى. شىعىستىڭ ءسانى مەن ءمانى بيىل كەتىپ-اق تۇر. تاۋەلسىزدىك العان 19 جىلدىڭ ىشىندە العاش رەت وبلىس ور­تالىعىندا ناۋرىز مەرەكەسى اتالىپ وتىلگەن جوق. وسكەمەننىڭ قاس-قا­با­عىنا قاراعان قالالار مەن اۋدانداردا دا ناۋرىز تويلانبادى. ونىڭ ءوز­ىندىك سەبەبى بار. سوڭعى ءۇش اي بويى كەندى التاي قاتتى اياز بەن بوران-شاشىننان كوز جازبادى. قىس بويى اۋداندار مەن قالالاردى جالعاس­تى­راتىن كۇرە جولدار اپتا­لاپ جابىلىپ قالدى. مىنە, سوڭعى ءبىر اپتا بويى جولدار تاعى دا تىعىندالدى. كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋىنان, ەكى تاۋلىك بويى جاۋعان جاڭبىردان سوڭ وبلىستىڭ تارباعاتاي, اباي, زاي­سان, ۇلان, كۇرشىم اۋداندارىندا تاۋداي بولىپ ۇيىلگەن قالىڭ قار كۇرت ەرىپ, حالىقتىڭ مازاسىن الا باس­تادى. جاعداي اسىرەسە, تار­با­عا­تاي اۋدا­نىن­دا كۇردەلى. وتكەن سەن­بى­دە وبلىس اكى­مى بەردىبەك ساپار­با­ەۆ وسى اۋ­داندا بولعان كەزدە تاسقىن سۋ باسقان بىرقاتار اۋىلداردا بو­لىپ, اپات زار­داپتارىن ءوز كوزىمەن كوردى. سۋ تاس­قىنىنىڭ الدىن الۋ ءجو­نىندە قۇ­رىل­عان اۋداندىق شتاب­تىڭ ءما­جى­لىسىندە ءوڭىر باسشىسى اپات­تىڭ ورىن الۋىنا جەرگىلىكتى باس­شىلاردىڭ تاپسىرمالارعا سال­عىرت قاراعانى, بەيقامدىعى سەبەپ بولعانىن اشىق ايتتى. ول ءۇشىن كىنالىلەردى جازاعا تارتاتىنىن دا جەتكىزدى. اۋداندا بەس ەلدى مەكەندى سۋ ال­ىپ كەتكەن. دۇلەي تاسقىن 650 تۇر­عىن ءۇي, سەگىز جۇزگە تارتا قورا-قوپ­سىنى بۇلدىرگەن. جەكە مەنشىكتىڭ ەكى مىڭعا تارتا ءىرى قاراسى, وڭ مىڭ­نان استام قوي-ەشكىسى, جەتى ءجۇز­دەي جىلقىسى ارام ءولدى. كوك­جىرا, جەنتىكەي, قىزىل جۇلدىز, قىزىلكەسىك, كوكتۇبەك اۋىلدا­رىنىڭ تۇرعىندارى سۋ تاسقىنىنان كوپ زارداپ شەكتى. – تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اكىمى م.ساپارعاليەۆ باستاعان توپ قازىر سۋ باسىپ قالعان اۋىلداردا ءجۇر, – دەپ حابارلاستى بىزدەن اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باستىعى ا.تاي­شوگەلوۆ. – ولار تۇرعىن­دار­مەن كەز­دەسىپ, سىن ساتتە سابىرلى­لىق ساق­تاۋعا شاقىردى. بەس ەلدى مەكەننىڭ 3927 تۇرعىنى اۋدان ور­تا­لىعى اقسۋاتتاعى, ساتباەۆ, تانا مىرزا, قارعىبا, قاراسۋ اۋىلدا­رىن­داعى مەك­تەپتەر مەن بالاباق­شالارعا, اقسۋاتتاعى ينتەرناتقا ورنالاس­تى­رىلدى. ولارعا ىستىق تاماق جەتك­ى­زىلدى, باسقا دا جاعداي جاساۋدامىز. تابيعات اپاتى اكەلگەن شىعىن وتە زور. مال-جان, قورا-قوپسى, ءدۇ­نيە م ۇلىكتى بىلاي قويعاندا, اسا قا­جەتتى كوپىرلەردى دە سۋ شايىپ, ىستەن شىقتى. قىزىلكەسىك اۋىلىنداعى, قۇمكول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قار­عىبا وزەنى ۇستىندەگى كوپىرلەر ىستەن شىعىپ, اۆتوكولىك قاتىناسى توقتاپ قالدى. بۇگىنگە دەيىن قۇتقارۋ جۇ­مىس­تارىنا ءبىر جارىم مىڭداي ادام تارتىلىپ, ءۇش جۇزدەن استام تەح­ني­كا قوسىلعان. قوستاناي, كوكشەتاۋ, ەكىباستۇز, قاراعاندى قالالارىنان كەلگەن 155 قۇتقارۋشى مەن 37 تەح­نيكا اۋدان تۇرعىندارىنا كومەك­تە­سۋدە. سىن ساتتە وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ تىك­ۇشاقتارى جۇزدەگەن ادامدى قاۋىپسىز جەرگە جەتكىزىپتى. سالعىرتتىق سان سوقتىرادى دە­گەن. وسىمەن اپاتتىڭ الدىن الدىق دەسەك قاتەلەسەمىز. ەگەر اۋا رايى سۋىتىپ كەتپەگەندە نە بولارى بەل­گىسىز ەدى. كۇن سۋىعان سوڭ تاسىعان توپان سۋ ءبىر مەزەت تىنىش تاپقان­داي بولدى. بۇل ادامداردىڭ ەس جي­ىپ الۋىنا جاعداي جاسادى. وسىدان بىرەر اپتا بۇرىن زاي­سان اۋدانىندا دا كۇننىڭ كۇرت جى­لۋىنان قالىڭ قار ەرىپ, قاۋىپتى جاع­داي تۋعان. شىلىكتى اۋىلى مەن 90 وتباسى تۇراتىن تاسباستاۋ اۋىلىن سۋ الا باستادى. “التاي ادام” مە­كە­نى شىلىكتى قورعانىنا دا قاۋىپ ءتون­دى. اۋدان اكىمى ءا.مۇقتارحانوۆ باستاعان توپ بىردەن كومەككە جەتىپ, سۋ استىندا قالعان 34 ءۇيدىڭ جان­دارىن قاۋىپسىز ايماققا كوشىردى. توعىز ءۇي جارامسىز دەپ تانىلدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.ءتۇ­سىپبەكوۆ ءبىر اپتادان بەرى وسى وڭىردە ءجۇر. ول دەپارتامەنت, باس­قارما باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە رەت ءماجىلىس وتكىزدى. ون­داعى ماقسات – اپاتتىڭ الدىن الۋ شارالارىن بەلگىلەۋ, سۋ تاسقى­نىنان زارداپ شەككەندەرگە كومەك قولىن سوزۋ. ال كومەك ەلىمىزدىڭ ءبىراز وبلىستارىنان كەلىپ جاتىر. بىرنەشە قار تازالايتىن تەحنيكا, تجم-ءنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى وسى ايماق­قا دەر كەزىندە كەلىپ جەتتى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.تۇسىپبەكوۆ, وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى رۋسلان نۇرباتشانوۆ, وبلىستىق اۆتوكولىك جولدارى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى سايرانبەك بارماقوۆ قولدان كەلگەن كومەگىن جاساۋدا. ال اۋدانداعى ىسكەر ازاماتتار بولات نۇراسىل, قۋ­ات ءاب­جانوۆ, ا.دۋدنيك ءوز تەحني­كا­لارىمەن قالىڭ قاردى تازالاپ, جەرلەستەرىنە كومەك كور­سەتۋدە. اۋ­دان­عا 114 ميل­ليون تەڭگە كومەك بەرىلىپتى. وسى ءوڭىردىڭ تۋما­سى, ىسكەر قىز اەليتا ابىشەۆا 178 مىڭ تەڭ­گەنىڭ ازىق-ت ۇلىگىن جىبەرسە, ا.دۋد­نيك 20 توننا كومىر, قوجالىق يەسى ءداۋ­لەتبەك مىقيانوۆ تا قارجى بولگەن. ماي­قاپ­شاعاي كەدەنىنىڭ باستىعى مۇحامەت­جان ابدىرازاقوۆ 40 جۇپ سۋ وتكىز­بەيتىن ەتىك, كۇرىش, كەسپە, باسقا دا تاعامداردى جەرلەس­تەرىنە بەرىپتى. – ۇيدەنە سۋ قويماسىنان قاۋىپ جوق. ول كۇندىز-ءتۇنى باقىلاۋدا. كەن­­دىرلىك سۋ قويماسى بەرىك, سۋ ءمول­شەرى قالىپتى جاعدايدا. قا­را­تال, سارى­تەرەك, كەڭساي اۋىلدارىن سۋ باسپاۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك شا­را­لارىن اتقارىپ جاتىرمىز. ءار اۋ­ىل­دا كۇن­دىز-ءتۇنى كەزەكشىلىك جا­سا­لادى, تەلە­فون ورناتىلعان. ءبولىم, سالا باس­شى­لارى ءار اۋىلدىق وكرۋگتە قى­راعى كۇزەتتە تۇر, دەيدى اۋدان اكى­مى­نىڭ ورىن­باسارى قازبەك بيقاداموۆ. وبلىستىڭ ءۇرجار, اياگوز, اباي, كۇرشىم, كاتونقاراعاي, ۇلان جانە باسقا دا اۋداندارىندا سۋ تاسقى­نىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تىنباي جۇمىس ءجۇر­گىزىلۋدە. ءبىز جاقىندا ۇلان اۋدا­نىنىڭ گەراسيموۆ اۋى­لىن­دا بولىپ قايتتىق. مۇندا ون­شاق­تى كۇن بۇرىن اۋىلدىڭ ءوڭتۇس­تىگىندە ورنالاسقان سۋ بوگەنى بۇ­زى­لىپ, ءبى­راز ۇيلەردى سۋ باسىپ قالعان. قازىر بوگەندى تىعىنداۋ جۇمىستارى اياقتالىپ قالىپتى. وبلىستا 83 سۋ قويماسى بار. بۇقتىرما, وسكەمەن, ءشۇلبى, كىشى ءۇلبى گيدروستانسالارى قاتاڭ كۇ­زەتتە. بۇقتىرما مەن وسكەمەن گەس-ءىنىڭ سۋ مولشەرى تۇراقتى ازايتىلىپ تۇرادى. وسكەمەننىڭ جوعارى جا­عىن­داعى كىشى ءۇلبى جاساندى سۋ قوي­ما­سىنىڭ قاۋپى سەيىلەر ەمەس. مۇندا 60-80 ميلليون تەكشە مەتر سۋ جي­نالىپ قالعان. سۋ قويماسىن وسى­دان 75 جىل بۇرىن جەر اۋدا­رىل­عان­دار كادىمگى تاس, قيىرشاقتاس, قۇم­مەن بەكىتىپ سالعان. 75 جىلدا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن سۋ قوي­ماسى اپاتقا ۇشىراسا, وسكەمەننىڭ وزەگى تارىلا تۇسەدى. ەندەشە, سۋ قويماسىنا نازار اۋداراتىن كەز كەلدى. 38 ورتا, شاعىن سۋ بوگەن­دە­رىن, 36 كولشىك جانە وننان استام كانالداردى دا قامقورلىققا الساق, ۇتىلمايمىز. ەرتىس, بۇقتىرما, ۇبا وزەندەرى جانە 600-دەن استام كىشى وزەن­دەر 7109 نىسانعا جانە 100 مىڭ­نان استام ادامعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. سارسەنبى كۇنى توتەنشە جاعداي­لار ءمينيسترى ۆ.بوجكو باستاعان جەدەل توپ وسكەمەنگە ۇشىپ كەلدى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆپەن بىرگە ولار تىكۇشاقپەن تارباعاتاي اۋدانىنىڭ جونتىكەي, كوكجىرا اۋىلدارىنا باردى. اتالعان ەكى اۋىل اپاتتان قاتتى زار­داپ شەككەن. جونتىكەيدەن ءبىر جا­رىم مىڭ ادام, ال كوكجىرا اۋى­لى تولىعىمەن قاۋىپسىز ايماققا كو­شى­رىلىپتى. قازىر بۇل جەردە قارا­عان­دى, قىزىلوردا, كوكشەتاۋ, ءجا­نە پاۆلوداردان كەلگەن قۇتقارۋشى توپ قىزۋ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتكەن. اۋ­ىل تۇرعىندارىمەن جۇزدەسۋدە وبلىس اكىمى تۇرعىنداردى سالماقتى ءارى شى­دامدى بولۋعا شاقىردى. ء“بىز سىزدەر­مەن بىرگەمىز. ەلباسىنىڭ ءوزى شىعىس وڭىرىندەگى اپاتتى ءبىلىپ وتىر, كومەگىن جاساۋدا. جەدەل توپ وسى­مەن ەكىنشى رەت ءبىزدىڭ وبلىسقا كەلىپ وتىر” دەسە, مينيستر ۆ.بوج­كو “قازىر وبلىسقا 1,2 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ازىرشە 19 ميل­ليون تەڭگەسى تاربا­عاتاي اۋدانىنا كە­لىپ ءتۇستى. بۇنى العاشقى كومەك دەپ تۇسىنگەن ورىندى. مال-جان, قو­را-قوپسىعا وتەماقى تولەنەدى. ونىڭ انىق-قانىعىن كوميسسيا انىق­تاي­دى”, دەدى. ەڭ باستىسى, ادامدار ءدىن امان. سول كۇنى تۇستەن كەيىن جەدەل توپ زايسان قالاسىنا ۇشىپ كەلىپ, قاۋىپتى جەرلەرمەن تانىستى. مۇنىڭ ال­دىن­دا شىلىكتى قورعانىنىڭ جا­نىنداعى تاسباستاۋ اۋىلىندا بو­لىپ, تۇر­عىن­دارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى, ولارعا كو­مەك­تىڭ بولاتىنىن ايتتى. وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ اۋدان اكىمى ءو.مۇ­ق­­­تارحانوۆ پەن شتاب مۇشەلەرىنە اسا ساق بولۋدى تاپسى­رىپ, مينيسترلىكتىڭ جاۋاپتى ادام­دارىنىڭ ءار اۋىلدا بولىپ, جاع­دايمەن تانىستىرىپ تۇراتىنىن حاباردار ەتتى. وڭداسىن ەلۋباي. شىعىس قازاقستان وبلىسى.