ءۇنسىز ۇعىسۋ

ەسىمى ەلدىڭ ەسىندە عاجاپ!.. قاشان كورسەڭ دە تو­ما­عا-تۇيىقتاۋ مىنەزىنەن ءبىر تان­بايتىن, بىراق سول ءبىر مو­ماقان كەي­پىمەن-اق ادامدى وزىنە باۋ­راي­تىن, ونىمەن سويلەسكىڭ كەپ, جا­قىن­داسقىڭ كەپ تۇراتىن تار­تىمدىلىق بار-دى ونىڭ بويىندا. سەنى ءىش تارتاتىنىن ۇندەمەي ءجۇ­رىپ تە سەزدىرە بىلەتىن قاسيەتتى سودان كوردىم. كوردىم دە وزىمدە دە وعان دەگەن ءبىر ءىلتيپاتتىڭ پاي­دا بول­عانىن بايقادىم. باسقانى قايدام, ەكەۋمىز وسىلاي تابىستىق. ءبىر قىزىعى, وسى ءۇنسىز ۇعىسۋ ءومىر بويى جال­عاستى دەسەم, ار­تىق ايت­قاندىق ەمەس. ءبىر-ءبى-ءرى­مىز­دىڭ ۇيىمىزگە قوناققا بارساق تا, قىزمەت با­بىمەن بىرگە ءجۇر­سەك تە, ۇزاق ۋا­قىت كو­رىسپەي, كوشەدە كەز­دەي­سوق كەز­دەسىپ قال­ساق تا سول باياعى تام-تۇم, تاقۇل-تۇ­قىل اڭگى­مە, ساراڭ ءسوز الماسۋ. اعىل-تەگىل سىر اقتارىسۋ, شەر تار­قاتىسۋ دەگەن ۇعىم ويى­مىزعا كىرىپ تە شىققان ەمەس. بىراق ءبا­رىبىر جىلىلىق, ءبارىبىر جا­قىندىق سەزىلىپ تۇراتىن ارامىزدا. ەندى قازىر ويلايمىن: شاماسى بۇل سەيىتقۇلدىڭ ادالدىقتى, ادام­گەر­­شىلىكتى ايقايلاماي-اق جاقسى كورە ءبى­لۋى­نەن شىعار, ءسىرا. ونىڭ وسى مىنەزى شى­عارمالارىنان دا بايقالاتىن. شى­عارمالارى دە­مەكشى, مەن بىلەتىن سەيىت­قۇل شىعار­ما­شى­لىققا ستۋدەنت كەزىنەن بەيىم بولدى. بۇلاي دەيتىنىم, سەيىتقۇل قا­شان كورسەڭ وي ۇستىندە جۇرەتىن. جاس­تىق­قا ءتان ساۋىق-سايرانعا سا­لىنىپ, قىز-قىرقىنعا قىرىن­داپ قى­دى­رىس­تاپ كەتكەن كەزىن كورگەن ەمەس­پىن. كوبىنە كىتاپ­ح­ا­نا­نى جا­عالاپ, نە بول­ماسا جا­تاق­حا­نا­داعى بولمەسىندە قاعازعا ءۇڭىلىپ, شۇق­شيىپ وتىرعانى. كەيدە قاي­سىبىر كۋرستاستارى ەم­تي­حان كە­زىن­دە: “كۇندىز-ءتۇنى قاعازعا شۇقشيعان سەيىتقۇل دا ءتورت الدى, التى اي بويى كىتاپ بەتىن اشپاعان مەن دە ءتورت الدىم”,­ دەپ قاعىتادى. مۇندايدا سەيىتقۇل اۋزىن الاقا­نى­مەن باسىپ كۇلەدى دە قويادى. ايتا بەر­سىن دەگەنى عوي. كەيىن باي­قادىق, سەيىت­قۇل كوپ ۋاقىتىن شى­عار­ما­شى­لىق­قا ارنايدى ەكەن. ونىسىن بىراق ءبازبىر جەلوكپە جولداستارى سياقتى جالعانعا جاريا ەتۋگە اسىق­پايتىنى وزىنە تالاپشىلدىقتىڭ بەلگىسى بولار. ارادا شامالى جىلدار وتكەن­نەن كەيىن سەيىتقۇلدىڭ “بايگە”, “اششى قاۋىن, ءتاتتى قاۋىن”, “كۇن كوتە­رىل­گەن شاق” اتتى جيناقتارى باسپادان ءبىرى­نەن كەيىن ءبىرى شىعا باستادى. سەيىت­قۇل­دىڭ “ۋاقىتتى دۇرىس پاي­دالانا بىلگەن ءجون”, دەپ وتى­را­تىن قاعيداسى وسىدان بايقالادى. ول ءومىر بويى وسى قاعي­دا­نى ۇستانۋعا تىرىستى. ۇنەمى ءبىر نارسە جە­تىسپەيتىندەي بولىپ, ەلەگىزىپ جۇرەتىن. ەندى وي جۇگىرتسەك, سەيىتقۇل ەكى وت­تىڭ ورتاسىندا جۇرەدى ەكەن. ءال­گىندەي ىر­دۋ-دىردۋ تىرشىلىكتى ونشا جاق­تىر­مايدى. بىراق ءومىر بولعان سوڭ جورا-جولداس بار, اعايىن-تۋىس بار, قىز­مەت­تەستەرى بار, سولارمەن بىرگە كە­زەكتەسىپ كەلەتىن ءتۇرلى شا­را­لار بار, ولاردان باس تارتسا, اي­دالاداعى ارالدا جالعىز قالىپ كۇي كەشە­تىندەي, ىڭ­عايسىز­دىق­قا تاپ بولاتىنداي كورىنىپ, امالسىز جۇرت­تىڭ دەگەنىنە قۇلايتىن سياقت­ى. سەيىتقۇل وقۋدى بىتىرگەننەن كە­يىن ءبىرتالاي مەكەمەلەردە ءوز مامان­د­ىعى بو­يىنشا ابىرويلى قىز­مەتتەر اتقاردى. العاشقىدا ءوزى تۋىپ-وسكەن قىزىلوردا وڭىرىندە جۋرناليستىك ماماندىعى بويىنشا ەڭبەك ەتتى. دەگەنمەن شىعارماشىل جۇرەگى ادە­بي ورتانى اڭساپ, ال­ما­تى قول بۇل­عاۋ­مەن بولدى. كۇند­ەردىڭ كۇنىندە ول ارمانىنا دا قول جەتكىزدى. “جالىن”, “مەكتەپ” باس­پا­­لارىندا, “پيونەر”, “زەردە”, “پا­راسات” جۋرنالدارىندا, “جە­تىسۋ” گازەتىندە جۋرناليستىك شەبەر­لىگىن ودان ءارى شىڭدادى. ال قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتان­عاننان كەيىنگى جىلداردا مەم­لەكەتتىك ءتىلدى ءىس قاعازدارىن ءجۇر­گىزۋگە كەڭىنەن ەنگىزۋ ءما­سە­لە­لە­رى­مەن تۇبە­گەيلى تۇردە شۇعىلداندى. اسىرەسە 1994-2000 جىلدارى قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ اپپارا­تىن­دا اۋدارما سەكتورىن باسقارعان جانە 2001 جىلدان باس­تاپ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دە­يىن “قاز­مۇ­ناي­گاز” ۇلتتىق كوم­پا­نيا­سىندا ءىس قاعاز­دارىن مەم­لەكەت­تىك تىلدە جۇرگىزۋمەن شۇعىلدانعان كەزەڭدەگى قىزمەتى جەمىستى بولدى. سوڭعى جىلدارى وتكەن تاري­حى­مىز­داعى كورنەكتى تۇلعا­لاردىڭ ءبىرى – جا­لاڭتوس ءباھادۇر ءجو­نىندە رومان جازۋ ءۇشىن ماتەريال جيناپ جۇرگەنىن ءجيى ايتاتىن. كوپ ءسوي­لەمەسە دە كەي-كەيدە سىر شا­شىپ قالاتىن ادەتىمەن “شىركىن, جاع­دايىم كوتەرسە, شىعار­ما­شى­لىق جۇمىسقا ءبىرجولا كەتەر ەدىم” دەپ كوكەيىندە جۇرگەن ءبىر ارمانىن قىلتيتىپ قوياتىنى دىتتەگەن ماقساتىنا جەتۋدى كوكسەگەن, جۇرەك تۇكپىرىندە جاتقان ءبىر ءۇمىتىن اڭساعان ساتتەگى لەبىزى ەكەن-اۋ. شۇكىر, ءبۇ­گىن­گى زامان­نىڭ كو­كەي­كەستى ءما­سە­لە­لەرىن كوركەم تىلمەن كەس­تەلەگەن, رەس­پۋب­ليكالىق ءباي­گە­لەر­دە جۇلدەلى ور­ىندار العان “اعاش ات”, “باقىتتى ءۇي”, “قۇلدار كوتە­رىلىسى”, “سو­پى­نىڭ عۇ­مىرى” ءتارىزدى ءبىراز پرو­زا­لىق شىعار-ما­لارى كو­زىنىڭ تىرىسىندە جارىق كورىپ, وقىر­ماننىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى. اسىرەسە جازۋشىنىڭ 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا بەيجاي قاراي الماي, وسى وقيعا جەلىسىن كوركەم شىعارماعا ارقاۋ ەتۋى (“قۇلدار كو­تەرىلىسى”) ونىڭ ازاماتتىق بەت-بەينەسىن تانىتىپ تۇرعان جوق پا؟! سەيىتقۇل قوعام ومىرىنە دە بەل­سەنە ارالاسىپ, ءزارۋ پرو­بلەمالارعا ءۇن قوسىپ, ءباسپاسوز بەتىندە قالام تەربەپ وتىردى. باقيعا اتتاناردان بۇرىنىراقتا تۋعان جەرىن ارالاپ كەلگەننەن كە­يىنگى اسەرىن ورتاعا سالۋ ءۇشىن بۇگىنگى كۇنى جاندانا باستاعان اۋىل ءومىرى ءجو­نىندە ءتىز­بەكتى ماتەريالدار جاريا­لاي باس­تاعان ەدى. سەيىتقۇل بۇل ومىردە قان­داي سىرباز, دەگدار مىنەزدى بولسا, شىعارمالارىن دا سونداي ءنا-زىكتىكپەن, ءمولدىر سەزىممەن, ءجۇ­رەك­پەن جازاتىن. بۇل دا ءسوزى مەن ءىسىن ءبىر جەردەن شىعارۋعا ۇمتىلعان ادال ازاماتقا ءتان قاسيەت بولسا كەرەك. ماعىنالى عۇمىر كەشكەن سەيىتقۇل دوسىمىزدىڭ وتباسى دا وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە. اياۋلى جارى داناگۇل سەيىتقۇلدىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە قولىنان كەلگەنشە جاعداي جاساپ باقتى. كوزىنىڭ تىرىسىندە داستارقانى جيىلمايتىن سەيىتقۇلدىڭ شاڭىراعىندا سول ءداستۇر ارادا جىلدار وتسە دە قاي­ماعى بۇزىلماعان كۇيى.  وسىنداي باسقوسۋلاردىڭ بارىندە دە داناگۇل جانە سەيىتقۇلدىڭ اياۋلى قىزدارى اينۇر مەن ايجان زىر جۇگىرىپ, قوناقتارعا قىزمەت كورسەتەدى.  سوڭىندا ءوزىنىڭ رۋحىن ايالايتىن ۇرپاعى بار سەيىتقۇل دا باقىتتى جانداردىڭ ءبىرى بولعان شىعار. ءيا, ونى باقىتتى دەۋىمىزگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى ونىڭ ارتىندا ايالاعان جارى داناگۇل قالدى, الپەشتەگەن قوس پەرزەنتى اينۇر مەن ايجان قالدى, بۇدان بولەك ەلىم دەپ سوققان جۇرەگىنىڭ لۇپىلىندەي شىعارمالارى قالدى. ونىڭ ءوزى دە قانداي قۇرمەتكە دە لايىقتى, ادامگەرشىلىگى مول ازاماتتىڭ ءبىرى ەدى. وسى ارادا ەسىمە تاعى ءبىر نارسە تۇسەدى. استاناعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن اراعا بىرەر جىل سالىپ سەيىتقۇل ماشينا الدى. وعان قۇتتى بولسىن ايتا بارىپ, تويلادىق. سەيىتقۇل ءماز, مارە-سارە. ءوزىنىڭ قۋانعانى دا قىزىق. ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا, كۇلە بەرەدى. ونىڭ بالا ءتارىزدى كىرشىكسىز كۇلكىسىن سوندا كوردىم. كوپ ۇزاماي ماشينا ايداپ بارا جاتقان سەيىتقۇلدى كورەتىن بولدىق. كەزدەسە قالساق, ماشينا تەرەزەسىنەن قول كوتەرىپ, امانداسۋ ىزەتىن بىلدىرەتىن. ارادا زىمىراپ جىلدار ءوتتى. ادەتتەگىدەي ۇيدەن شىعىپ, جۇمىسقا بەت الدىم. ءبىر كەزدە جانىمنان ءبىر ماشينا ءوتىپ بارىپ, كىلت توقتادى. قاراسام, سەيىتقۇل. ماشينادان ءتۇسىپ, ماعان قاراي كەلە جاتىر. سالەمدەستىك. “جولىڭنان نەگە قال­دىڭ, جۇرە بەرمەدىڭ بە”, دەپ جا­تىرمىن. ول بولسا: “جوق, بۇدان بىلاي كەزدەسكەن جەردە ماشينادان ءتۇسىپ امانداسىپ تۇرامىن”, دەيدى. بەتىنە ءۇڭىلدىم. تاڭىرقاپ تۇرمىن. سەيىتقۇلدىڭ بەت-الپەتىنەن تۇن­جى­راڭ­­قىلىقتى بايقادىم. ء“يا, سولاي, بۇدان بىلاي امانداسىپ تۇرامىن” دەپ ماشينەسىنە بەتتەدى. مۇنىسى نەسى دەگەن ويمەن ءجۇرىپ كەتتىم. ءۇش كۇننەن كەيىن سەيىت­قۇلدىڭ باقي­لىققا اتتان­عا­نىن ەستىدىك. سوندا بارىپ, الدىڭعى وقيعانى ەسىمە الدىم. “قايران ازاماتتىڭ مەنىمەن قوشتاسقانى ەكەن عوي, سەزگەن ەكەن عوي, قۇداي-تاعالا سەزدىرگەن ەكەن عوي” دەپ, تاڭىرگە سيىندىم. ورىنبەك جولدىباي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.