بيىل ناۋرىز يۋنەسكو اياسىندا تويلانادى

ناۋرىز مەرەكەسى قاي زاماندا دا وتە ەرەكشە ءارى ماڭىزدى مەيرامداردىڭ ءبىرى. اسىرەسە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى جۇرتشىلىققا زور قۋانىش سىيلاپ وتىرعانى داۋ تۋدىرماس اقيقات. ءيا, تالاي عاسىرلار بويى ادامزاتقا ول تەك قۋانىش سىيلادى. كوكتەم ايى جەر بەتىنە ءوز شۋاعىن توگە باستاعان شاقتا كەلەتىن ناۋرىز مەرەكەسى ءدىني مەرەكە ەمەس, ناعىز حالىقتىق مەيرام. بۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز كۇنى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە وسى مەرەكەنى ءدىني ماسەلەلەرمەن شاتاستىرىپ, ونى تۇنشىقتىرۋعا دەگەن تالپىنىستار بولدى. بىراق, ناۋرىز مەرەكەسى ءبارىبىر وشكەن جوق, ەل جادىنان جوعالمادى. ونىڭ مۇلدە جويىلىپ كەتپەۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى ەكى-ءۇش ەلەۋلى سەبەپتەرى بار. ەڭ الدىمەن, ناۋرىز مەرەكەسى – كۇن مەن ءتۇننىڭ جەر بەتىندە تەڭەلۋىن ەسكە سالادى. تابيعاتتا تاپ وسى كۇندەرى تەپە-تەڭدىك بولادى. سونىمەن بىرگە, ناۋرىز مەرەكەسى تويلانىپ جاتقاندا تابيعاتقا جان بىتە باستايدى, تىرشىلىك ويانادى, وسىمدىك ءبۇر جارادى, اعاش گۇلدەيدى. اسىرەسە, ەرەكشە توقتالىپ ايتارلىعى – وسى ناۋرىز تويى كۇندەرىندە ءار ەل ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن, مادەنيەتىن, ادەت-عۇرپىن جالپاق الەمگە پاش ەتەدى. “بىزدە وسىنداي قاسيەتتەر بار” دەپ, ماقتانا-شاتتانا تانىستىرىپ جاتادى. وسىنداي ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, بارشا مۇسىلمان الەمى ناۋرىز مەرەكەسىن جاڭا جىلدىڭ باستالۋىنا بالايدى. ول ءبىر جاعىنان, زاڭدى دا. تىرشىلىكتىڭ قىس بويعى ۇزاق ۇيقىدان سوڭ قايتا ويانۋى وسى كەزبەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر ەمەس پە! ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ناۋرىزدى ەل تويى ەتىپ تويلاۋ تۋرالى حح عاسىردىڭ باس كەزىندە الاش زيالىلارى ماسەلە ەتىپ كوتەردى, ءوز ماقالالارىنا تيەك ەتتى, ءسويتىپ ونىڭ ماڭىزىن اشا ءسوز ەتتى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر كوزگە تۇسەرلىگى – 1924-26 جىلدارى قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعان ۇلت قايراتكەرى, قالامى جۇردەك كوسەمسوزشى سۇلتانبەك قوجانوۆ جازعان ماقالا بولدى. ۇلكەن جۇرەكتى ازامات 1925 جىلى ناۋرىز تۋرالى تولعانا جازىپ, ونى دەرەۋ اعا گازەتىمىزدىڭ بەتىندە جاريا­لات­تى. ماقالا اتى –“ناۋرىز تۋرالى”, ال جاريالانعان با­سىلىم –“ەڭبەكشى قازاق” گازەتىنىڭ سول جىلعى 24-ءنومىرى ەكەن. وسى ماقالادا س.قوجانوۆ بىلاي دەپ جازادى: “... ناۋرىز مۇسىلماندىقتان بۇرىن شىققان مەيرام. ناۋرىز ەل شارۋاسىمەن كۇن كورىپ, تابيعات شارت­تارىنا تۇرمىسى كوبىرەك بايلانىسقان ەلدىڭ تۇرمىسى تۋدىرىپ وتىرعان مەيرام. جۇرت قىسقى قىسىم­شى­لىقتان قۇتىلىپ, مالى جۇت قاۋپىنەن قۇتىلىپ, ونىڭ قالعان مالى بالالاپ, قاراسى كوبەيىپ جاتقان, وزدەرى ەگىن شارۋاسىنا قام قىلىپ, قاسيەتتى جاز ماۋسىمىندا بايلىعىن مولايتۋدىڭ, تابيعاتتىڭ ءيىپ تۇرعان كەزىندە قولىنان كەلگەنىنشە كوپ ءوندىرىپ قالۋدىڭ شاراسىن ىستەپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتقان ەل شارۋالارىنىڭ تالابى قوزعان ەڭ كوڭىلدى ۋاقىتى – كوكتەم. سول كوكتەمنىڭ باسى – ناۋرىز...” دەپ ءتۇيدى. مىنە, الاشتىڭ ءبىرتۋتار ۇلىنىڭ ناۋرىز تۋرالى ويلارى وسىنداي. ءتىپتى, بۇگىنگى كۇنى دە وسى ويلارعا ەشنارسە قوسىپ-الۋدىڭ قاجەتى دە جوق سەكىلدى. وسى ماقالادان بايقالاتىنىنداي, قازاق زيا­لى­لارى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا ناۋرىز مەرەكەسىنە ءوز دارەجەسىندە ماڭىز بەرۋگە كۇش سالعان. ونى حالىقتىق مەيرام رەتىندە قابىلداۋدى ۇسىنىپ وتىرعان. سونى تالاپ ەتە بىلگەن. نۇرلى ناۋرىزدى حح عاسىردىڭ باس كەزىندە قازاق اقىندارى دا جىرعا قوستى. م. جۇماباەۆ, ب.كۇلەەۆ, ءى. جانسۇگىروۆ, س. سەيفۋللين, س. تورايعىروۆ, ت.ب. اقىن­داردىڭ ولەڭدەرىندە بۇل ۇلىق مەرەكە بارىنشا اسەم كورىنىس تاۋىپ, ۇيقاسىپ جاتتى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيسىق ساياساتى ءبارىبىر بۇل مەرەكەنى تۇنشىقتىرىپ تاستاپ ەدى, ءبىرجولا ۇمىتتىرۋعا تىرىسىپ ەدى. سوڭعى جىلداردا ناۋرىز تويى ءاربىر مۇسىلمان ەلدەرىندە بارىنشا جاندانىپ, كەڭ قانات جايا تۇسكەن-ءدى. يران, تۇركيا سەكىلدى ەلدەردە ناۋرىز ءوز دارە­جە­سىندە تويلانىپ جۇرگەنىنەن حاباردارمىز. تاياۋدا عانا تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ حا­با­رىن ەستىپ, ەلەڭدەسىپ قالدىق. جاعىمدى جاڭالىق ەل-ەلگە تەز-اق تارادى. ەندى ناۋرىز مەرەكەسى يۋنەسكو اياسىندا حالىقارالىق مەرەكە رەتىندە بيىل ءبىرىنشى رەت اتالىپ وتپەكشى. ول مەيرام ناۋرىز ايى­نىڭ 29-ى كۇنى پاريج قالاسىندا تويلانباق. ءسويتىپ, ءاز-ناۋرىز الەمدى شارلاپ كەتپەكشى. ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز, ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ قايتا ءتىرىلىپ, قايتا جاندانىپ, ءتىپتى زور مارتەبەگە يە بولىپ, الەم جۇرتشىلىعى الدىندا تويلاناتىنى. مۇنى كۇنى كەشەگى الاش ارداقتىلارى دا ارمان ەتكەن جوق پا ەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن اسا قۋانىشتى جاعداي. ءاز-ناۋرىزدى الەم مويىنداپ, الەم جۇرتشىلىعى تويلاي باستاسا, ءوش­كەنىمىز جانىپ, ولگەنىمىز تىرىلگەندەي زور قوشەمەت قوي بۇل! ونىڭ ۇستىنە بيىل ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاق تو­پى­را­عىندا دا وسى ناۋرىز مەرەكەسى ءۇش كۇن بويى دەمالىس كۇنى بولىپ مەرەكەلەنبەك. مۇنى دا ءاز-ناۋرىزعا دەگەن ەل ىقىلاسى, جۇرت ريزاشىلىعى ءھام ۇلت قۇرمەتى دەپ قابىلداعان دۇرىس بولار ەدى. قوش كەلدىڭ, ءاز-ناۋرىز! تورلەت, ادامزاتقا نۇر سىيلاعان ۇلىق مەيرام! جولتاي جۇمات, جازۋشى.