ارداكۇرەڭ

ۇستازدى ەسكە الۋ ول ەندى جوق. ول دا جوق. ولار دا جوق. سەن ءومىر تابالدىرىعىن اتتاعاندا الىستان اق باس شىڭداي اسقاقتاي مۇنارتىپ كورىنگەن الىپتار توبى الدەقاشان عايىپ بولعان. وكىنسەڭ دە ولاردىڭ سوڭىندا جۇرەگىڭدى جۇباتاتىن الدىڭدا قايىسقان قارا ورمانداي الدىڭعى تولقىن اعالار بولاتىن. سولاردىڭ ساياسىندا ەرتەڭگى كۇنگە الاڭسىز قاراپ, ءبىرىن سۇيەنىش تۇتىپ, بىرىنە ەركەلەپ, بىرىنە بازىنا ايتىپ, بىرىنە جان سىرىڭدى ايتىپ, كورگەندە قول­تىعىنا كىرىپ كەتىپ, ەش الاڭسىز وتكەن تىرشىلىكتەگى قامسىز كۇندەر دە ارتتا قالىپتى. سوڭعى جىلدارى ءومىرىڭنىڭ قولىڭنان سۋسىعان قۇمداي تەز سۋىرىلىپ, جالعاننىڭ جالعان ءجىبىنىڭ ۇشىعى دا سۋىرىلىپ شىعىپ بارا جاتقانىن سەزسەڭ دە, قينالعاندا باسىڭدى كەۋدەسىنە قوياتىن اعالاردىڭ بارلىعىن مەدەت تۇتاتىنسىڭ. ەندى, مىنە, كوزىڭدى اشىپ قاراساڭ, سول قارا ورمانداردىڭ دا قاتارى جىلدام سيرەپ, ءار جەردە اندىزداپ قالعان, اشىق دالاداعى جالعىز قارا ەمەندەردى كورەسىڭ. جانىبەكتىڭ, جاراسقاننىڭ, كەڭشىلىكتىڭ, ءداۋىتالىنىڭ, اسقاردىڭ ورنى بوس تۇر. رۇستەمنىڭ دە تال بەسىگى بوس قالىپتى. ەندىگى لەكتىڭ الدىنا سەن شىعىپ كەلەدى ەكەنسىڭ. ء“ومىر دەگەنىڭ – ەسىكتەن كىرىپ تورگە شىق­قانداي عانا” دەگەن وسى ما. مەن كەشەگى ساكەن سەرىنى, سايىن سۋرەتكەر سايىندى, بەكزات بەكەجاندى, رياسىز رامازاندى, اياۋلى اقسەلەۋ سالدى, ەندى, مىنە, قىزىل جالدى ارىستان رىمعالي اعانى ويلاعاندا وسىنداي ءبىر تال قارماعان شاراسىز كۇيگە ءتۇسىپ, ءۇنسىز, دىمىمدى ىشىمە تارتىپ وتىرىپ قا­لاتىن كۇيدى با­سىم­نان ءجيى كەشەتىن بولدىم. تۇسىنەم عوي. “الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەر, كەزەكپەنەن ولىنەر, باياعىداي كورىنەر” (اباي). سوندا دا... ءيا, ولاردىڭ مۇرالارى ولاردى ولتىرمەيدى. بىراق ولاردىڭ سەنى سۇيەگەن يىعى, سەن كىرگەن جىلى قولتىعى, سەن ەستىگەن داۋىسى مىنا فانيدە قاشاندا ساعان ەندى جەتپەي تۇرادى. رىمعالي اعاسىز وتكەن قىرىق كۇننىڭ ىشىندە قىرىق جىل قولتىعىندا جۇرگەن, قياناتىن كورمەگەن كەشۋسىز شاقتاردى ويىمنان وتكىزدىم. نە ويعا كەلمەدى دەيسىڭ؟ ەمىن-ەركىمە جىبەرىپ, ەمىن-ەركىن وسىرگەندىكتەن بە, از ۋاقىت كورىسپەگەنىمىزگە كىسىركەنگەنىم بە, كىم ءبىلسىن, ءابىش, قويشىعارا, تولەن, سەرىك اعالارىم­مەن نە­سىپ­بەكتىڭ باسى قوسىلعان كيىز ۇيدەگى ءبىر وتى­رىستا ورازگۇل مەن ءاپريزانى ارقالانىپ: “قازاق­تىڭ قىزىل جالدى, قىزىل كوز ارىستانى”, دەپ ماقتاي ءجو­نەل­­گە­نىم بار ەمەس پە. جىلدام قوزعالاتىن جانار وتى جارق ەتتى. ءتىلىمدى تىستەپ, كەشىرىم سۇراپ ۇلگەردىم. ءبى­راق كەش ەدى. مەن ونىڭ ارىستانداي بەدەلىن, تۋرا ءسوز­دى سىنشىل مىنەزىن مەگزەپ ەدىم. ءتۇسىندى, بىراق ءال­دەنەگە ءمۇجازى كەلمەي وتىردى ما, شىعا بەرگەندە اۋ­ىر سوزدەر ايتتى. “سەن تۇسىنبەي قالدىڭ, رىمعالي. ون­داي تەڭەۋ بىزگە ايتىلسا, قۋانار ەدىك...”, – دەستى تولەن مەن قوي­شى­عارا اعالارىم. بىراق ءبىر كوتەرىلسە باسىل­­ماي­تىن ارىنىنان قايتپادى. وكىندىم. نە پايدا؟ ول دا جۋىر ماڭدا رايىنان قايتپادى. سول ارادا قيۋلى تۇستى پايدالانىپ, پىكىر ءبىلدىرۋدىڭ ورايى كەلدى. جان سىرىمدى: “كەمىستىگىمدى ەسكەرتكەن ساتتەرىندە: “وزىڭىزدەن كورىڭىز, دۇرىستاپ, جەرىنە جەتكىزە تاربيەلەمەگەن ” دەپ سىتىلىپ كەتەتىنىم دە بار. مۇنىڭ بارلىعى سول باياعى وزىمسىنگەن كوك­باۋىر مىنەزدىڭ دەمى. از سوزگە كوپ ماعىنا بەرىپ جا­زۋ­عا تاپسىرىستىڭ ۋاقىتى تىعىز بوپ, كوپ وقيعانىڭ قايىرىمى كەلمەي قالدى. ءوزى شاراپاتىن تيگىزگەن شاكىرت ىنىلەرىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە بۇرىنعىدان دا قاتتىراق باۋىرىنا باسا تۇسسە ەكەن دەپ تىلەيمىن”, – دەگەن ەمەۋرىنمەن اياقتاپ ەدىم. جاز ءوتتى, كۇز ءوتتى. حابارلاسۋعا جۇرەگىم داۋا­لا­مادى. ابدەن قىسىلعان ساتتە ادەپشىل قۇنىپيا مەن نەسىپبەككە قاس-قاباعىن ءبىلىپ كەلۋدى ءوتىندىم. ولار: “ساعان سالەم ايتتى. ءسوزى جىلى”, – دەپ كوڭىلىمدى ءبىر سەرگىتىپ تاستادى. ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسكە كەل­گەندە قاسىنان جاناي وتە بەرگەنىمدە: “قالىڭ قالاي؟”, دەپ قولىن ۇسىندى جىلى جۇزبەن. مەن ءبىر­دەن ونىڭ كوڭىل ايناسى – كوزىنە قارادىم. باياعىداعى ۇمىتىلعان بوزبالا كەزىمدەگى مەيىرىم جانارىن ەسكە سالاتىنداي ءوزىمسىنۋدى اڭعارعاندا عانا بويىم بايسال تارتىپ سالا بەردى. سول ءبىر سەزىم مەيىرىمىن قايتىپ سۋىتپاسپىن-اۋ دەپ سىزىلىپ جۇرگەنىمدە ... ونىڭ بويى سۋىپ سالا بەردى. ءبىز وكپەگە قيساق تا, ولىمگە قيمايتىن اعايىنبىز دەگەندى ءجيى ايتامىز. ال مەن وسىناۋ ورنى تولماس وكىنىشكە اينالا جازداعان شەتىن جايدى ەسكە الا وتى­رىپ “اجال سەنىڭ قاس-قاباعىڭا قارامايدى, قيساڭ دا, قي­ماساڭ دا دىمىڭدى باسىپ تىنادى. قيماساڭ – وك­پەگە قيما. وكپەگە قيعانىڭ – ولىمگە قيعانىڭ. ءتىر­شىلىكتە سىيلاسپاساڭ, ولگەندە سالعان توپىراعىڭ – بۇيىرتپاسىڭ بۇيىرتسا, بۇيىرادى ەكەن”, دە­مەك­پىن. سونىڭ وزگەلەرگە دە ءتالىمى تيسە ەكەن دەگەن ساق­تىق تىلەگىمەن دە وسى جولداردى جازىپ وتىرمىن. ءار پەندەنىڭ ءومىر وزەگىمەن وزەكتەسكەن ءبىر ادامى بارى انىق. ونىڭ الدىندا سەنىڭ, سەنىڭ الدىڭدا ونىڭ جاسىرىپ ىستەر تويى بولسا دا, ويى بولمايدى. ويتكەنى, جالت ەتكەن كوزىنىڭ قيىعىنان, قاتار قادام باسقاندا تىنىس الىسىنان, اڭگىمە اراسىندا ءسوزىنىڭ ارىنەن ونىڭ جان دەمەۋى مەن مەدەۋىن, كوڭىل كۇيى­نىشىن سەزە قوياسىڭ. جايشىلىقتا سىرت بەرىسكەندەي كورىنگەنىمەن دە, وڭاشادا ج ۇلىن-جۇيكەڭنىڭ قىرىندىسىنا دەيىن ەرىپ سالا بەرەدى. مەن ءۇشىن رىمعالي نۇرعالي سونداي ەتەنە جانداس تا, قانداس تا, تاعدىرلاس تا ءارى اعا, ءارى ۇستاز. ويلاپ وتىرسام, مەنىڭ بالاڭ ساناما كوركەمدىك تالعام مەن ويلاۋ جۇيەسىنىڭ جۇلگەسىن ەسىپ بەرگەن دە, جازۋشىلىقتىڭ تەرەڭ سىرىن تۇسىندىرگەن دە, ادامدىق تاعدىردىڭ قيلى ساتتەرىندەگى قينالى­سى­نىڭ كۋاسى دە وسى ادام ەكەن. ءتىپتى مەنىڭ بويىمداعى كەيبىر مىنەزدەر دە وسى ارداكۇرەڭنەن (جانىبەك, نەسىپبەك ۇشەۋمىز راعاڭدى وسىلاي اتايتىنبىز) اۋىسقانىن ءوزىم دە اڭعارىپ قالامىن. مۇنى ەلىك­تەۋدىڭ دە, تاربيەنىڭ دە جەمىسى دەپ قابىلداۋعا بولار. مىنەز دەمەكشى, اعا مەن باۋىردىڭ, ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىنداعى ءىلتيپاتىمىزدان بۇرىن مىنەزىمىز تانىسقان سياقتى. العاشقى تا­نىس­تىعىمىز قابىلداۋ ەمتيحانىنىڭ ۇستىندە ءوتتى. ساحناسى كەلىسپەدى دەمەسەڭ, ىشكى ىرعاسۋى مەن ءۇشىن “ەڭلىك-كەبەكتەگى” ەسپەنبەت پەن كوبەيدىڭ تارتىسىنان كەم ەمەستەي كورىنگەن. سول جىلدارى ماعان جاقسىلىق تا, جاماندىق تا اكەلەتىن وسى “ەڭلىك-كەبەك” بولدى. ءۇش جىل بۇرىن وسى ەكى ءبيدىڭ ايتىسىن سىنىپتاستارىما ءتۇسىندىرىپ بەرەمىن دەپ “رۋ ارازدىعىن قوزدىرۋشى” رەتىندە تو­عىزىنشى كلاستا مەكتەپتەن شىعىپ قال­عانمىن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ پەساسى دا اراشاعا جارامادى. ايتەۋىر, ون بەس كۇننەن سوڭ سەمەيدىڭ وبلىستىق تەاترى “ەڭلىك-كەبەك” سپەكتاكلىن ءبىزدىڭ اۋىلعا اكەلىپ قويا قالماسى بار ما. كىتاپتى وقىماعان ەڭلىك پەن كەبەكتىڭ تۋىستارىنىڭ كە­لەسى, ياعني اتا-انالار كەڭەسى سپەكتاكلدەن كەيىن شەشىمىن قايتارىپ الىپ, “ادىلدىك ورناتقان”. كەۋدەنى ادەمى ارمان مەن بولاشاققا دەگەن ۇلى ءۇمىت الديلەگەن ون جەتى جاسىمدا الماتىعا كەلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋل­تە­تىنە ەمتيحان تاپسىرعانمىن. شەت ءتىلىن وقى­ماعاندار دا ەمتيحان تاپسىراتىن بولىپ شىقتى. ودان دا وتەر ەدىم, باستى كىل­تيپان شىعارما مەن ادەبيەتتىڭ اۋىزشا ەمتي­حا­نىنان شىقتى. ەكەۋىنەن دە ءۇش الدىم. ال وزگە-وزگە, بۇل ماعان ولىممەن تەڭ ەدى. بىراق, كەيىن انىق­تال­عانىنداي, بۇل ء“ۇش” “ساياسي باعا” ەكەن. اۋىزشا ەمتيحان كەزىندە لىپىپ-اق تۇرعانمىن, مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆ اعامىزدىڭ وتكىردىڭ جۇزىندەي لىپىل­داپ, جاستىقتىڭ قۋاتىنا جانىلىپ تۇرعان شامىر­قا­نىستى شاعى بولاتىن, ماقتاپ-ماقتاپ كەپ بي­لەت­تەن تىس “ەڭلىك-كەبەكتىڭ” جازىلۋ تاريحىن سۇرا­دى. تۋرا وسى وقيعانى وقۋشىنىڭ داپتەرىنە تول­تىرىپ جازىپ ءۇش العان “سۇيىكتى شىعارمامنىڭ” كەمشىلىگىن تول­تىرايىن دەپ “ەڭلىك-كەبەكتىڭ” جازىلۋىن ءشا­كارىمنەن باستاپ, سۋىلداتا جونەلدىم. مىرزا­كەڭ: “مى­نا بالا سايراپ تۇر”, – دەدى. قاسىنداعى ءتىلشى “ەستىدىم قالاي سايراعانىن. ەكى”, دەدى. ءجۇ­رە­گىم سۋ ەتە قالدى. اقىرى ۇشكە كەلىستى. كەلەسى جىلى نە­سىپ­­بەكپەن, جۇرسىنمەن, اسقارمەن, نامازالىمەن, جان­­بولاتپەن بىرگە وقىسىن دەگەن شىعار, اۋىلعا قايتتىم. كەلەسى جىلعى قابىلداۋ ەمتيحانىندا ابدەن تاقىستانىپ, شىعارمانى 4 بەت ەتىپ, التىنسارين مەن يلمينسكيدىڭ دوستىعىن مولدىرەتىپ جازىپ بەرگەنمىن. قازاق ءتىلىنىڭ ەمىلەسى مەن تىنىس بەلگىسىن تاستاي ەتكەنمىن. الدىندا ورالحان ءبو­كەەۆ “لەنينشىل جاس” گازەتىنە سۋرە­تىم­مەن ولەڭدەرىمدى شىعارعان. بۇل كىتابى شىققان اقىندار دا سيرەك كورگەن قۇرمەت ەدى ول تۇستا. “قابىلداۋ كوميسسيا­سى­نىڭ توراعاسى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: “جۇرت­باەۆتى قۇ­لاتىپ الماڭدار” دەپ تاپسىرما بەرىپتى, ونىڭ الدىندا “رىمعالي دەگەن اعاڭ بار, سەنىڭ ءوز اۋىلىڭنان. اتاعى جەر جارىپ تۇر. سەنى ىزدەپ ءجۇر. جۇسەكەڭ – جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ شاقىرىپ جاتىر”, دەپ ءبارىن تانيتىن جانىبەك كارمەنوۆ كەلگەندە جۇرەكسىنىپ بارماپ ەدىم. اۋىزشا ەمتيحاندى تاپسىرۋعا ىشكە كىر­گەن­دە شىعار­مادان تاعى دا ءۇش العانىمدى ءبىلدىم. ءۇشتى قويعان رىمعالي نۇرعاليەۆ. دۇنيە ءتوڭ­كە­رىلىپ ءتۇستى. ەمتيحان قاعازىن قايتىپ بەرىپ, كەتۋ­گە بەت الدىم. پاڭگەرەي مارقۇم اتى-ءجونىمدى بىلە ساپ تۇرسەكەڭدى شاقىرىپ: “الگى بايقا دەگەن جۇرتباەۆىڭىز ەمتيحان تاپسىر­مايمىن دەيدى. مىنە, ءوزى. ءۇش الىپتى”, دەپ مەنى نۇسقادى. تۇرسە­كەڭ قاعازدى الدى دا: ”ە, ءوز اعاڭ ەكەن عوي. رىمعاليدىڭ وسىندايى بار. تاپسىر. ەمتيحاندى سەنەن رىمعاليدىڭ ءوزى الادى. قالعانىن بەسكە تاپسىرساڭ, ءسوزسىز تۇسەسىڭ”, دەپ جەتەكتەپ اپارىپ اۋديتورياعا كىرگىزىپ جىبەردى. كوزىلدىرىكتى, سىرباز سويلەيتىن اعامىزدىڭ (مىرزاتاي سەرعاليەۆ) قاسىندا شاشىن ارتىنا قايىرعان, كوزى وتتاي لاپىلداعان (جانىپ ەمەس), دەنەسى قىزۋدان كوتەرىلىپ-باسىلعان جانارتاۋداي, ءبارىن بيلەپ-توستەپ, وكتەم-وكتەم سويلەگەن اقسارى جىگىت وتىر. مىنا جىگىتتەن امان قۇتىلماسىم بەلگىلى. بيلەتتى الماي قاسارىسىپ تۇردىم دا الدىم. ءبىر بالا باعاسىن الىپ كەتكەسىن ماعان قاراپ: – ءاي, سەن ءبىزدى ارباپ تۇرمىسىڭ, نەمەنە؟ – دەدى. – جوق. – ەندەشە مىنا سوستيىپ تۇرىسىڭ نە؟ – ەمتيحان تاپسىرعىم كەلمەيدى. – ەندەشە بىرەۋ سەنى زورلاپ كىرگىزدى مە؟ – ءيا. ەمتيحان توراعاسى. – ەي, سەن ءوزىڭ ءبىر قىرسىق بالا ەكەنسىڭ. نە­مەنەسىنە بۇلداناسىڭ. ال قانە بيلەتتى, ءايت­پەسە, ەمتيحان قاعازىڭدى اكەل. ەكىڭدى قويىپ بەرەيىن. – ءبارىبىر تاعى دا ءۇش قوياسىز. وقۋعا تۇسە المايمىن. بىراق شىعارمانى قاتەسىز جازعانمىن. تۋرا وقۋلىقتاعىداي. تەكسەرتەيىن دەپ ەدىم, بولماي وسىندا كىرگىزىپ جىبەردى. – ەي, سەن ءوزىڭ بىزدەن ەمتيحان العالى تۇرسىڭ عوي. فاميلياڭ كىم ءوزى سەنىڭ؟ – جۇرتباەۆ… – ا, نە دەيسىڭ, جۇرتباەۆ سەنسىڭ بە؟ الگى “قى­زىلتۋدان” كەلگەن اقىن بالا سەن بە؟ – داۋىسى بىردەن باسەڭ تارتىپ, كىلت ءتۇسى جىلىپ سالا بەردى. – شىع­ار­مادان ءۇشتى مەن قويىپپىن. نە تۋرالى جازىپ ەدىڭ؟ – ىبىراي التىنسارين تۋرالى. – الگى ء“حىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا توبەگە شىعىپ, توڭىرەگىنە قاراعان قازاقتىڭ ءبىرى” دەپ باستالاتىن با؟ – ءيا. – قاپ! مۇنداي ءسوز مەكتەپ بىتىرگەن بالانىڭ اۋزىنا تۇسپەيدى, كوشىرىپ العان دەپ ار جاعىن وقىماي ءۇش قويىپ جىبەرىپ ەدىم. ەشتەڭە ەتپەيدى. كەلەسىلەرىنەن بەس الساڭ تۇسەسىڭ. قانە, بيلەتىڭدى الىپ وتىرا عوي, اينالايىن. سوڭعى ءسوزى جۇرەگىمدى جىلىتىپ جىبەردى دە, كو­ڭىلسىزدەۋ بولسا دا, بيلەتتى الدىم. ەكى رەت دايىن­دالماي جاۋاپ بەرۋگە ۇمتىلىپ ەدىم, رۇقسات بەرمەدى. “انا بالادان مەنسىز ەمتيحان الما” دەپ ارىپتەسىنە تاپسىرىپ, سىرتقا شىعىپ, ءبىراز بوگەلىڭكىرەپ بارىپ كەلدى. قازاق ءتىلىنىڭ سۇراعىن قاعازعا جازىپ بەرىپ ەم, مىرزاتاي سەرعاليەۆ اعامىز: – مەن وسى بالانى سويلەتكىم كەلمەي تۇر. ءبارىن قاعازعا دۇرىس ءتۇسىرىپتى. قالعانىن ءوزىڭ ءبىل, – دەدى. اۋىزشا سۇراقتاردان سۇرىنبەگەنىم ەسىمدە. بىراق قوسىمشا سۇراق دەگەنىڭدى جاۋدىردى-اي دەرسىڭ. تاعى دا “ەڭلىك-كەبەك” شىقتى الدىمنان. – داستاننىڭ قانداي نۇسقالارى بار, كىم جازعان؟ تاعى دا “حالىق جاۋىنىڭ” شىعارماسى مەن ونىڭ اتىن سۇراپ وتىر. اۋزىم كۇيىپ, تاقىستانىپ قالعانمىن. – بىلمەيمىن, – دەدىم. – قالايشا بىلمەيسىڭ؟ بىلمەگەنىڭ قالاي؟ قوي, مۇنىڭ جاراماعان. وندا ولەڭدى قالاي جازىپ ءجۇرسىڭ؟ اۋىلىڭنىڭ ىرگەسىندە مولاسى تۇر ەمەس پە, – دەپ شورشىپ كەتتى دە ءوزى دە مەنىڭ بىلمەگەنىم ءۇشىن جاسىپ قالعانداي كورىندى. سودان نە دە بولسا تاۋەكەلگە باسىپ, بىلتىر وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەمىن دەپ اۋەلگى قويىلعان ەكىنى ۇشكە ازەر تۇزەتكەنىن ەسكەرتە وتىرىپ, مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ پەساسىن وقىعانىمدى, سونى سىنىپتاستارىما مازمۇنداپ ايتىپ بەرگەنىم ءۇشىن مەكتەپتەن شەتتە­تىل­گەنىمدى, ودان كەيىن سپەكتاكلىن كورگەنىمدى, ودان كەي­ىن ماعاۋيانىڭ داستانىن, ودان كەيىن وي­قۇ­دىق­تاعى 1917 جىلعى قويىلىمىن ايتتىم. شاكارىمگە سون­دا دا جۋي قويعانىم جوق. بىراق ابىزدىڭ تول­عاۋ­ىن جاتقا ايتتىم. قاباعى جادىراڭقى تارتتى. بىراق: – مەن سەنەن اۋەزوۆتىڭ پەساسىنان ەمتيحان الىپ وتىرعانىم جوق. ونى سەنسىز دە جاتقا بىلەمىن. ەستى اقىن بولاسىڭ با, ەسسىز اقىن بولاسىڭ با, سونى بىلگىم كەلگەن. ءوز اۋىلىڭنىڭ ۇلى اقىنىن بىلمەسەڭ, ءورىسىڭ بەلگىلى بولدى, – دەپ ءتىپتى قازبالاپ قويماعان سوڭ, – تاعى ءبىر نۇسقاسى بار دەيدى دەپ قاشقاقتادىم. سوندا دا تاقىمداپ قويمادى. – ە, بيىل دا ماعان وقۋ جوق ەكەن, دەدىم دە: – اعا! بۇل قاجىنىڭ – شاكارىمنىڭ داستانى. توعىزىنشى كلاستا سيراقباي دوسماعامبەتوۆ دەگەن ۇلكەن كىسىگە كوشىرىپ بەرگەم. سول ءۇشىن مەكتەپتەن شىقتىم. بىلتىر وسى ءۇشىن ءۇش قويدىڭىزدار. ول بىلاي باستالادى, – دەي بەرىپ ەم قايتادان جىلى شى­راي­لانىپ, مىرزەكەڭە قارادى. ءسويتىپ, “ەڭلىك-كە­بەك” داستانىنان شۋماقتار كەلتىرە وتىرىپ ايتىپ بەردىم جانە سول شاكارىمنىڭ “نارتايلاق-ايسۇلۋ” داستانىن دا كوشىرىپ العانىمدى, ونىڭ وقيعاسى رۋلىق ىر­عاسۋدان باس­تا­لاتىنىن, وقيعاسىنىڭ (رىمعالي اعانىڭ وسكەن جەرى) با­قاناس, قۇر, تاي, داعاندىەل, كوك­شەتاۋدا وتكەنىن اي­تىپ بەردىم. اقىرى ولەڭ وقىتىپ تىندى. قويشى اۋ­ىلداعى ساسكە كەزىندە ورىستەگى جىگىتتى كۇتكەن, كەۋ­دە­سىن ارمان كەرنەگەن قويشىنىڭ قىزى تۋرالى ولەڭ ەدى. وقىدىم. بىراق جانارتاۋدىڭ قىزۋىن باساتىنداي تابى جاندى قاريتىن جىر ون سەگىز جاستاعى اۋىل بوزبالاسىنان شىعا قويا ما. شىتىناڭقىراي قالامسابىن قولىنا الا بەردى دە: – اقىن اعاڭدى كوردىڭ بە؟ وبالدا كەتكەن ەسىل ءومىر-اي! قالاي ءجۇر ەكەن؟ – دەدى لەزدە وڭىنە مۇڭلى نالا ۇيالاي قالىپ. مەن دە تۇسىنە قويدىم. قازاق ءسوز ونەرىنە وتىز جاسقا تولعانشا “ەسىل” داستانى ارقىلى العاش رەت, ولجاستىڭ “ادامعا تابىن, جەر, ەندى” پوەماسىنان جەتى جىل بۇرىن سيۋجەتسىز جەلى مەن كۇردەلى ەركىن ىرعاقتى, قۇرمالاسىپ جاتقان ەركىن وي مەن ون التى بۋىندى ولەڭ ولشەمىن اكەلگەن: جىرلارىمدى ماقتايمىن دەپ شالا ۇيتكەن, نەم بار ەدى ايتىسام دەپ سابيتپەن!, – دەپ ءور سويلەيتىن, درايزەردىڭ “امەريكا تراگەدياسىن” اۋدارعان, سول جىلدارى سالبۋرىندا جۇرگەن تولەۋجان ىسمايىلوۆتى مەڭزەپ تۇرعانىن ءتۇسىندىم. – كوردىم. جازۋشىلار وداعىنىڭ فويەسىندە ولەڭ وقىپ تۇر ەكەن. – تۇسىنىكتى. سول باياعى “قويشىلارىن” با, سەن سول ولەڭدى بىلەسىڭ بە؟ وقىشى. – ءيا, سول “قويلار, قويلار, ءشايت دەگەندە سەسكەنگەن”,– دەپ باستالىپ, “اعا,– دەدىك, – تۋى­مىزدى وڭ ۇستار, “باران”, – دەدى سوندا ءبىزدى ورىس­تار!”, – دەپ اياقتالاتىن ولەڭىن وقىپ ءجۇر ەكەن! – “قور بولدىم, اۋىلعا قايتامىن” – دەدى مە؟ وندا بارعاندا قايبىر جەتىسىپ جۇرەدى دەيسىڭ. سەنىڭ ابايىڭ مەن ابىرالىنىڭ اقىندى قالاي “ەركە­لەتەتىنىن” بىلەمىز عوي. سەندەردىڭ اتومدارىڭنىڭ دا اسەرى بولعان شىعار. ءالى دە جارىلىس بولىپ تۇرا ما؟ – بولىپ تۇرادى. ول كەزدە دەگەلەڭدە اتوم بومباسىنىڭ سىناعى وتەتىنىن وزگە تۇگىل, سول پوليگوننىڭ سىناققا العان ما­لىن باققان باقتاشىنىڭ بالاسى ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە ءوزا­را اڭگىمەدە ايتا بەرمەيتىنبىز. ال مىنا وجەت ءجى­گىت­تىڭ شاكارىمدى دە, اتوم سىناعىن دا اشىق, كوپتىڭ كو­زىنشە ايتىپ وتىرعانىنا تاڭدانا دا سەزىكتەنە قارادىم. رەتى كەلگەندە كىرىكتىرىپ ايتا كەتەيىن, وسىناۋ ءبىر ەسىل دە, ءومىرى وكسىپ كەتكەن اقىن تاعدىرىنا قاتتى كۇيزەلەتىن. ۇنەمى ءوزىن, شەشەسىنىڭ قولىندا قالعان جالعىز قىزىن, ءىنىسىن سۇراپ, اماناتتاپ جۇرەتىن. وسى جارتى ساعاتتان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە باسىن ءبىرىنشى رەت تومەن سالىپ, ءبىراز ءۇنسىز وتىرىپ قالدى دا, ەمتيحاننىڭ ونسىز دا ۇزاققا سوزىلعانى ەسىنە ءتۇستى مە: – ال, مىرزاتاي, مىنا بالاعا نەشە قوياسىڭ؟ – دەدى. – بەس قويامىن. ءوزىڭ شە؟ – مەن التى دەگەن باعا بولسا التى قويار ەدىم. ەندى ەكى بەس السا وقۋعا تۇسە الا ما؟ ال, سەن, باۋىرىم, ەندى وكپەنى قوي. تاريحتان جاقسىلاپ دايىندال. بەس ال. وسىندا باقتاجار مەكىشەۆ دەگەن اعاڭ بار. بىلەسىڭ بە؟ – بىلەم. مەكىشپەن مەنىڭ اكەم قۇرداس. – ەندەشە سوعان نەگە جولىقپايسىڭ. قازىر مەنى كۇت. ەمتيحان بىتكەن سوڭ شىعامىن,– دەدى. سىرتتا جاڭا عانا تانىسقان كىرپى شاشتى, قار­شى­عا كوزدى نەسىپبەك كۇتىپ تۇر ەكەن. بولعان جايدى ايت­تىم. ول رىمعاليدى بىلەدى ەكەن. اعاسى قابدەش جۇ­ما­دىلوۆ پەن مۇحتار ماعاۋين مۇنى سوعان تاپسىرىپ قويىپتى. قويشى, سودان ەكەۋمىز ەكىندىگە دەيىن باس پوشتانىڭ الدىندا اعانى توستىق. اعامىز جوق. ءسويتىپ تۇرعاندا كورشى اۋىل “قايناردان” بىتىرگەن ايعالي فايزۋللين جولىعا كەتتى. كەۋدەسى كەڭ, كوڭىلى كوتەرىڭكى. ءسوزى وتكىر. مەن ءجونىمدى ايتىپ ەدىم, تە­لە­فونعا جۇگىردى. ارعى جاعىنداعى اداممەن: “قايدا ءجۇر­سىڭ؟ سەنى كۇتىپ ءجۇر عوي. ادامدى نەگە شارشا­تاسىڭ”, – دەپ تەلەفوندى ماعان بەرە سالدى. سويتسەم, ءبىز كۇتىپ تۇرعان رىمعالي اعامىز “مەن ۇمىتىپ كەتىپپىن. حابارلاسىپ تۇر. ۇيگە كەل ايعا­ليمەن. قال­عانىنا كومەكتەسەمىن. ايعاليعا اقىلىڭدى ايت. تۇسكەن سوڭ دا قىدىراسىڭدار”, – دەپ اعالىق مەيىرىم تانىت­تى. سويتسەم, ايعالي – رىمعالي اعانىڭ تۋعان كەنجە ءىنىسى ەكەن. ارينە, بۇل ماعان ۇلكەن دەمەۋ بولدى. تاريحتان ءوزىم دە قامسىز ەمەس ەدىم. الاتىن بەسىن الىپ وقۋعا تۇستىك. ءسويتىپ, “ەڭلىك-كەبەك” مەنى ءۇش رەت ءسۇرىندىرىپ, رىمعالي اعانىڭ الدىنا تاعزىم ەتكىزىپ بارىپ جولىمدى اشىپ ەدى. بۇل 1969 جىلدىڭ 7 تامىزى بولاتىن. سول كۇننەن باستاپ رىمعالي اعانىڭ باۋىرىنا كىردىم. ونىڭ ءار ءسوزى, مەيىرىمى, اقىلى تۋىسسىراعان كوڭىلدىڭ جۇبانىشىنا اينالدى. كۇزگى ءدارىس باس­تال­عانشا “تراگەديا تابيعاتى” اتتى مونوگرافياسىن وقىپ شىقتىم. كۇز سوڭىندا “تالانت تاعدىرى” دا قول­عا ءتۇستى. العاشقى كىرگەن كوپ قاباتتى پاتەر, قا­بىر­عا تولى كىتاپ سورەسى, نەعىلاسىز, قالا مەن ءبىلىم قا­رەكەتىنە قاتىستى جايدىڭ ءبارىن وسى ۇيدەن كورىپ, تاپتىم. ال رىمعالي اعانىڭ وقىعان لەكتسياسىن ايت­ساڭ­شى. اللا, ءسوز بەن ءبىلىم ءدال وسىلاي قابىسىپ تا شى­عا­دى ەكەن-اۋ. پافوس قانداي! ءوزىڭ دە كوتەرىلىپ وتى­را­سىڭ. كەيدە بويىڭدى شىمىرلاتىپ, كەيدە ءتىتىر­كەندىرىپ, كەيدە سۋىتىپ, ميىڭنىڭ ءىشىن شاڭداتىپ كەتەتىن. ادەبيەت تەورياسىنا كەلتىرگەن مىسالدارىن الدىنداعى الاقانداي تىلشەگە قاراپ قويىپ: قارا قىپشاق قوبىلاندىدا نەڭ بار ەدى ق ۇلىنىم, سەكسەننەن اسىپ تاقاعاندا توقسانعا ءۇزىلدى عوي ج ۇلىنىم, – دەپ لاپىلداتىپ جىبەرەدى. ءىلياستىڭ تەڭەۋلەرىن ۋولت ۋيتمەنمەن, پول ەليۋارمەن, پابلو نەرۋدامەن شەن­دەستىرىپ, قازاقتا مىناداي دا اقىن بولعان دەپ, ماع­جاننىڭ “تۇركىستان”, “شويىن جول” اتتى ولەڭ­دەرىن جاتقا ايتادى. قيسىندىق تەرميندەرگە قاتىستى مىسالداردى فلوبەر, ستەندال, كافكا, سارتر, دجويس, حەمينگۋەي, اۋەزوۆ, مۇسىرەپوۆ, سوقپاقباەۆ شىعارمالارىنان الىپ, ولاردى سالىستىرىپ, “قارا شالدى” باسىم ەتىپ كورسەتەدى. “قيلى زامان” اتتى بىزگە بەيمالىم شىعارمانى تانىستىرىپ: “سونىمەن ءومىر بويى دۇشپان نيەتىمەن كەلگەن ەسكى جارمەڭكە ۇلكەن ءورتتىڭ قۇشاعىنا كىرىپ, قارا ءتۇتىننىڭ استىندا تۇنشىعىپ, بىقسىپ, جوعالىپ بارا جاتقان شاقتا قالىڭ الباننىڭ ەلى دە قىتايعا قاراي بەت تۇزەدى. سالقار-سالقار بولىپ, قايتقان قازداي ءتىزىلىپ, اۋا كوشىپ تارتىپ بەردى. ارتىندا قارا ءتۇتىن بوپ جارمەڭكە قالدى. يەسىز بولىپ قاڭىراپ الاتاۋدىڭ جايلاۋى قالدى. كىندىگىن كەسكىزىپ, كىرىن جۋعان مومىندىق كۇن قالدى... تاۋ تولعان ارقار, بۇعى, ەلىك, قارا قۇيرىق, تاۋتەكەدەي جابايى, جايىن كورشىلەر قالدى... جۇرتتا قالعان بۇرالقى يتتەي بولىپ, ۇلىقتاردىڭ وبوزىنىڭ ارتىنان ەرە بەرمەككە ءتىلماشتار قالدى. وسپان مەن جەبىرباەۆ قالدى”, – دەپ ەكپىندەتە لىقسىتادى. سويتسەك, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ مۇراجايىنىڭ قو­رىندا بەلگىسىز جاتقان “قيلى زاماندى” تاۋىپ, العاش جۇرتشىلىققا جاريا ەتكەن رىمعالي اعانىڭ ءوزى ەكەن. ال بىلايعى وقىرمان بۇل شى­عارمامەن ارادا جەتى جىل وتكەن سوڭ بارىپ, وندا دا ورىس تىلىندە تانىستى. بۇل ءبىزدىڭ قۇما­رى­مىزدى وياتتى. وزگە كۋرستىڭ ستۋ­دەنتتەرى دە كەلىپ ءجۇردى. ءۇزىلىس كەزىندە سۇراقتىڭ اس­تىندا قالاتىن. ال مۇنىڭ بارلىعىمەن كىتاپحانانىڭ سيرەك قورى ارقىلى تانىسۋعا بولاتىنىنا ءجون سىلتەپ, مۇراعاتقا دانىكتىرگەن دە رىمعالي ۇستاز بولاتىن. ءدارىس كەزىندە سەسكەندىرىپ سويلەگەنىمەن دە جەكە اڭگىمەلەسكەندە كەرەمەت مەيىرىمدى ەدى. ال­عاش­قى ايدىڭ وزىندە ماعان ول جىلدارى جاسى­رىن وقىلاتىن ماعجاندى اقتاۋ تۋرالى دىنمۇحامەد قوناەۆقا جازعان باشقۇرت اقىنى ءسايفي قۇداشتىڭ كولەمدى حاتىن تانىستىردى. ىلە ءسادۋ ماشاقوۆتان الىپ كەلگەن جۇسىپبەك ايماۋى­توۆ­تىڭ “جان جۇيەسى” مەن مىرجاقىپتىڭ “باقىتسىز جامالىن” ۇيىندە جاتىپ وقىتقىزدى. سول اسەرمەن ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قورى­نان احاڭنىڭ, الەكەڭنىڭ, مىرجاقىپتىڭ, ءجۇسىپ­بەكتىڭ, ماع­جان­نىڭ شىعارمالارىنا ايتۋعان, نۇرقاسىم, نە­سىپ­بەك, جانبولات ءبارىمىز ءبىرىنشى كۋرستا-اق قانىعا باستادىق. لەكتسيا بولار كۇننىڭ الدىنا اعا­مىزدىڭ ءوزى دە بىزبەن بىرگە كىتاپحانادا وتىراتىن. ال كوركەم ادەبيەت تۋرالى پىكىرلەرى ۇشان-تەڭىز. مەن شەتەلدىك سيرەك شىعارمالاردى العاش­­­قىدا وسى ۇيدەگى كىتاپحانادان الىپ وقىدىم. ويىمىز بەن ورەمىز, ويلاۋ جۇيەمىز, قوعام تۋرا­لى پىكىرىمىز بىردەن وزگە باعىتقا ءورىس الدى. ول جىل­دارى جازۋشىلار حەمينگۋەي مەن سەليند­جەر­سىز سويلەمەيتىن, ءبىزدىڭ شال, الگى شال دەپ, ءبىر-ءبىرىن ماعاۋين, ىسقاقوۆ, ايازباەۆ, شاي­كە­نوۆ, اكىمجانوۆ دەپ فاميلياسىمەن اتايدى. بۇل “اۋرۋ” بىزگە دە جۇعىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى كارمەنوۆ, اي­توۆ, الپىسباەۆ, ال اعانىڭ ءوزىن ارداكۇرەڭ دەي­تىن بولدىق. وداقتاعى ءتۇرلى جينالىس پەن سەزدىڭ شاقىرۋى راعاڭنىڭ موينىندا. “كوشپەندىلەر” مەن “سوڭعى كوش”, “كوك مۇنار” تالقىلانعاندا دا اعانىڭ قولتىعىندا جۇردىك. سول جىلدارى اعا اقىن-جازۋشىلارمەن دە ۇستازىمىز تانىستىرىپ, ساپارعالي بەگاليندى اكە قاتارىندا سىيلايتىن. كۇيتاباقتاعى امىرەنىڭ داۋىسىن تاپقان جارقىن شاكارىمدى ءتۇن ورتاسىندا ساپاكەڭنىڭ ۇيىنە ەرتىپ اپارىپ ءاندى تىڭداتتى. جا­ڭالىق بىتكەندى تەز ءىلىپ الىپ, سونى ەلگە جەتكىزگەنشە تاعاتى قالمايتىن. ءىلياس ەسەن­­بەرلين باستاتقان قالامگەرلەرمەن كەزدە­سۋ­لەردى ءجيى وتكىزىپ تۇردىق. ەسەنبەرليندى, احتانوۆتى, سوقپاق­باەۆتى قاتتى قادىر تۇتاتىن. الەم ادەبيەتىنىڭ تاريحىمەن دە اۋەلى رىمعالي اعانىڭ ۇيدەگى لەكتسياسى ارقىلى تانىسىپ, ەكىنشى كۋرستا بەسىنشى كۋرستىڭ دەڭگەيىنە جەتىپ قالدىق. ۇيىنە قونىپ شىققان كۇنى رىمعالي اعا ايعالي ەكەۋمىزگە ءۇش سومنان, ءلاپاڭ – ءلاتيپا اپاي ون سومنان بەرەدى. بۇل كۇتىپ ۇستاعان ادامدى جيىرما كۇن تولىق اسىرايتىن. سىندى كوركەم دە شەشەن تىلمەن جازۋ وسى رىم­عالي اعادان باستالعان ءداستۇر. جالىندى جاستىق وتى قايتپاي تۇرىپ وتىز جاستا دوكتورانتۋراعا شىق­­تى. بۇل سول جىلدارى قوعامدىق سالاداعى شەكتەن شىققان دانىشپاننىڭ دا قولىنان كەلە بەرمەيتىن وقيعا ەدى. سول كۇننەن باستاپ اعامىزدىڭ ابىگەرى باس­تال­دى. زەرتتەۋى قيىن جازىلدى. “كۇرەتامىردىڭ” با­سىلۋى دا باياۋ ءجۇردى. ال قورعاۋدىڭ الدىنداعى قار­با­لاستى ايت­پا­ڭىز. ءبىز – نەسىپبەك پەن مانات ماشين­كادان شىق­قان بەتتەردى وقيمىز. قاتەنىڭ ورنىن اقتاپ, ونىڭ ورنىنا ءارىپ كەسىپ جاپسىرامىز. جان-جاققا اۆتو­رە­فەرات جىبەرەمىز. ادەبي ورتادا تىلەكتەستەر كوپ, عىلىمي ورتانىڭ باقتالاسى باسىم. قورعاۋعا باي­لا­نىس­تى قياناتتاردى ەستىگەندە توبە قۇيقاڭ شىمىر­لايدى. قورعاۋعا جەتپىستەگى اكەسى نۇرعالي اتامىز دا كەلدى. ديسسەرتاتسيا ۇزاق تالقىلاندى. ءبىر ادامنىڭ قارسى بولۋىمەن داۋىستان وتكەنىن ەستىگەندە اتامىزدىڭ موي­نىنان قۇشاقتاپ جىبەرمەي تۇرىپ العانىم ءالى ەسىمدە. داستارقان ءازىر ەدى ۇيدە. بىراق مۇحتار ماعاۋين ەكەۋى ۇيگە كىرمەي ءۇش ساعاتتان استام ۋاقىت پان­في­­لوۆ پاركىنىڭ ىشىندە ۇزاق ءارى الاڭداۋلى كۇيدە ءاڭ­گى­مەلەستى. ايعالي ەكەۋمىز تۋ سىرتتارىنان الىستاۋ جەر­دە ىلەسىپ وتىرامىز. ايتەۋىر, ۇيگە بۇرىلعاندا كو­ڭى­لىمىز ورنىنا ءتۇستى. ءبارى دە تىنىشىمەن بىتكەن سياق­تى بولاتىن. ارادا ءۇش اي وتكەن سوڭ اعانىڭ الا­ڭى اشىق قاۋىپكە ۇلاستى. سويتسەك, ماسكەۋگە وزگە اعا­لارىمىز سالماقتى ارىز جازىپ تا ۇلگەرىپتى. ول دا جابىلىپ, جارتى جىلدان سوڭ جاقسىلىققا بەت العان سياقتى بولاتىن. بىراق ەكىنشى رەت قايتالانىپ جازىلعان ارىزدار اقىرى ديسسەرتاتسيانى بەكىت­تىرمەدى. بۇل لاۋلاپ تۇرعان جا­نار­تاۋدى وشىرگەندەي سەنىمسىز, بىراق شىندىق وقيعا ەدى. ادامنىڭ ادامعا اشىق قياناتىن العاش كورگەنىم وسى. كەلەسى قايتا قورعاۋ وتكەنگە دەيىنگى بەس-التى جىل رىمعالي اعانى جۇيكەلەتىپ جىبەردى. ۇي­قى­سىز­دىق, مازاسىزدىق, جالعىزدىق, سەنىمسىزدىك, ءوزىن قورلانعانداي سەزىنۋ, اينالاسىنىڭ الاڭى ءتوزىمدى جۇقارتتى. سونداي ساتتەردە جانىبەكتى, قۇنىپيانى, نەسىپبەكتى, مەنى شاقىرىپ الىپ قونا-جاستانا اڭگىمەلەسىپ, قاسىنان شىعارعىسى كەلمەيتىن. ساياجاي ساتىپ اپ بارىپ جانى سايا تاپقانداي بولدى. ادال دا اياۋلى دوسى, كۋرستاستارى قۇرمانباي تولىباەۆ, ماتكارىم اكىمجانوۆ, ءامىرجان قاليەۆ اعالارىمىزدى العا سالىپ الىپ بارىپ تۇرامىز. نەشە ءتۇرلى قالجىڭ دا سوندا تۋدى. نەسىپبەكتىڭ “قارعا بويلى قازتۋعان” اتانىپ, “گالستۋگىن بايلاپ اپ, ەكى بەتىن مايلاپ اپ, ءبىرى كەلەر ساندەنىپ, ءبىرى كەلەر بالدەنىپ. جانىڭ بولسا كارمەنوۆ, قانىڭ بولسا كارمەنوۆ, الپىسباەۆتى ال كەلىپ”, دەپ شۇبىرتاتىنى دا سول وبسەرۆاتوريانىڭ تۇبىندەگى ساياجايدا ءوتتى. ەكىنشى رەت قورعاۋعا تاقىرىبى بەكىتىلگەن سوڭ تامىرىنا ءنار جيىپ, قۋاتتانا كۇش الدى. بىراق تا باياعى جانارتاۋ, جالىن وت, وكتەم وي سول قالپىنا قايتىپ كەلمەدى. ءبىر كۇنى تولەباەۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى ۇستازدارىنىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا شىقتى. اۋەلى تەمىرعالي ءنۇرتازيننىڭ ۇيىنە كىردى. ءۇمىتسىز دەرتتى ەدى. ول كىسى: “رىمعالي, ءالى جاسسىڭ. وسى ادە­بيەتتانۋ عىلىمىنا جولاما. ساتقىن عىلىم ەكەن. سەن جاڭا وي ايتاسىڭ. ەرتەڭ ونى بىرەۋ مالدانىپ كەتەدى. ارتىڭا ءىز قالدىرمايدى ەكەن”, – دەپ وسيەت ەتتى. سودان بەيسەكەڭنىڭ – بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ۇيىنە كىردى. ۇلى ۇستازى: “تەمىرعالي دا ناشار جاتىر. مەن دە سىر بەرە باستادىم. تەمىرعالي كوڭىلگە بەرىلىپ كەتەدى. ونىڭ سوزىنە ەرمە. باستاعاندى تاستاما. سىن – ۇلى عىلىم. بەرىك بول”, – دەپ شەگەلەپ قويا بەردى. ودان ورلەپ مۇحامەدجان قاراتاەۆقا سالەم بەرە كىردى. ورتاڭعى بولمەدەگى ۇلكەن ۇستەلگە باسىن قويىپ قاتتى ويعا كەتكەن ەكەن. باسىن كوتەرىپ: “جاعدايدىڭ نەسىن سۇرايسىڭ. جان-جاعىما بومبا ءتۇسىپ وتاپ جاتقانداي, تەمىرعالي مەن بەيسەنبايعا دا تىرناعىن سالىپتى. سول بومبا ەندى ماعان قاشان تۇسەدى دەپ كۇتىپ وتىرعان جاي بار. قۋاتىڭ بار كەزىندە قالامىڭدى قاتتى ۇستا. وكىنىش ءومىر بولمايدى”, – دەدى. وسى سوزدەردى رىمعالي اعادان ەستىگەندە تىكسىنە قالدىم. سىنعا ءۇيىر ەدىم. قايتىپ جولاماسپىن-اۋ دەپ ىشتەي بەكىنگەنىم ءالى ەسىمدە (نەدەن قاۋىپتەنسەڭ سوعان جولىعاسىڭ دەگەن. اقىرى اينالىپ سول شىرعاعا تۇستىك قوي). قالاي دەگەنمەن دە ءۇش ۇستازىنىڭ دا وسيەتىن كەزەك-كەزەگىمەن ورىندادى. اۋەلى ء“دان” اتتى ومىرلىك دەرەككە قۇرىلعان اڭگى­مەلەردى, سودان كەيىن “ەرتەڭ ات شابىس” حيكاياتىن جازدى. ىلە دراماتۋرگيا تۋرالى مونوگرافياسىن قولعا الدى. ادەبيەت تۋرالى اڭگىمەلەر تاعى دا الدىڭعى قاتار­عا شىقتى. 1976 جىلدىڭ قىركۇيەگىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ ەكىندىسى بولاتىن. اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ رىمعالي اعانىڭ اۋلاسىنا كىرگەندە كەزىككەن ەگدە تارتقان وجەت ايەل باتىل-باتىل سويلەسە امانداستى. ول كىسى كەتكەن سوڭ: “بۇل مىقتى اپاڭىزدان اۋەزوۆتىڭ ءوزى يمەنىپ جۇرەتىن بولعان. ايگىلى “قارالى سۇلۋدىڭ” ءپروتوتيپى وسى كىسى. مىقتى كەمپىر. تۋرا سەنىڭ اۋىلىڭنان”, – دەدى. جالپى, ول كىسىنىڭ تۋعان-تۋىستارىنان حاباردار بولاتىنمىن. ايگىلى يكە مەن مۇساتايدىڭ كەلىندەرى. سودان ءسوز اۋەزوۆ شىعار­مالارىنىڭ شىعۋ تاريحىنا اۋىسىپ كەتتى دە سوڭى تاپسىرمامەن اياقتالدى. اباي مەن اۋەزوۆتىڭ شە­جى­رە­شىسى مەن بولۋىم كەرەك ەكەن. ونىڭ ولەڭ مەن كور­كەم شىعارماعا قاتىسى جوق ەكەن. ءسويتىپ, رىم­عالي اعانىڭ سول كيگىزگەن قامىتىنان باسى­مىزدى شىعارا الماي قالدىم. ال وزىنە وقۋعا بەرگەن ءشا­كارىم مەن ماعجاننىڭ ءومىرىن تۇسپالداپ جازعان “جەر-بەسىك” اتتى رومان-نوۆەللانىڭ ەكىنشى ءبولى­مى­نىڭ كوركەم شە­شىمىن مۇلدەم وزگەرتتىردى. زيا­نى­نان قورىقتى. ءسويتىپ, مەنىڭ قالعان شىعار­ماشىلىق ءومىرىمنىڭ ارناسىن مۇلدەم باسقا جاققا بۇرىپ جىبەردى. العاشقى ولەڭدەر جيناعىمنىڭ قول­جاز­باسىن ءوزى اپارىپ باسپاعا وتكىزدى. مارقۇم قاب­دى­كا­رىم ىدىرىسوۆتىڭ دەمەۋىمەن ۇزاماي جارىق تا كوردى. دوكتورلىعىن ەكىنشى رەت قورعاۋدىڭ الدىندا ارالاس ادامدارىنىڭ وزگەرە باستاعانىن بايقاپ ەم: “ال ەندى بۇرىنعى اعالارىڭدى ىزدەپ اۋرە بولماڭدار. بۇل جولى ايانبايمىن. “جاناشىرلارىممەن” جاقى­نىمداي, جاقىندارىممەن جاتىمداي ارالاسسام تاڭ قالما”, – دەدى. ءوزى قاۋىپتەنگەن ادامدار قولداپ شىقتى دا, ءساتتى قورعالدى. وپپونەنت ماسكەۋدەن كەلدى. ونى دوستارى سەيىت قاسقاباسوۆ پەن ومىرزاق ايتباەۆ وڭاشا كۇتتى. اعا ەكەۋمىز تاكسي ۇستاپ, ءبىر ساعات سەكەڭنىڭ ۇيىندە, ءبىر ساعات ءوزىنىڭ ۇيىندە بولىپ, ەكى اراعا ءتۇن ورتاسى اۋعانشا “تەڭسەلۋمەن” بولدىق. ومىرزاق اعانىڭ سول كۇنگى داۋىسى ءالى قۇلاعىمدا. سوندا دا ءوز قاتارىنىڭ الدىنداعى ەڭ جاس دوكتور, ەڭ جاس اكادەميك, ەڭ جاس لاۋرەات اتاندى. بۇدان كەيىنگى مەنىڭ تىرشىلىگىم جەكە تاعدىرعا ۇلاستى. رىمعالي اعانىڭ ءوزى اۋەلى مەكتەپ, سودان كەيىن ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسىرگەن مەنىڭ تۋعان قارىنداسىم تولەۋ اق قاننان قايتىس بولدى. 1963-1964 جىلى تۋرا پوليگوننىڭ ءوز ىشىندە دەگەلەڭ مەن بالاپان شاحتاسىنىڭ ورتاسىندا, بىرەۋىنەن 6, بىرەۋىنەن 15 شاقىرىم جەردە تۇرىپ ەك. پالە سودان جابىسقان بولىپ شىقتى. قارلى قاراشانىڭ قايعىلى قارا تۇنىندە, تۇنگى ساعات ۇشتە قاراڭعى كوشەنىڭ بويىنداعى تەلەفونمەن ۇيىمە جىلاپ تۇرىپ حابارلاسقانىم ەس­ىمدە. ونداي دەرتكە ۇشىراعان ادامنىڭ ءمايىتىن بىردەن بەرە قويمايتىن. ەندىگى ۋايىم سول ەدى. تاڭعى سەگىزدە اۋرۋحاناعا كەلىپ باس دارىگەردىڭ رۇقساتىن الىپ بەردى. ىلە اعانىڭ ەڭ سۇيىكتى دە تالانتتى سۋرەتشى ءىنىسى جەڭىس تە سول پوليگوننىڭ دەرتىنە شالدىعىپ ومىردەن ءوتتى. سونداي كۇڭگىرت كۇندەردىڭ بىرىندە, دالىرەك ايتسام, 1980 جىلدىڭ 6 مامىرى كۇنى, ءاسانالى ءاشىموۆ سسسر حالىق ءارتيسى اتاعىن العان كۇنى قاليبەك قۋانىشباەۆ تۋرالى دەرەك ىزدەپ تەاترعا بارامىن دەپ مەن ءبىر شولاق وقيعاعا ىلىكتىم. “جۇلدىزعا” جاڭا ورنالاسىپ, بەلىمدى تىكتەگەندەي شاق ەدى. سەيىلعازى دوسىم ءتۇن­دە­لەتىپ ءبىراز ادامعا حابارلاپتى. تاڭەرتەڭ ەرتە رىم­عالي اعانىڭ ماشيناسىنا وتىرىپ ساعات اشىمباەۆ مارقۇم, جانىبەك مارقۇم جانە نەسىپبەك مەنى ال­ماتىنى شىر اينالىپ ىزدەۋگە شىعادى. ءسويتىپ, الاڭداپ جۇرگەندە اپاتقا ۇشىرايدى. ساعاتتىڭ اياعىنا زاقىم كەلگەن, نەسىپبەكتىڭ يىعى شىققان, ايتەۋىر وزدەرى امان-ەسەن. ال “اق بۇزاۋدىڭ” كوركى كەتكەنى” ءوز الدىنا. بۇدان بەيحابار مەن ءۇش كۇننەن كەيىن بارىپ بولعان جايدى ەستىدىم. ءوزىمدى قويارعا جەر تاپپادىم. نە حابارلاسۋدىڭ بابىن بىلمەدىم. سودان جارتى جىلعا دەيىن كەزدەسپەي تايساقتاپ ءجۇردىم. كولىكتىڭ داۋىنىڭ ءوزى ۇزاققا سوزىلدى. ءبىر كۇنى رىمعالي اعامەن دە, ساعاتپەن دە بەتپە-بەت كەلىپ قالدىم. ەكەۋى دە: “سەنىڭ نە جازىعىڭ بار. تەك حالدارىڭىز قالاي دەمەگەنىڭ بولماسا”, – دەگەندە يىلگەن باس قايتىپ كوتەرىلمەي قالدى. اتالعان جىگىت­تەردىڭ ادامگەرشىلىگىنە وسى كۇنگە دەيىن تاعزىم ەتەم. ارينە, الدىمەن رىمعالي اعا مەن ساعات مارقۇمعا. سول ءبىر اۋىر كۇندەردىڭ تابى تاعدىرىمىزدان ءالى دە سەزىلىپ قالادى. كەيىنگى جىلدارى ايعاليدىڭ قازاسى سونى ەسكە سالعان توسىن وقيعا بولدى. وسىدان كەيىن رىمعالي اعانىڭ كوڭىلىنە كادىمگىدەي ۋايىم كىردى. ءومىردىڭ وزگە دە بەرەكەلى بەي-بەرەكەتى جۇرەگىن شانشىعان شىعار. باۋىردان ايىرىلۋ باستان وتكەن جاي عوي. ورىنسىز ەركەلەپ كەتىپ وكپەلەتىپ الامىن با دەپ وڭاشا جولىعۋدان بويىمدى قاشىق ۇستاۋعا تىرىساتىنىم دا سودان ەدى. ويتكەنى, سوگىلگەن ءجىپتىڭ تىگىسىن تابۋ قيىن. ال مەن قانداي جەتىستىككە جەتسەم سونىڭ باستى ءبىر سەبەپشىسى وسى رىمعالي اعا. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ءلايلا مۇحتارقىزى اۋەزوۆانىڭ: “ەگەر اۋەزوۆتىڭ رۋحىن سىيلايتىن بولساڭ, وندا مەنىڭ وتىنىشىمنەن باس تارتپا”, – دەگەن بازىناسىنان باس تارتا الماي, مۇحاڭنىڭ مۇراجايىنا اۋىسۋىمدى ونشا قولداي قويمادى. ءسويتىپ جۇرگەنىمدە ءلايلا اپاي قاقپايلاپ ءجۇرىپ, كىتاپتىڭ نەگىزىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاتۋعا الىپ كەلدى. رەسمي وپپونەنت رەتىندە رىمعالي اعانى تاڭداپ الىپ, اۆتورەفەراتتى دايىنداپ, ەندى قول قويعىزۋعا اپاردىم. ز.احمەتوۆ مارقۇممەن شايتانقۇلاق ارقىلى ۇزاق سويلەستى. ءبىر ۋاقىتتا قالامسابىمەن مۇقابانىڭ بەتىندەگى ادامنىڭ اتىن سىزىپ-اق تاستاعانى. كەرى شەگىنۋگە جول قالماعان. رىمعالي نۇرعاليەۆ سىزىپ تاستادى دەسەم, ارانداتقان بولامىن. “ايتپەسە, قول قويمايمىن”, – دەدى. ورنىمنان اتىپ تۇردىم دا: “وسى­عان قۇمارتىپ جۇرگەن مەن جوق. وندا ءوزىڭىز ءبىر ءشا­كىرتىڭىزگە قورعاتىپ الىڭىز. ەندى مەن قورعا­ماي­مىن”, – دەپ قولجازبانى الدىنا تاستاي سالىپ, بۇرىلىپ كەتىپ, شاقىرعانىنا قاراماي سىرتقا بەتتەي بەردىم. قالاي جانىما جەتىپ كەلگەنىن بىلمەيمىن: ء“ۇي, دۇلەي!”, – دەدى دە مۇقاباعا قولىن قويىپ بەردى. وسى وزىمسىگەن ءسوزى كوڭىلىمدى جادى­را­تىپ جىبەردى, سوڭى ءلاپاڭنىڭ ءدامىن تاتۋمەن اياق­تالدى. تۋرا سول جاعداي دوكتورلىق ديسسەرتاتسيادا دا قايتالانا جازدادى. بىراق ول كەزدە قولدى قويۋدىڭ قاجەتى جوق بولاتىن جانە تاقىستانىپ تا قالىپ ەدىك. شىندىعىنا كوشسەك, ونىڭ مەنى بۇلاي وزىمسىنۋىنە تولىق قاقى بار بولاتىن. مۇنداي نيۋانستار عىلىم, ديسسەرتاتسيا دەگەن سالادا كوپ بولادى ەكەن. قازىر دە سوعان بويسىنا الماي, ءبىر-ەكى رەت كەڭەستەن بوساتۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرىپ ەم, كە­ڭەس مۇشەلەرىنىڭ كوزىنشە راقاتتانا وتىرىپ كۇلدەي ۇساق قىپ جىرتتى دا: ء“جۇر, ءشاي ءىشىپ كە­لەيىك”, – دەدى. ءار ءتۇرلى اڭگىمە ايتىپ, قالجىڭداپ, ۇمىتتىرىپ جىبەرگەن بولدى. ارينە, مەن دە “ۇمىتا” قالدىم. استاناعا اۋىسقان سوڭ بۇرىنعىداي وتباسىنىڭ تۇراقتى قوناعى بولدىم دەپ ايتا المايمىن. الايدا, قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى تەبى­رە­نىستى, كۇيزەلىستى, ەكىۇشتى ويدىڭ سوڭىنا كوپ بەرىلدى. قارىنداسى ءاسيما قايتقان سوڭ ءتىپتى تۇنجىراڭقى تارتتى. ءوزىن-ءوزى ىشتەي مۇجۋگە بەيىمدەۋ بوپ ءجۇردى. وڭاشا قالساق جۇرەككە سالماق سالاتىن اڭگىمەنىڭ اۋەنىنە كوشىپ كەتەرمىز دەگەن نيەتپەن, ۇنەمى جەڭىلدەۋ سىدىرتىپ, تەزدەتە امانداسىپ, سىرداڭ تارتىپ ءجۇردىم. كەيدە ساعىنىپ كەتكەندە ارقاسىن قاپسىرا قۇشاقتاپ, ءبىر يىسكەپ, جىلدامداتا شىعىپ كەتەتىنمىن. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءسوز باسىندا ايتىلعانداي نالىتىپ العانىمدى نەسىنە جاسىرايىن. جوعارىدا ەسكەرتىلگەنىندەي, وسى تانىسۋ مەن قوشتاسۋدىڭ اراسىندا وتكەن قىرىق جىلدىڭ ءادىبىن از سوزگە كوپ ماعىنا بەرىپ جازۋعا ەكىنشى تاپسىرىستىڭ دا ۋاقىتى تىعىز بوپ, كوپ وقيعانىڭ قايىرىمى كەلمەي قالدى. ء“وزى شاراپاتىن تيگىزگەن شاكىرت ىنىلەرىنىڭ ءبىرى ەسەبىندە بۇرىنعىدان دا قاتتىراق باۋى­رىنا باسا تۇسسە ەكەن دەپ تىلەيمىن”, – دەگەن نازىمدى كوزى تىرىسىندە وقىپ, تىلەگىمدى بەرگەن اعاتايىمنىڭ ءدال بۇلاي كوز جازدىرىپ كەتەرىن كىم بىلگەن. رىمعالي اعانىڭ كەنەتتەن, سوناۋ الىس دۋبايدا ۇزىلگەن عۇمىرىنىڭ سوڭىندا قوس جارىلعان ءومىرى دە, شىندىعىن ايتۋ كەرەك, اعايىن-دوسقا ءبىراز الاڭداۋ تۋعىزدى. كوڭىلدى كۇپتى ەتكەندەي كورىندى. دوستارىنىڭ سىنالاتىن شاعىمدى شاعى ەدى. الا­تاۋدىڭ بيىك شوقىسىنىڭ ەڭ بيىك تۇسىنان تۇڭعىشى ارداق پەن ەردوس, ءلايلا, ايشا, رابيعا تاڭداپ, توپىراق سالعان ماڭگىلىك قونىسى, رۋحى ۇيالاعان باقيلىق بەسىگى – رىمعالي مارقۇمنىڭ تۇعىرىنا لايىق. ەندى ول رۋح – ءمۇسىن بوپ سول بيىك تۇعىردان ءبۇ­كىل قازاق دالاسىنا وتكىر دە وجەت, جىلى دا جىل­دام, نامىستى جانارىمەن كوز جازباي قاراپ تۇراتىن بولادى. ال ونىڭ ء“ۇشىنشى الماتىداعى” سول رۋح ءمۇسىنى مۇقىم ەلىنىڭ, تۇتاس جۇرتىنىڭ كوز ال­دىنان ماڭگى كەتپەيدى, جادىندا, جۇرەگىندە ساقتالادى. تۇرسىن جۇرتباي. استانا.