قىزىق ادام

زەكەڭ, زەينوللا سەرىكقالي ۇلى زيالىلاردىڭ زيالىسى, زياتتى­لاردىڭ زياتتىسىتۇعىن. زەرگەر ەدى. سوزگەر ەدى. سەزگىرتۇعىن. زەردە-زەيىنىنىڭ زەرلەرى زيپا بويىنان دا, زاڭعار ويىنان دا انىق اڭعارىلىپ تۇراتىن. “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى ۇيىمداستىرعان “سايرام – ءتۇر­كىس­تان” جاياۋ ساپارىندا ساپ باستا­عان­داردىڭ ءبىرى سول اعامىز بولعان. 2000 جىلدىڭ ءساۋىرى عوي.تەمىرلاندا ءال­دى­بەك دەيتىن اۋەسقوي كومپوزيتور­دىڭ ۇيىنە قونعانبىز. مۇقاعاليدىڭ بىرقاتار ولەڭدەرىنە مۇڭدى اۋەندەر شىعارىپ, تانىلىپ-اق قالعانداي كورىنەتىن الدىبەك سادىرمەكتىڭ سىپايىلىعى باسىم ەكەن. ءوزىنىڭ ءان جازاتىنىن بىلدىرە بەرمەس. وزگە­لەر­دىڭ تۋىندىلارىن كوبىرەك كۇيتتەر. ۇناعاندارىن جيىرەك ورىندايدى. مۇڭ-مۇنارعا وراپ. قۋراي-سىر­نايىڭىزدان, الدە سىبىزعىڭىزدان, مۇمكىن قازاقى قوبىزىڭىزدان, ءبال­كىم ءبارىنىڭ قوسىلۋىنان شىعا­تىن­داي بولەكشە ءبىر اۋەن-اۋەزدى سەزىنەرسىز. زەكەڭ سوندا, سول ءبىر تۇندە, ءال­دى­بەكتىڭ ءالى تولىق بىتە قويماعان ءۇيى­نىڭ تورىندە وتىرىپ كۇي كۇمبىر­لەتكەن. ومىرزاق ايتباي ۇلى اعامىز ءان اۋەلەتكەن. سونسوڭ الدىبەكتىڭ ءوز اندەرىن قوياردا-قويماي ايتقىز­عانبىز. الدىبەگىڭىزدىڭ اكەسى شىناسىل سادىرمەك ۇلى ون ەكى جاسىندا سوپايىپ جالعىز قالىپتى. ءوزى 1894 جىلعى ەكەن. بەيىمبەت, ساكەندەر­مەن جاستى بولعان ءدا. جاستاي جەتىم اتانعانىمەن, جاسىماعان. جاراتقان يەگە جالبارىنىپ, مەيىرىمدى ءبىر مولدادان ءىلىم ۇيرەنەدى. جاسى كامەلەتكە جەتىپ ۇلگەرمەي-اق, ءبىلىمى كامالاتتانىپ, مولدا بالا اتانادى. قۇران وقىسىنداعى قىراعاتى جۇرت­تى قايران قالدىرادى. كەيىنىرەكتە ولەڭ جازادى. “ەكى جيرەن” سياقتى اندەردى ايتقاننان اتاعى شىعادى. مايلىقوجانىڭ تەرمەلەرىن توگىل­تەدى. ايتىستارىن جاتقا سوعادى. انە­كيىڭىز, سولاي. ال شەشەسى گۇل­زادا قازاقتىڭ قاراپايىم قىزى بولعانىمەن, شىنداپ قۇلشىنعاندا شىناسىلدايىن جۇبايىن ءسوز سايىسىندا توسىلتىپ قويادى ەكەن. توعىز ۇل-قىزدىڭ كەنجەسى ءال­دىبەك ءالجۋازداۋ, ويلىلاۋ, مۇڭ­دىلاۋ بوپ ءوستى. جۋسانسايدا تۋعان. جۋسانسايدا جەتىنشى كلاستى بىتىرگەن. سەگىزىنشى سىنىپتى شىمكەنت شا­ھارىنداعى شوپانداردىڭ بالالارى وقىپ-تاربيەلەنەتىن №12 مەكتەپ-ينتەرناتتا باستاعان. جۋسانسايداعى تاڭىربەرگەن دەگەن ءتىلىنىڭ قوتىرى بار كىسى: ء“تاپ-ءتاۋىر بالا ەدى, شا­ھارعا اكەتىپ باراسىڭدار. ىشپانا بوپ كەتەدى عوي”, – دەپتى. تاكەڭ قاتەلەستى, بىراق. اتاقتى مەكتەپ-ينتەرنات مىقتى ەكەن. ەڭبەك ەرى مارجان تاسوۆا باسقارادى ەكەن. ءتارتىپ قانداي. تازالىق قانداي. تالاپ قانداي. ءاسيا اپايلارى ءارى تاربيەشى, ءارى ماتەماتيكادان ساباق بەرەدى. ەسەپتى مۇقيات شىعارماققا دا, شىعارما جازباققا دا, ءان سالماققا دا ۇيرەتتى. مارجان اپايدىڭ كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ, الدىبەككە دە ءان ايتقىزاتىن. بۇل “دوس-مۇقاساننىڭ” رەپەرتۋا­رىنان ءبىرتالاي دۇنيەنى ۇيرەنىپ العان. اسىرەسە, “جان دوسىمدى” ءجيى شىرقايتىن. ءاسيا اپايدىڭ الدىن­داعى “بايقاۋدا” سول ءاندى ورىندادى. بولدى. سول ساتتەن باستاپ الدىبەك دەيتىن ەسىمى ۇمىتىلىپ, جاندوسىم اتانىپ كەتە باردى. وقۋ بىتىرگەنشە. مەكتەپ-ينتەرناتتى تاۋىس-ءتامام ەتىپ, جۋسانسايدا جۇمىس ىستەدى. ماق­تا سۋاردى. ىڭىلداپ ءجۇرىپ. قوزا شاپتى. اۋەندەتىپ. “اق التىن” تەردى. قويشىلارعا كومەكتەستى. ءاندى اڭساپ, ساعىنىپ. 1979 جىلى ءال-فارابي اتىن­داعى مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ ءما­د­ە­ني-اعارتۋ جۇمىستارى فاكۋلتە­تىنە وقۋعا تۇسكەن. حور ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى دەگەن ماماندىق العان. ارنايى جولدامامەن جەزقازعاننىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىنا تارتتى. مادەنيەت ءۇيىنىڭ قىزمەتىن قىزدىرا باستاعاندا اسكەرگە الىنعان. قاپ تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى گروزنىي قالاسىندا جاياۋ جاۋىنگەر بولدى. قارۋلى كۇشتەر قاتارىنان ءوز اۋىلىنا ورال­دى. قاجىمۇقان اتىنداعى كەڭ­شاردىڭ مادەنيەت سارايىن ءما­نىستەدى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ اشىلىپ, ءان-كۇي ءپا­نىنىڭ مۇعالىمدىگىنە باردى. نەندەي تىرلىكتى دە, قانداي قىزمەتتى دە قۇل­شىنىپ ىستەمەككە بۇكىل بول­مى­سىمەن بەرىلۋى جاراتىلىسىنان شىعار. قياناتقا قادام باسپاس. شىندىقتى شىرىلداپ قورعار. مايموڭكەگە جوق. جاعىمپازدىقتان جۇرداي. وسىنىسى كوبىنەسە اۋىر تيەر. وزىنە. جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ەكەندىگى اڭعارىلماي قالار ما, الايدا. 1992 جىلى اكىمدىك باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەندە اۋداندىق ءما­دەنيەت بولىمىنە جەتەكشىلىك جاساۋعا شاقىرىلعان. ورداباسى اۋدانىندا ون جىلدان استام ۋاقىت وسى قىز­مەتتى مۇلتىكسىز اتقاردى. مادەني-كوپشىلىك جۇمىستاردىڭ ۇشپاعىنا شىقپاق وڭاي ەمەس, ارينە. كولەمىن دە, سالماعىن دا ولشەۋ قيىن. كلۋبتار. كىتاپحانالار. اي سايىن, اپتا سايىن, كەيدە كۇن سايىن وتەتىن نەبىر ءىس-شارالار. بىرەۋ كەمەل­دىكپەن, كەڭ پاراساتپەن قارايدى. ەكەۋ كەلەمەجبەن, كەمسىتە كەرگيدى. تىكەلەي باستىعىڭ تەكتى, تالاپشىل, ءادىل بولسا, جۇمىستى جان اياماي ءىس­تەيسىڭ عوي. اۋدان اكىمىنىڭ ورىن­باسارى راحيما اراپقىزى مۇساەۆا تاپ سونداي كىسىتۇعىن. ءوزىنىڭ ءھام سىبىزعى ءۇنى بار, ءان مەن ونەردى تەرەڭ تۇسىنەتىن. جاساندىلىعى جوق جانتۇعىن. سادىرمەك الدىبەك بولسا, ورتالىقتى بىلاي قويعاندا, شەت-شەلشەڭ كلۋبتارداعى ساۋىق كەشتەرىنىڭ ءوزىن زاۋىقسىزدىقتان ارىلتپاققا ۇمتىلار. نارماحان بەگالى ۇلى باسقاراتىن قوسجان مۇسىرەپوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر بىرلەستىگىن ورگە سۇيرەپ, ءورىس اشۋدان جالىقپاس. وسى بىرلەستىكتەگى ءدۇبىر ءبىرتالاي دارىنداردىڭ باستاۋ-بۇلاقتارىن اشتى. سولاردىڭ قاتارىندا اۋەسقوي كومپوزيتور الدىبەك سادىرمەكتىڭ ءوزى دە بار-تىن. باياعىدا شە, جۋسانسايدا كۇدەرباي اعايلارى ءان-كۇيدەن كەرەمەت ساباقتار وتەتىن. اكەسى شىناسىلدىڭ ءۇنىن سالىپ بەرەتىن. داۋىسىن اينىتپاي كەلتىرەتىن. نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ “اكەمە” ءانى ارقىلى بايان تارتۋدى ۇيرەتكەن. سول كەزدەن-اق سادىرمەكتىڭ نەمەرەسى مۇنارلى اۋەن-اۋەزدەرمەن مۇڭداسار قىلىق-ق ۇلىق تاپقان. الدىبەكتىڭ اۋەلگى ءانى ء“وزىڭسىڭ اڭسارىم” ەدى. ءسوزى وزىنىكى. جاي عانا ىڭىلداپ ءجۇرىپ, جاسىرىپ جازدى. ول كەزدە شوقان مەكتەبىندەتۇعىن. اۋداندىق گازەتتە ىستەيتىن دوسى يليچبەك مۇرتازاەۆ الدىبەكتەن ەمەس, الدەكىمنەن ەستىپ, نوتاسىن تاۋىپ الىپ, اۋداندىق گازەتكە جاريالاپ جىبەردى. ارتىنشا اۋدان كولەمىندە مۇقاعالي كۇندەرى ۇيىم­داستىرىلدى. تەمىرلاندا اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە كەرەمەت كەش ارنالدى. اقپان ايىتۇعىن. ماقاتاەۆتىڭ “عاشىقپىن” دەگەن ولەڭىنە اۋەن جازدى الدىبەك. الگى كەشتە سول جاڭا شىعارما ورىندالدى. تىڭداعاندار تانتىلىك تانىتتى. كەيىننەن, 2000 جىلى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, زەينوللا مەن ومىرزاق اعاتايلا­رىمىز تەبىرەنگەن اندەردىڭ اۋەلگىسى وسى “عاشىقپىن” عوي. “عاشىقپىن. قايتىپ ونى جاسىرا الام. ءبىر التىن ونىڭ ءار تال شاشى ماعان. ساعى­ناي­ىن, تاۋسىلا ساعىنايىن. ساعى­نىشقا جارالعان عاشىق ادام”. ءسوزى عاجايىپ ءاننىڭ ءدىرىلى قانداي؟! ءال­دەبىر ءدۇر-دۇنيەگە بولەيدى. بەيما­لىم, بولەكشە الەمگە باستايتىنداي. ساۋلە-ساعىمعا ورايتىن سازدىق ەرەكشەلىگى ەلىتتىرىپ, مۇقاعالي-مۇناراعا بيىكتەتىپ اكەتەتىندەي. ارىستىڭ بويىن جاپادان-جالعىز ءجيى شارلايتىن. بىردە بىرلەستىكتىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى ارىس جاعاسىندا ادەمى وتىرىس وتكىزدى. وزەننىڭ بۇيرالانا ب ۇلىقسىپ, بۇرالا بيلەپ بارىپ, بىردەن ەكىگە جارىلا, جارىسا اعاتىن, سونسوڭ ساعىنىسا قايتا قوسىلاتىن تۇسىندا. سول كۇنى تۇنىمەن ۇيىقتامادى. نارماحان بەگالى ۇلىنىڭ “ارىسىم – ءۆالسىم” دەگەن ولەڭىنە ءان شىقتى. “جاعاڭدا سەنىڭ كەۋدەگە سىرباز سىر تۇندى. جىر تۇندى ماعان, جۇرەگىم سەن دەپ بۇلقىندى. بيلەيىن بىرگە, كوتەرشى مەنى كەۋدەڭە. ارىسىم مەنىڭ, ءۆالسىم مەنىڭ تولقىندى!” – دەيدى انىمەن ادەمى ۇيلەسكەن ولەڭ جولدارى. الدىبەكتىڭ ءبىراز اندەرى مۇقا­عاليدىڭ جىرلارىنا جازىلعانىن جوعارىدا بايان ەتكەنبىز. اسىرەسە, قوبىزعا قوسىلىپ ايتىلاتىن “جارىق كۇندى” جۇرتشىلىق جاقسى قابىلدادى. الماتىدا ماقاتاەۆقا ارنالىپ وتكىزىلگەن ۇلكەن كەشتە “وتىرار سازىنىڭ” ءانشىسى قوبىزعا قوسىپ ورىندادى. بەكبولات تىلەۋحان سىندى ساڭلاعىڭىز “جارىق كۇن” ءانىن جوعارى باعالاعان. 95-ءشى جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا “جىگىت سۇلتانى” بايقاۋ­ىن سونى سيپاتتا وتكىزبەك ماقسات قوي­ىلدى. ونى جاڭا انمەن جار­قىراتا اشۋ كوزدەلىپ, كونكۋرس جا­ريا­لاندى. وكىنىشكە قاراي, وزىپ شىققان شىعارما ونشا ەمەس-ءتى. بەدەلدى كوميسسيا قايتادان ساراپقا سالىپ, جارامسىز دەپ تاپتى. ادەتىنشە الدىبەك ءان-اۋەنىن اۋەلىم ىشىنەن ىڭىلداپ, جاسىرىن جازىپ جۇرگەن. سەزەتىندەر سادىرمەككە قولقا سالدى. وبلىستىق بايقاۋدا جۇرتتىڭ دا, جارىسقان جاستاردىڭ دا رۋحىن كوتەرگەن “جىگىت سۇلتانى” ءانى وسىلاي تۇساۋىن كەسكەن-ءدى. ءسۇي­ىكتى شايىرلارىنىڭ ءبىرى تولەگەننىڭ “سالەم ساعان, كۇش-اتا” دەگەن ولەڭى قاجىمۇقانعا ارنالعان. ءال­دىبەككە بۇل جىر ايرىقشا ۇنايتىن-دى. كۇندەردىڭ كۇنىندە الەۋەتى تەرەڭدە جاتقان ءان تۋدى. كوپ كەشىكپەي ايبەرگەنوۆتىڭ “كەشىر, سەن” دەگەن ولەڭىنە مۇڭدىلاۋ اڭسار­عا قۇرىلعان اۋەن جازدى. وقتا-تەك­تە, بولماي بارا جاتقاندا ءوزى دە ولەڭ ورنەكتەر. ءساتتى شىققانىن سەزىنسە, اۋەنىن ىڭىلداي باستايدى. دۇنيەگە وسىلاي كەلگەن “سەنسىز الەمدى” جاستار جاعى جيىرەك شىرقاپ ءجۇر. كليپ ءتۇسىرىلدى. “كەشىر, جانىم. ۇمى­تا الار ەمەسپىن. جەتەگىنە الدى ەر­تىپ ەلەس كۇن. سەلت ەتكىزبەس ەش­نار­سە دە, ەشكىم دە. الماستىرا ال­ماس ماعان سەنى ەشكىم”, – دەيدى سا­عىنىش قۇسىنىڭ قاناتىندا قالىقتايتىن قالقاتاي اۋەن. 2003 جىلى وبلىس ورتالىعىنا شاقىرىلدى. كونتسەرتتىك بىرلەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا. كەيىننەن مادەنيەت باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جوعارىلادى. كونكۋرس ارقىلى, ارينە. بىراق, بۇل سالانىڭ شارۋا­لارى بەرەكەسىزدەنىپ, شارالار ابىر-سابىرلانىپ كەتكەن. باستىقتار تەز-تەز اۋىستىرىلا بەرگەن. الدىبەك جۋ­سانساي مىنەزدەس. جۋسانداي اششىلاۋ بولمىسىنان اينىماس. جۋساننىڭ تۇبىرىندەي يىرلەۋ بىتكەن جاراتى­لىسىنان جاڭىلماس. شىن­دىققا كوزى جەتىپ تۇرسا, شىرىل­داۋ­دان شەگىنبەس. بەتكە تىكە كەلگەندى جاقتىرار باس­شى­لار از. قالادان قاشتى عوي اقىرىندا. قيىندىقتان, جۇمىستان ەمەس. قيىندىقتى قولدان جاساپ, جۇمىسقا كەدەرگى كەلتىرەر كەلەڭسىزدىكتەردەن. ىرىڭ-جىرىڭ ۇدەگەننەن كەيىن كوڭىل كوگىندە قانات قاعاتىن قايران اۋەن جۇدەگەن. قاي­تادان اۋىل-اۋدانىنا, ورداباسىعا ورالدى. الدىبەكپەن قاتار وسكەن, اۋدان­دىق گازەتتە كوپ جىل بەينەتتەنگەن بەلگىلى جۋرناليست قارىنداسىمىز بازاركۇل قالبىروۆا ءبۇي دەيدى: “جانى نازىك جان عوي. جاستايىنان. ءدال قازىر, مىنا زاماندا مۇنداي ادام از. كوپ كىسىلەردەن قاشىپ كەت­كەن قاسيەتتەر الدىبەكتىڭ بويىندا قوناقتاپ قاپ قويعان قۇستار سەكىلدى. اتتەڭ, اندەرى جوندەپ ناسيحاتتال­مايدى. ءوزى سۇعاناقتانبايدى. ءوڭ­مەڭ­دەمەيدى. وتە-موتە تازا ساقتال­عان. اندەرىندەگى ءمولدىر مۇڭ سول تازالىقتان. دوستىققا ادال جىگىت. قازىر دوستار دا ساتىلىپ, ساتىپ كەتەتىنگە اينالدى عوي...” بالالارعا ارناپ ءان شىعاراتىن جانە ءبىر جولداسى قۇرماش جىل­قى­باي ايتادى: “الدىبەكتىڭ پوتەنتسيالى كۇشتى. اتتەڭ, وبلىس ورتالىعىندا ونى وڭدى پايدالانا المادى. با­عا­لامادى. قازىنا-اندەرى, ويلى شى­عار­مالارى ونشا ورىندالىپ جۇرگەن جوق. ءوزىنىڭ دە ونەرىن بۇركەمەلەپ, جاسىرا بەرەتىنى قىزىق”. اۋەسقوي كومپوزيتورىڭىز, اش­ىل­ماعان ارالىڭىز الدىبەكتىڭ ءوزى­نەن سىر تارتساڭىز, ءتىپتى باسقا ءما­سەلەلەردى مانىستەيدى. ونىڭ ايتۋ­ىنشا, وڭتۇستىكتىڭ حالىق اندەرى, ءداستۇرلى اۋەندەرى ءالى كۇنگە دەيىن ەلەنبەي, ەسكەرىلمەي كەلەدى. سوڭىنا ءتۇسىپ, زەرتتەپ-زەردەلەپ, جيناپ-تە­رىپ جۇرگەن جان كورىنبەيدى. كون­سەرۆاتوريادا, وزگە وقۋ ورىندارىندا وڭتۇستىكتىڭ ءداستۇرلى, حالىقتىق ءان-اۋەندەرىنە ارنالعان كلاستار اشىلماعان. ءتىپتى شىمكەنت ساز كوللەدجىنىڭ وزىندە ءداستۇرلى اندەر كلاسى جوق. وبالى نەشىك, باتىستىڭ, سىر بويىنىڭ, سارىارقانىڭ, جەتىسۋدىڭ ءان-اۋەندەرى ساحنالاردا ءجيى, جۇيەلى ورىندالادى. ارنايى مەكتەپتەر جۇمىس ىستەيدى. كونسەر­ۆاتوريادا, ءتيىستى وبلىستارداعى وقۋ ورىندارىندا ارنايى كلاستار اشىل­عان. سوعان سايكەس ۇلاعاتتى ۇس­تاز­دار, مايتالمان ماماندار, پرو­فەس­سورلار كوپ. وسى باعىتتار بويىنشا وڭتۇستىكتىڭ ولقىلىقتارى جەتىپ-ارتىلادى. باستاماشىلىق, بايىپتى ىزدەنىستەر, جۇيەلى جۇمىستار باي­قالمايدى. وسىنداي-وسىنداي ويلار قوز­عايتىن الدىبەك سادىرمەك كۇرسىنىپ قويىپ: “ۇلتتىق قۇناردان, قازاقى, حالىقتىق داستۇردەگى ءدىل-دىرىلدەن بەزىنىپ قايدا بارامىز؟ قازىرگى كوپتەگەن انسىماقتاردى اعىلشىن, نەمىس, ورىس, يسپان نەمەسە ەفيوپ ءما­تىندەرىمەن ايتساڭىز, سول ۇلت­تاردىكى بوپ شىعا كەلەدى. اندەرىمىز اۋلەكىلەنىپ كەتتى. ماعان تۇرسىنجان شاپايدىڭ, سەرىك ءابدىنۇردىڭ اندەرى كەرەمەت ۇنايدى”, – دەيدى. الدىبەكتىڭ اندەرى. ازىرشە كەڭ تارالماي تۇرىپتى. زەكەڭ, زەينوللا سەرىكقالي ۇلى تاڭىرقاي تىڭداعان. ومىرزاق ايتباي ۇلى ىقىلاستانا قۇلاق قويعان. قۋراي-سىرنايعا, الدە سىبىزعىعا, مۇمكىن قوبىزعا, بالكىم وسى ۇشەۋىنە بىردەي قوسىپ, مۇڭ-مۇنارعا بولەپ شىرقايتىن بولەك­شەلەۋ اندەر. ءبىر جۇبانارلىعى سول, الدىبەك اۋىل-اۋدانىنا, ورداباسىعا ورال­عالى ۇزىلىڭكىرەپ قالعان ۇيلەسىم­دەرىن قايتا تاۋىپتى, جاڭا اندەر جازا باستاپتى. دەسەدى. مارحابات بايعۇت, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ورداباسى اۋدانى.