قۇدىرەتتى قازىنا

كورنەكتى جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءسوز ونەرى حاقىنداءسوز جانە ءتىل. ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز ەگىز ۇعىمدار. قاي كەزدە دە قاتار ايتىلىپ, قاتار ساراپتالادى. ال ءوزىنىڭ بۇكىل عۇمىرىن ءسوز ونەرىنە, ءتىل ونەرىنە باعىشتاعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ادەبيەت تورىندەگى ورنىن ايگىلەپ, اتاق-داڭقىن تۇلعالاندىرا سومداي تۇسەر كريتەريلەردىڭ ەڭ وزەكتىسى – قالامگەردىڭ كەنەن كەنىش ءتىلى. بۇل – داۋسىز. ويتكەنى, ورىستىڭ كورنەكتى جازۋشىسى كونستانتين فەدين ء“سوز – ادەبيەتتىڭ قۇرى­لىس ماتەريالى” دەگەن عوي. قاراپايىم لەپەس, بىراق ماعىناسى تەرەڭ. ارينە, كۇرمەۋى قات-قابات ءتىل قۇدىرەتى توڭىرەگىندە باعزى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ارالىقتا جەتكەن وي ۇزىكتەرى كوپ-اق. قايسىبىرىن ايتارسىڭ. ءسويت­سەداعى اڭگىمە اۋانىنا قاراي ەسكە تۇسكەندەرىن تىزەلىك. دانىشپان اباي ء“تىل ونەرى – دەرتپەن تەڭ” دەسە, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ “كەي ءسوز­دەردىڭ اسىل شاقپاق تاسقا شاق­قانداي بوپ اسەم  سويلەم ىشىندە ۇشقىنداپ, وت توگىپ تۇراتىن شاعى بار” دەپتى. قادىم زاماننىڭ وي­شىلى, قىتاي فيلوسوفى كون­فۋدزى ء“تىل جۇرەكتىڭ قاماۋىنداعى ويدى قايتالايدى”, اتاقتى قازاق جازۋشىسى عابيدەن مۇستافين ء“تىل قارۋى – ءسوز, ءسوز قارۋى – وي. اقىلدى وي, العىر ءسوز – ادامنىڭ ەڭ جوعارى قاسيەتى”, ال ايگىلى فرانتسۋز قالامگەرى و.بال­زاك ء“سوز ونەرى – ونەر اتاۋلىنىڭ ەڭ قيىنى جانە كۇردەلىسى” دەپ وي تۇيەدى. بايقاعان شىعارسىز, ءسوزدىڭ ءمانى مەن سالماعىن. ەجەلدەن كەلە جاتقان قاعيدا تۇرعىسىنان سا­رالار بولساق, كەز كەلگەن تۋىن­دىنىڭ جاھۇت الدە جاسىق ەكەنىن تىلىنەن-اق, ياعني جازۋشىنىڭ ءسوز ساپتاۋىنان انىق اجىراتاسىڭ. دەمەك, تۇششىمدى ءتىل, سىرلى سۇلۋ ءسوز شىعارمانىڭ ءونبويىندا بۇلكىلدەر قان تامىرى ىسپەتتى. ءسوز بايلىعى! جازۋشىعا بەرىلەر باعا ولشەمى. ادەتتە ايتىلىپ جاتاتىن تۋىندىنىڭ كومپوزيتسياسى مەن سيۋجەتى, ارحيتەكتونيكاسى مەن سترۋكتۋراسى, تاعى-تاعى تولىپ جاتقان شىعارما تۇزۋگە قاجەتتى ادەبي ادىستەر مەن ەلەمەنتتەردىڭ تۇتاستاي قاڭقاسىن ۇستاپ تۇراتىن ناعىز “قۇرىلىس ماتەريالى” ءسوز ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن نارسە. تاعى ءبىر ايانى – سىلدىر سوزبەن ەشقانداي جاقسى دۇنيە جازىلمايدى. امال جوق, عۇلامالاردىڭ لەبىزىنە جۇگىنەمىز. ايگىلى لەۆ تولستوي “قۇندى ءسوز قۇنارلى ويدان شىعادى” دەپ, ال ءسوز قادىرىن دارىپتەيتىن ماكسيم گوركي ءوز پىكىرىن كەسىپ ايتقان: “ويى ءنارسىزدىڭ ءتىلى دە ءنارسىز”. سوندىقتان دا اڭگىمەمىزدىڭ جۇ­لىنىن تىم ارىدەن تارتىپ, داراق ءدىڭىن وسىنشاما دايەكتەرمەن شەگەندەپ بەركىتۋدىڭ وزىندىك سەبەبى بار. جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ويىن دا, سويىن دا وزگەلەردەن وق بويى وزدىرىپ, ونىڭ تولايىم شىعارمالارىن شۇرايلاندىرىپ, شىرايلاندىرىپ تۇرعان قۇدىرەتتى قازىناسى – ءتىلى. مۇدىرمەستەن ايتار ەك, ماعاۋيننىڭ ءتىلى, ما­عاۋيننىڭ ءسوز بايلىعى, ماعاۋين­نىڭ كوركەمدىك, تانىمدىق الەمى حاقىندا كەلەشەكتە تالاي لين­گۆيست-عالىمداردىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ بولارى ءسوزسىز. ماعاۋيننىڭ تىلدىك قورىن زەرت­تەۋدىڭ جەمىستەرى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە مول ولجا سالارى دا كۇمانسىز اقيقات. فولكلور مەن اۋىز ادەبيەتى­نەن قانىپ سۋسىنداعان, دۇنيە ادەبيەتى مەن ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ جاۋھارلارىن شاعىپ وقىعان ما­عاۋيننىڭ جيعان-تەرگەنى, توقىعان-تۇيگەنى مول. كەنەۋسىز كول-كوسىر, بويلاۋسىز ۇشى-قيىرسىز. تۋعان توپىراقتىڭ قۇنارىنان ءنار الىپ, تۋعان حالقىنىڭ وي-ساناسىن, ادەت-عۇرپىن, سالت-ءداستۇرىن جەتىك بىلەتىن ونىڭ ءار شىعارماسى ەشكىمدى دە ەلەڭ ەتكىزبەي قوي­مايدى. تايپالعان جورعاداي توگىلگەن ءتىل, تۇڭعيىققا تارتقان سۇڭعىلا وي بىردەن باۋراپ الادى. بىردە الاڭسىز كۇي كەشىرىپ راحاتقا بولەيدى, بىردە قاسىرەتتى مۇڭعا باتىرىپ كۇيزەلتەدى, ەندى بىردە شەكسىز-شەتسىز مۇحيت ويعا شومدىرادى. وسىنىڭ ءبارى انا ءتىلىمىزدىڭ عالامات مۇمكىندىگىن, اسەر قۋا­تىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايعاقتايدى. بۇل تۋرالى ول ءوزىنىڭ عۇمىر­باياندىق حامساسىندا بىلايشا تەبىرەنەدى: “قازاق ءتىلى – اسىل سۇيەگى, تابيعي بولمىس-ءبىتىسى, تۋما قاسيەتى تۇرعىسىنان العاندا, الەمدەگى ەڭ باي, ەڭ اسەرلى, ەڭ ورالىمدى, ماعناسى تەرەڭ, قۋاتى زور,  اۋەزى سۇلۋ, تۇرلەنۋ, جەتىگۋ, دامۋ ءمۇم­كىندىگى شەكسىز, عاجايىپ سىرلى ءتىل. ۇلى اباي قولىنا قاۋىرسىن قالام العان كەزدە, تۇسىنداعى ەڭ ۇلكەن ادەبيەتتىڭ ەڭ ۇلى وكىلدە­رىنىڭ وزىنەن ارتىق مۇمكىندىگى بولدى. “الىستان سەرمەپ, – ءجۇ­رەكتەن تەربەپ, – شىمىرلاپ بوي­عا جايىلعان, – قيۋادان شاۋىپ, – قيسىنىن تاۋىپ – تا­عىنى جەتىپ قايىرعان – تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل” – دەگەن ءسوز جالپى ءتىل اتاۋلىعا ەمەس, اقىن­دىق تولعانىس, سەزىمگە عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ قۋات, قۇدىرەتىنە بايلانىستى. “وتكىردىڭ ءجۇزى, – كەستەنىڭ ءبىزى – ورنەگىن سەندەي سالا الماس!” – دەيدى. “سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم, – تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي...” – دەيدى. بۇل – اباي مەڭگەرگەن قازاق ءتىلى”. تۋعان ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتى جايىنداعى قوردالى پىكىرىن بىلدىرگەن مۇحتار اعانىڭ ءوزى تاريح قويناۋىنان ارشىپ العان قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ كىرشىكسىز ءتىلى توڭىرەگىندەگى سوقتالى ويىنان ەش اينىعان ەمەس. ايتىپ تا, جا­زىپ تا ءجۇر. كانە, تىڭداپ كورى­ڭىزشى. “باسقاسىن بىلاي قويعاندا, تازا ءتىل كوركەمدىگى تۇرعىسىنان العاندا وزگەشە ءۇندى, اۋەزدى, ەكپىندى, عاجايىپ قۇرىلىم بۇگىنگى ەۋروپاداعى قاي حالىقتىڭ ەجەلگى پوەزياسىندا بار ەكەن؟ جوق. ال قازاق جىرىنداعى تۇنىق وي, بۇلا سەزىم, اساۋ جۇرەك, ءور كەۋدە – باداۋيلەر داۋىرىندەگى اراب پوەزياسىنان عانا ۇشىراسادى. قات-قابات, كۇردەلى, ءارى وڭتايلى, ءوتىمدى سويلەم جۇيەسى – ءحىح – كلاسسيكالىق عاسىرداعى ەۋروپا ادەبيەتىنىڭ وزىندە سيرەك, شىن مانىندە, حح عاسىردا نەمىس پروزاسى عانا جەتكەن ۇلگى. كوركەمدەۋ سالاسىندا ىقىلىمنان وزعان ەرەكشە قاسيەت – ءبىزدىڭ تۋعان ءتىلىمىزدىڭ ۇلىلىعى ناتيجەسىندە عانا مۇمكىن بولدى”. كيەلى مۇرامىز – ءسوز ونەرىن ەركىن يگەرگەن ماعاۋين تۋىن­دىلارىنىڭ ورنەگى  مەن بوياۋى مەيلىنشە قانىق. ادەبيەتكە قاتىستى, تىلگە قاتىستى, گرام­ماتيكا مەن لوگيكاعا قاتىستى كور­كەمدىك قۇبىلىستاردى بەينە­لەيتىن ادەبي ەلەمەنتتەردى, ءادىس-تاسىلدەردىڭ ءبارى-ءبارىن دە ۇشى­راتاسىڭ. تىلگە اسا جاۋاپتى قاراي­تىن, ءار ءسوزدى وتە تالعاممەن قول­داناتىن كىدى جازۋشىنىڭ كونە سوزدەردى قايتا جاڭعىرتىپ ءتىرىل­تۋدەگى شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىڭ. مۇحاڭ شىعارمالارىن زەردەلەي, ءسۇزىپ وقىعان اركىم-اق ونىڭ ءوزى جاساعان, ءوزى تۋدىرعان سوزدەردى دە انىق اڭعارار ەدى. ءسوزدى ويناتۋ, ءسوزدى نۇرلاندىرۋ, ءسوزدى مىنەزدەتۋ, ءسوزدى سۋرەتكە اينالدىرۋ وڭاي ەمەس. وعان دا بەلگىلى مولشەردە دالدىك كەرەك, ولشەم, ەلەپ-ەكشەۋ قاجەت. تۇراقتى فرازا, ءتامسىل تىركەس, ءمايىن ماتەل, شىرايلى شتريح, ءسوز-سۋرەت, پەيزاج-پولوتنو جاساۋ – ادەبي ءادىس-تاسىلدەردىڭ حاس زەرگەرلەرىنە عانا ءتان. تروپ تۇرلەرى, مەتافورا, ەپيتەت, تەڭەۋ, اللەگوريا, الوگيزم, انتيتەزا, مونولوگ, شەندەستىرۋ, گراداتسيا, يرونيا, تۇسپالداۋ, كەيىپتەۋ سەكىلدى تولىپ جاتقان ادەبي تەرميندەردىڭ ءمان-ماعىناسىن, سىر-سيپاتىن جارقىراتىپ اشىپ كورسەتەتىن جەكەلەگەن سوزدەردى, تۇتاس سويلەمدەردى, ۇزاق ابزاتس­تاردى ءسۇزىپ, ىرىكتەپ شىعۋدىڭ ءوزى قىرۋار ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى.  ماعاۋين قولدانعان سينونيمدىك, ەتنوگرافيالىق, ەكزوتيكالىق, سونداي-اق ەسكى سوزدەردى جەكە جىك­تەپ, تەگىس تۇزسە, ءسوز جوق, عاجايىپ سوزدىك-كىتاپتىڭ قانشاسىن قۇ­راستىرۋعا بولار ەدى. دارابوز جازۋشى, قازاق ءسوزىنىڭ مايىن ىشكەن قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنە سۇيسىنە جازعانى جادىمىزدا: ء“تىل, ستيل جونىنە كەلسەك, ماعاۋين قولتاڭ­باسى بارىنشا ايقىن, ونىڭ ءجاي ماتىنىنەن-اق ەشكىمگە شاتاستىر­ماي تانىپ الۋعا بولادى. وندا قوساق اراسىندا بوس جۇرەتىن, باسى ارتىق, بۇرالقى ءسوز كەزدەسپەيدى. كوبەنسىگەن كوبىگى جوق, بىرىڭعاي بۇلشىق ەتتەن تۇراتىن تازا پروزا. مۇحتار شىعارمالارىنىڭ باسقا تىلگە اۋدارىلعاندا ازايىپ-اپ­شىماي, قالپىن ساقتاپ قالاتىنى دا سوندىقتان. ستيل – جازۋ­شىنىڭ ءوزى, بولمىسى مەن مىنەزى. مۇحتاردا ءبىزدىڭ كوبىمىزدە جە­تىسپەيتىن تاس-ءتۇيىن جيناقى­لىق, باستاعان ءىسىن اياعىنا  جەتكىزبەي تىنبايتىن قايسار تاباندىلىق بار. جازۋشى “الاساپىراندا” پايدالانعان كونە سوزدەردى, نەمەسە جاڭادان جاسالعان ءتىل قورىن تۇگەل تەر­سەك, تۇتاس ءبىر قىزىقتى ەڭبەك شىعارى كۇمانسىز...”. ويدى وي قوزعاسا كەرەك. قارىمدى قالامگەردىڭ كۋرس­تاسى, كەزىندە “سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ” شاڭىراعى استىندا بىرگە قىزمەت ىستەگەن ارىپتەسىم عالىم تىنىباەۆتىڭ تاڭدايىن تاقىلداتىپ, وقتا-تەكتە جاڭعىرتىپ قوياتىن تاڭدانىسى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. “وي, مۇح­تارجان! مۇحتارجان! سەنىڭ ءتىلىڭ نەتكەن باي ەدى... نەتكەن سۇيكىمدى ەدى!.. سويلەگەن ءسوزىڭنىڭ وزىنەن كوپ نارسەنى ايىراسىڭ. ءتىفا, ءتىفا!.. ءسوزىڭ دە, ءتىلىڭ دە باي”. ۋني­ۆەر­سي­تەتتە وقىپ جۇرگەندە-اق ماعاۋيننىڭ ەرەكشەلىگىن بايقاعان وقىتۋشى اعالارى ۇنەمى وسىلاي دەيتىن كورىنەدى. شىنىن ايتقان ءجون. اۋەلدە عالەكەڭنىڭ سوزىنە ءمان بەرگەن ەمەسپىن. بىراق, كەلە-كەلە كوزىم ابدەن جەتتى. مۇحاڭنىڭ ءار جاڭا تۋىندىسىن قولعا ۇستاعان سايىن مايەكتى ءسوزدىڭ كەنىشىنە جولىعىپ, اسىل ويدىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, تەلەگەي ءتىل قۇدىرەتىنىڭ قۇپياسىن تانىپ-بىلۋگە ىنتىعا ۇمتىلاتىنىم راس. الەم ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن, وزىق ءۇر­دىسىن تەرەڭ مەڭ­­گەرگەن ما­عاۋيننىڭ ءتول ادەبيەتىمىزگە اكەلگەن جا­ڭالىقتارى مەن سونى ءىز­دە­نىستەرى ساي­راپ جاتىر. سوندىقتان دا ءتىل ونەرى, ءتىل ۇستارتۋ ءجو­نىندە كەلەلى ماسەلە قوز­عالا قالسا, ءاري­نە ما­عاۋين­نەن ۇيرەنەتىنىمىز كوپ-اق. جانە دە وعان ەش نا­مىس­تان­باۋى­مىز ءتيىس. وسى رەت­تە قا­زاق را­ديوسى ار­قىلى ءتىل قول­دانىسى تۋراسىندا وي-تول­عاۋ­ىندا مەم­لە­كەت­تىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى قالامگەر انەس ساراەۆتىڭ پىكىرى نازار اۋدارتادى. “قازىرگى جازۋ­شى­لارىمىزدىڭ اراسىنان تەك مۇحتار ماعاۋين مەن ءابىش كەكىلباي ۇلىن عانا كەز كەلگەن شىعارماسىنان, ياعني وزىندىك ءسوز قولدانۋ ءستيلى مەن جازۋ مانەرىنەن ايتقىزباي-اق اجىراتاسىڭ. مىنە, دارا قولتاڭبا دەگەن وسى! ايتپەسە, بىزدە قانشاما جازۋشى بار. ءسوز قورى جۇتاڭ, ءسوز قولدانۋ ەرەك­شە­لىكتەرىندەگى سونىلىق سەزىلمەيدى. ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس”. ءبىر عاجابى, مۇحتار ماعاۋين قۇدىرەتتى قازى­نامىزدى كۇشەنبەي-اق, الا-وكپە بولىپ جىنىكپەي-اق, ءوزىنىڭ كونە­كوز ءبىر كەيىپكەرى مەگزەيتىندەي “قازاقتىڭ قارا تىلىمەن” ۇزدىكسىز بايىتىپ كەلەدى. نەگە قۋانباسقا؟ قۋانعاندا قانداي! ويتكەنى, عۇ­مىر­باقي قالام ءسىل­تەپ, قىزىل ءسوزدى وڭدى-سولدى سا­پىرىپ جۇرگەن جازارمانداردىڭ كوبىنىڭ شى­عار­مالارى ەل اۋزى­نا ىلىكپەي, كىتاپ سورەلەرىندە شاڭ قاۋىپ جاتقانى بەلگىلى. ء“سوزدى ءارى-بەرى دومالاتا بەرۋ­دەن ەشتەڭە شىق­پاي­دى. ءسوزدىڭ ءىشىن­دە رۋح جاتۋى ءتيىس, رۋح بولۋى كەرەك” دەگەن اكادەميك رىم­عالي نۇرعالي ءازىلىنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان بار. وي سالماعان, جان تەر­بەمەگەن رۋحسىز كى­تاپتىڭ عۇمىرلى بولۋى ەكىتالاي. ءسوز كيەسى, ءسوز بايلىعى تۋرالى دا ۇزاق-سونار اڭگىمە وربىتۋگە بولار ەدى. قاجەتى شامالى. ويى­مىزدى ءتۇيىن­دەپ, پىكىرىمىزدى شە­گەلەۋ ءۇشىن لەۆ تول­ستويدىڭ تاعى ءبىر تاماشا لەبىزىن كولدەنەڭ تارتقىم كەلەدى. ء“سوز – ۇلى نارسە. ۇلى دەيتىن سەبەبىمىز – سوزبەن ادامداردى ءبىر-بىرىنەن الشاقتاتاتىن سوزدەن ساقتان”. سالقار ءسوزدىڭ سالماعىن ءدال ءارى ءدوپ ولشەۋ مۇمكىن ەمەستىگىن اڭعارتار وي ءتۇيىنى ءاماندا دابىلدى ەسكەرتۋدەي ەستىلسە كەرەك. ال ءوز شىعارمالارىندا ءسوز قورىن پايدالانۋ جاعىنان قازاقتىڭ زاڭعار  جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ الەمدەگى ەڭ ايگىلى قالامگەرلەرمەن قاتار تۇرادى. ءتىپتى, كوبىنىڭ الدىنا تۇسەدى ەكەن. لينگۆيست عالىمداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا ول 16000 ءسوز قولدانىپتى (قاي­تا­لانعانى ەسەپتەلمەيدى). ا.س.پۋش­كين بۇكىل تۋىندىلارىندا 15 000 ءسوز قولدانعان كورىنەدى. وسىناۋ جالعىز دەرەكتىڭ وزىنەن-اق انا ءتىلىمىزدىڭ ايدىندى دا, ايبىندى ەكەنىن ايقىن بايقايمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزدى م.ماعاۋيننىڭ پايى­مى تولىقتىرا تۇسكەندەي. – سوزدىك قور تۇرعىسىنان العاندا, بىرمە-بىرگە سايسا, “ۆوينا ي ميردەگى” تولستوي تىلىنەن “اباي جولىنداعى” اۋەزوۆ ءتىلى باي. اۋەزوۆتىڭ ارتىقشىلىعى ەمەس, قازاق ءتىلىنىڭ ارتىقشىلىعى. “اباي جولىنىڭ” قازاقشا تۇپنۇسقاسى مەن سول زامانداعى ەڭ ۇلكەن ماماندار جاساعان ءتارجىما­لارىن سالىستىرىپ كورىڭىز. ءبىرى –  رافاەلدىڭ جاندى, ءتىرى سۋرەتى دە, ەكىنشىسى – جاقسى شەبەردىڭ  ادەپكى, سولعىن كوشىرمەسى. كىمگە, قالاي اۋدارتساڭىز دا جەتىسپەس ەدى. ماسەلە تۇپنۇسقا – ءتارجىما تا­بيعاتىندا عانا ەمەس. قازاق ءتىلىنىڭ اسەر, قۋاتىندا جاتىر. اباي اۋدارماسىنداعى پۋشكين مەن لەرمونتوۆتى وقىڭىز. تۇپنۇسقا سول قالپىندا. ال ءتۇر-تۇلعا اسەمدەنە تۇسكەن, بەينەلى ءسوز بەدەرلەنە تۇسكەن. وي ءۇيىرىمى دە, بوياۋ-ورنەگى دە ماندىرەك, وتىمدىرەك كورىنەدى. انا ءتىلى­مىزدەي قابىل­دانعاننان بولار. ارتىق دەمەيىك, تەڭدىگى كۇمانسىز. اباي دەيمىز, پۋشكيننىڭ قاسىم, عالي, قۋان­دىق اقىندار جاساعان اۋدارما­لارىن قاراڭىز. لەر­مونتوۆتىڭ قاليجان, عافۋ اقىندار ءتارجى­ماسىن وقىڭىز. كوزى بولماس, ءوزى دەپ تانىر ەدىڭىز. اقىندارى­مىزدىڭ ىرىلىگى –  ەكىنشى كەزەكتە, ەڭ باستىسى – ءتىلىمىزدىڭ ۇلىلى­عىندا. ەندەشە, قۇدىرەتتى قازىنامىز – ءسوز بەن ءتىلىمىزدى سەنىمدى تىرەگى ساناعان ايگىلى جازۋشىمىز مۇحتار اعانىڭ جۇرەك دوم­نا­سىنان بالقىپ, جۇرەك سۇزگىسىنەن ءسۇزىلىپ, جۇرەك تەزىنەن شىڭدالىپ شىققان ساۋلەلى ءسوزدىڭ سىرىنا, سۇلۋ ءسوزدىڭ سىڭعىرىنا, وردالى ويدىڭ جارقىلىنا ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. ءتىلىمىزدىڭ ۇشىنا جەتىپ كەلگەندى تەجەمەيىك, ۇلى جازۋشى ماعاۋيننىڭ جيىرما تومنان اسار بارلىق شىعارما­لارىن شەتىنەن تىزبەي, الاس-كۇلەس كوكتەي شولىپ, جەلە-جورتا پاراقتاعاندا, تەك كوز قيىعىنا تۇسكەندەرىن عانا نازار­لارىڭىزعا ۇسىندىق. سونىمەن... ناھان, سۇلە ساۋلە, ءبادىز, جارەۋكە, وڭعاق, ءجاسىر, ەجەتتەس دوس, سۇڭعات, جارماق, دۋلاي, كەكىرت, قالعا, قاراشى بەك, تاناۋى ساڭىرەيگەن, ءتىز وق, كەز وق, دوعال وق, تەلشە, اڭقا, دارگەي, ءجازيت, جەتكىن جاسۋ, وشاڭ, بايىرقالى, سىرەۋ, زۇرنا, قايمىجىق, دالدا, اسەم تۇرماندالعان, مارلات كەيپى, كۇمىس كوزگى, دالاڭ, قاۋمەت, كەنىش كوڭىل, قامىرىق-قايعى, ءۋاز, وپالاڭ, القاۋ, سۇمە, ەتى تىم وياز, شىجىمداي تارتقان, قيامپۇرىس, قيتىق, الاعاي سەزىم, توباياق بايگە, توپاس ءدۇمپۋ, ۇشەك, ءاۋىر, ۇسكى ت.ب. وسى تەكتەس جەكەلەگەن سوزدەر ءماتىن ىشىندە, كونتەكس اياسىندا تۇرلەنە جاندانىپ, ويدى ۇستەلەۋدە, وبرازدى مۇسىندەپ, قۇبىلىستاردى ايشىقتى بەينەلەۋدە, ياعني ءسوزدىڭ بوياۋ-رەڭكىن قانىقتىرا تۇسەدى. بۇل تۇستا قاداپ ايتارىمىز, ماعاۋين ەسكى كونە سوزدەردى جەرىنە جەتكىزە يگەرىپ, پايدالانۋمەن بىرگە, قازاقتىڭ ەجەلگى جازۋ ءستيلىن, ءسوز ساپتاۋ مانەرىن جان-جاقتى زەرتتەپ, ونى قۇبىلتىپ قازىرگى ادەبيەتكە شەبەر ۇيلەستىرە, ۇندەستىرە قول­دانادى. ەندى ءبىر مەزەت تومەندەگى تىركەستەرگە نازار اۋدارالىق. “ارىستان بولىپ تۋعان اسىل­زادا كوپ”, “بەيپىل اۋىزعا قاقپاق, اقىلى ازعا توقپاق ەكەۋىنىڭ كەبى”, “الەيىم-تالەيىم كەزىندە كىم قايدا جۇرمەدى”, “... ءوز وتىمىزعا, ءوز وشاعىمىزدىڭ بۇتىنا قاتىستى از عانا دات بار ەدى”, “قاراسىن ەمەس, قارا نور”, “بەس قار باسقان تازى”, “بارماق قازىلى قۇلان, تابان قازىلى تارپاڭ...”, “اساۋدى اۋىزدىقتايتىن – بۇعالىق, الىستى اعايىنداستىراتىن – قۇدالىق”, “داۋلەت – وپاسىز, باق – تۇراقسىز”, “جاۋ ىزدەگەن – جاراقتىعا جولىعار, جول ىزدەگەن – جاقسى دوسقا جولىعار”, “... اق ورداڭا جاۋ قارىمى جەتپەسىن”, “بۇقاردىڭ قىلىشى – وتكىر ءسوز, اتالى جىر”, “تۇنجىر دۇنيە, اۋىر وي”, ء“اماندا, قازاق ارالاسقان ىستە قۇپيا بولمايدى”, “تىرىلمەك ءسوز, جانباق شىراق”, “سىنىقتان – سىلتاۋ, سالەمنەن – اتتان”, “تۋىستىق – تىلدە, بىرلىك – دىلدە”, “جەر اتاۋلارى – تاريح تاڭباسى”, “مىسىقتان ءسال-ءپال قالقىڭقى”, “جۇنتتاي بولىپ سە­مىرگەن”, “جەتى نىساندى جولى­نان تايدىرىپ”, “ايەلدى ۇيدەن اڭگىمە قالمايدى”, “بۇدان سوڭ, اتى ەسكىرىپ, ءجۇزى كومەسكىلەنىپتى”, “ادامنىڭ سوتى قالاي تارتسا دا, اللانىڭ سوتىنان ەشكىم قاشىپ قۇتىلا المايدى”, ء“ومىر – بۇرا­لاڭقى, وپپاسى كوپ ۇزاق جول”... ت.ت... نەگىزىنەن قالام تەربەپ وتىر­عان ساتتە جازۋشى جاڭا ءبىر ءسوز ويلاپ تابايىنشى دەپ جانىق­پايدى, سول سەكىلدى ادەمى تىركەس جاسايىنشى دەپ الاسۇرمايدى. الامان بايگەدە باۋىرىن جازىپ كوسىلگەن سايگ ۇلىكتەي وي تۇڭعيى­عىنا سۇڭگىگەن قالام ۇشىنا وڭى­نان ىلىنسە كەرەك. ءسوز سيقىرىنىڭ سىرى مەن جۇمباعى دا, مىنە وسىن­دا. مۇقاڭدا مۇنداي ويلى تىركەستەر, سىرلى سويلەمدەر وتە كوپ, شوعىر-شوعىرىمەن كەزدەسە­دى. قۋانىشتى. “كەلدە-مۇنارا تۋرالى مەن العاش رەت كىتاپقا ابدەن قۇنىق­قان, جاڭا ءبىر ءومىردىڭ ەسىگىن اشىپ, الەم, تىرشىلىك ءجونىن تاني باس­تاعان توعىز, ون جاستاعى بالا كە­زىمدە ەستىسەم كەرەك. “...قازاق­تاردىڭ باسىنان كەلدە-مۇنارا تۇرعىزىپتى...” (كەلدە-مۇنارا”). “... جانىڭ جاي, ەركىڭ وزىڭدە. بۇدان ارتىق نە كەرەك. بار ۋايىم – قاڭىراعان, اباجاداي ۇيدە جالعىز ءوزىم, اۋىرعان, سىرقاعان تۇرىپتى, قالاي, قايتىپ ولگەنىمدى ءتىرى جان بىلمەي قالۋى مۇمكىن”. (“قى-سى-جى”). “ويتكەنى... قازىرگى زامان – ەرلىكتىڭ ەمەس, زورلىقتىڭ زامانى. بۇگىنگى كۇننىڭ تۇلعاسى – الىپ ەمەس, قورتىق. ءمارت ەمەس, ءنامارت. ارىس ەمەس – ارام, الدامشى. تۋراشىل ەمەس – ايار, ەكىجۇزدى”. (“تۇيەشى قامبار”). “الپىستان ارى بارماڭدار, اڭداماي شال بوپ قالماڭدار” دەگەن ەكەن قاجى, الپىس تۇگىل جەتپىسكە كەلىپ, جەر تايانىپ وتىرعان مەنەن اكادەميا بىلمەي جۇرگەن نارسەلەرىڭدى نەسىنە سۇرايسىڭدار. دي-الەك, مىي-الەك دەگەن جوق مەندە, بىزدىكى قازاقتىڭ قارا ءتىلى عوي”. (“مىناۋىڭ ديالەكت عوي”). “قار بەتى تولعان ءىز, قار بەتى تولى جازۋ. سايراپ جاتىر. ءوز عىلىمىنا جەتىك سارىاسىق تازى ءبارىن دە ەركىن وقيدى. كىم ءوتتى, قاشان ءوتتى, قايدا بارماق, قاي جەردە ايالداۋعا ءتيىس – تەگىس بىلەدى. مىناۋ ءۇش اياقتاپ جورتقان – سارى كىسى. ءبىر ءتۇپ وقشاۋ توبىلعىنىڭ تۇسىنان قارعا ءسىڭىپ كەتىپتى. ون-ون بەس قادام جەردەن قايتا شىعادى. مىنە, شىقتى. ەندى وڭعا قاراي تارتىپتى. لاشىن ىزىنە تۇسپەيدى. ءوزى شۇيكەدەي, باعاسىز اڭ. ال مىناۋ كولدەنەڭ ورگەن ءىز – كۇزەندىكى. كىشكەنتاي بولسا دا قايراتتى, ادىسقوي, ءارى شاقار پالە... مىنە, تۇلكىنىڭ ءوزى. ويناقتاي باسقان. كەتسىن... تاعى دا ءىز. وسى جاڭا عانا ءوتىپتى. ءىزى ءىرى. ارلان...” (“تازىنىڭ ءولىمى”). “ۇلتسىزدىق دەگەنىمىز –ۇلتتىق سانانىڭ, ۇلتتىق سەزىمنىڭ, ۇلتتىق تانىمنىڭ جوقتىعى عانا ەمەس, ادامدىق كەپتەن ايىرىلۋ, قاسيەتسىزدىك”. (“جارماق”). “...وسىنشاما ۇزاق وسيەت ايتۋعا مۇمكىندىك تاپپاسام, ەكى-اق اۋىز ءسوز: “قايران قازاق! ەجەلگى ەرلىگىڭدى تاپ! قاسيەتىڭدى قالپىڭا كەلتىر!”. اقىرعى, ءتاسىلىم ساتتە وعان دا دارمەنىم جەتپەي قالسا,  مىنە, الدىن-الا ايتىپ قويدى دەپ ەسەپتەڭىز: “و, ءتاڭىرىم! قازاق ەلىن قولداي گور!..” (“سوڭعى ءسوز”). مىنەكي, قادىرلى وقىرمان, ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتىن اسپەتتەي الاتىن وزىڭىزگە اسىل مۇرامىزدىڭ ءبىر شوعىر ۇزىگىن ادەيى ۇسىندىق. تاعى دا قايتالاۋعا ءماجبۇرمىن. جول-جونەكەي جانارىمىزعا ىلىككەنى عانا. “تەڭىزدىڭ ءدامى – تامشىدان” دەمەي مە بابالارى­مىز. بىزدىكى ماعاۋيننىڭ قۇدىرەتتى قازىناسىنان جۇقاناقتاي بولسىن ۇلگى ۇسىنۋ. قازاق ءتىلىن ەركىن ساپىرعان, ءتىل ۇستارتۋدىڭ سىرلى قويماسى – ءسوزدى قارشادايىنان سۇيەگىنە ءسىڭىرىپ وسكەن قالامگەردىڭ كەڭ تىنىسى مەن قۇلاش قارىمىن بايقايسىڭ. قازاق حالىق ادەبيەتى نۇسقالارىنىڭ جارقىلىن, ەجەلگى جىراۋلاردىڭ ءسوز قولدانىسى, قايتالانباس بوياۋ-ناقىشتار, قىزىل تسەنزۋرانىڭ “قىراعىلىعى” ارقاسىندا ارحايزمگە اينالعان تابيعي تىركەستەر, قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ ەڭ ۇلكەن قاينار باستاۋى سانالاتىن ورتاعاسىرلىق تۇركى جادىگەرلەرىنىڭ ۇشقىن­دارىن كورۋىڭىز بەك مۇمكىن. وعان ەش تاڭدانبايمىز دا. ويتكەنى, سىر-سۇحبات ساتىندە مۇحاڭ ماقتانىش سەزىممەن مەرەيلەنە وي بولىسكەن: – مەن جيىرما مەن جيىرما ءتورت جاستىڭ ارالىعىندا قىرىق قاراقشى – سوۆەت وكىمەتىنىڭ ارنايى تونالعان, كوزەپ ۇرلانعان قىرۋار قازىنا-بايلىقتى جيناپ تىققان قۇپيا ۇڭگىرگە كىرىپ كەتكەن ءالادديننىڭ باقىتىن باستان كەش­تىم – رەسپۋبليكالىق پۋشكين كىتاپحاناسىنىڭ جانە عىلىم اكادەمياسى ورتالىق كىتاپحانا­سى­نىڭ “سيرەك كىتاپتار مەن قول­جازبالار بولىمىندە” تاڭدى كەشكە قوسىپ, ايلار بويى تابانداپ وتىرىپ, ءوز تۇرعىلاستارىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن, تۇسىنە كىرمەگەن وزگەشە ۇلگىلەرمەن تانىستىم. وي-ءورىس, ءبىلىم-تانىم ءوز الدىنا, مەن قالىپتى ۇلگىدەن باسقاشا, وزگەشە تىلمەن ۇشىراسقان ەدىم. سول ءتىلدىڭ ايرىقشا ءبىر كورىنىسى ەسكى قولجازبالاردا بولاتىن. ۇسكى ءتۇس­پەگەن, ءتۇرپى تيمەگەن, تازا, تابيعي ءتىلدىڭ ونەگەسى قالامگەرگە قاشاندا تىڭ تىنىس, ورنەكتى ايشىق بەرسە كەرەك. شىركىن, كيەلى مۇرامىزدى, قۇدىرەتتى قازىنامىزدى, اسىل بايلىعىمىزدى قاستەرلەپ, باعا­لاۋدىڭ بيىك ۇلگىسىندەي كورىنەر مۇحتار ماعاۋين ونەگەسىن جاپپاي نىسانالى ماقساتىمىزعا اينال­دىرساق. جەمىسىمىز ماۋەلەپ, نەسى­بەمىز ەسەلەپ, ۇتىسىمىز ۇلان-عايىر ارتار ەدى. قازاق ادەبي ءتىلى­نىڭ, قازاق ءسوز ونەرىنىڭ بايتەرەگى ماڭگى كوگەرىپ, قۇلپىرارى دا داۋسىز. اڭگىمە اۋەزىنە وراي قالامگەر شىعارمالارىنان ءبىراز سوزدەردى تۇزدىك. “الاساپىران” جارىق كورگەندە بۇكىل زيالى قاۋىمدى, ادەبيەتشى عالىمدار مەن جازۋ­شىلاردى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقي­عانىڭ ءبىرى رەتىندە رومان-ديلوگيانىڭ ءتىلى ايرىقشا تيەك بولعانى ءمالىم. ادەبيەت كەشتەرى­نىڭ وزەگى, ساراپتامالىق  تالداۋ ماقالالار مەن رەتسەنزيالاردىڭ ارقاۋى – ماعاۋيننىڭ سوزدىك قورىنا بايلانىستى وربىگەن-ءدى. قازاقتىڭ بايىرعى ءتىلىن وتە جاقسى بىلەتىن جازۋشى نۇر­قاسىم قازىبەك التى جۇزدەي سونى ءسوز تىركەگەنىن سۇيىنىشپەن جازسا, انا ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىن ءبىر كىسىدەي تانيتىن بەلگىلى عالىم-قالامگەر تۇرسىن جۇرت­باي قويىن ءداپ­تەرىنە سەگىز جۇزگە تارتا بەيمالىم ءسوز جازىپ العانىن تاڭدانا ايتادى. مۇنداي قىزىقتى دەرەك­تەردى سيقىر سوزدەن ورنەك ويۋدىڭ زەرگەرى, ناعىز ءتىل تامىرشىسى مۇزاعاڭ – مۇزافار الىمباەۆ­تىڭ اۋزىنان دا تالاي مارتە ەستىگەنبىز. دەمەك, ماعاۋيننىڭ قازاق تىلىنە, قازاق پروزاسىنا قوسقان وزىندىك ۇلەسىنىڭ سال­ماعىن بەينەلەيتىن كوركەمدىك الەمىنىڭ اجارلى ەكەنىن ءدا­لەلدەر دايەك. مەيلى, جەتى-سەگىز ء(جۇز) ءسوز بولسىن! ماسەلە از, كوپتىگىندە ەمەس, ورنىمەن جۇم­سالۋىندا, بەيمالىم, كونەرگەن ءسوزدىڭ كونتەكستە ءوزىنىڭ ناقتى ماعناسىمەن كورىنىس تابۋىندا, كومەك, دەمەۋسىز ۇعىلۋىندا. ءبىر قۋانارلىعى, مۇحتار قالامى­نىڭ ۇشىنا ىلىككەن, ءوزى قىز­عىشتاي قورىعان ونداعان, جۇزدەگەن سىرلى سوزدەر ءتىلىمىزدى بايىتىپ, جاپپاي قولدانىسقا ەنگەنى ايان. الميساقتان بەلگىلى قاعيدا – ءتىلدى حالىق جاسايدى, قالامگەر دامىتادى. قادىرمەندى اعامىزدىڭ: “قولدانۋعا جارا­سا, جالپى اينالىمعا تۇسسە – ماقساتتىڭ ورىندالعانى. اباي, احاڭ, مۇحاڭ – ويلاپ تاپقان ەمەس, قايتا تىرىلتكەن, جاڭ­عىرتقان, تۇرلەندىرىپ ەنگىزىلگەن مىڭداعان ءسوز بار – قالام ۇستاعاننان بەرى قولدانىپ ءجۇر­سىز, ءتىپتى, اۋىزەكى ەنىپ كەتكەن. ءتىل مۇراتىنىڭ ءوزى وسى” دەگەن الشىلى پىكىرىنىڭ ءمانى زور. ورەسى بيىك, تالعامى جوعارى كەز كەلگەن جان مۇحتار قول­تاڭباسىن وزىندىك ءسوز كەستەلەۋى­نەن-اق تانيتىنى ءشۇباسىز. ايتپەسە, تالايدى ەستىگەنبىز, تالايعا كۋاگەرمىز عوي. كەزىندە سەمسەر-سىنشى ساعات اقيىق اقىنىمىز مۇقاعالي پوەزيا­سىن شۇقشيا تەكسەرىپ, قاي­راسا; ءسوز زەرگەرى عابەڭ جا­سىنداي جارقىراپ كورىنگەن ورالحاننىڭ پرو­زاسىنان باي­قاعان ويقى-شويقى سوزدەردى ءتىزىپ, وي­لانتقانى  ەستە. “ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق”. ءمىن تاعۋ, جوسىقسىز كىنالاۋ وڭاي. ءسويت­سە دە ادەپتەن وزباۋ ءلازىم. نەسىن جاسىرامىز, ابايدى مەنسىنبەي, جامبىل­دى جازعىرىپ, قازىرگى قان­شاما قالام قايراتكەرلەرىن سايقىمازاققا اينالدىرعىسى كەلەتىن بۇرىس پيعىلدىلار اراگىدىك ۇشىراسادى. ارينە, ولاردىڭ دا ورىندى ءۋاجى, دالەل-دايەگى بار. تىرناق استىنان كىر ىزدەگەندەي: “كەلەشەكتى كورە المادىڭ, كەلەڭسىز كەزەڭدى ماداقتاپ,  كۇشتىلەر مەن كوسەمدەردىڭ سويىلىن سوقتىڭ” دەپ كىنا­لايمىز. ويى جوق ورتاقول شىعارما, ولپى-سولپى تاتۋ­سىز تۋىندى, سەرگىتىپ- سەرپىلتپەيتىن سەلكەۋ دۇنيە, ەڭ اقىرى ءتىل جۇتاڭدىعى مەن كەدىر-بۇدىر ءسوز قولدانىسى كەمشىلىك بوپ تاعىلادى... ينەمەن قۇدىق قازعانداي الا قاعازعا تەسىلگەن جازۋ­شىنىڭ تىرەگى – ءتىل, سۇيە­نىشى – ءسوز. ءوز باسىم بۇل ويدى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءار تۋىندىسىن وقىعان سايىن كوكىرەگىمە ۇيالاتىپ,  جۇرە­گىم­نىڭ تۇكپىرىنە قۇن­داقتاي تۇسەمىن. ءيا, ءسوز – قۇدىرەتتى دە, كيەلى قازىنامىز ەمەس پە. جانات ەلشىبەك.