ساق پا, پارسى ما؟

رەسەيدىڭ حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكا­دە­ميا­سىنىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عى­لىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قا­زاق­ستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى, لينگۆيست عالىم ءادىل احمەتوۆ 1990-1992 جىلدارى اقش-تا ۋاكىلدىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, امەريكا “ۇندىستەرىنىڭ” تاريحى مەن تالايىنا بايلانىستى تەرەڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە بىرقاتار ماقالالار توپتاماسى مەن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە “ازيا-بە­رينگيا-امەريكا” جانە “امە­ري­كالىق ۇندىستەردىڭ التايلىقتەگى” اتتى عىلىمي-كوپشىلىك مونو­گرافيالاردى جارىققا شىعاردى. عالىم 1999-2000 جىلدارى قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانياداعى ەلشىسى بولا ءجۇرىپ, لوندونداعى “بريتانيا كىتاپحاناسىنان” انگلو-ساكسونداردىڭ تەگىنە قاتىستى ما­تەريالدار ىزدەستىرگەن. سولاردىڭ ءبىرى – وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان اعىلشىن عالىمى شارون تۋرنەردىڭ 1827 جىلى جاريالانعان “ساق پا, پارسى ما؟” دەگەن عىلىمي ماقالاسى.ماقالا مەن ونىڭ سوڭىنا تىركەلگەن پارسىشا-انگلو-ساكسونشا سوزدىكتى قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارعان ءادىل احمەتوۆ.سوزدىككە ۇڭىلە قاراعان وقىرمان ودان تۇركى تىلدەرىنە دە ورتاق ۇعىمداردى تاباتىنى كۇمان تۋعىزبايدى. شارون تۋرنەر (SھاRوN تURNER – 1768-1847) ءدال قازىر كورولدىك ادەبيەت قوعامىنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىگىپ, وزەكتى اڭگىمەگە ارقاۋ بولا قويماسا دا, انگلو-ساكسوندىق بابا­لا­رى­مىزدىڭ ازيالىق تەگى جونىندە ولاردىڭ بايىرعى تىلدەرىندەگى تامىرلاستىق قارىم-قاتىناستاردى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن كەيبىر تۇجىرىمدار مەن پايىمداۋلارىمدى وقۋشىعا ۇسىنسام, مۇلدە ەلەۋسىز قالماس دەگەن ويدامىن. انگلو-ساكسونداردىڭ تاريحىندا ولاردىڭ ارعى تەگى ساقتاردان (Sاكاى نەمەسە Sاساە) تاراعان دەگەن تۇجىرىم قالىپتاسقان. كەزىندە ساقتار كاسپي بويىنان شىعىسقا قاراي جىلجىپ, باكترياعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باتىستا جاتقان ارمەنيا جەرىنىڭ وتە شۇرايلى بولىگىنە دە قونىستانعان. ول زاماندا, سترابوننىڭ ايتۋ­ىن­شا, الگى ايماق ساكاسينا ء(Sاkاsىnا) دەپ اتالىپتى. پليني الگى ايماققا قونىستانعان ساقتاردى سا­كاسساني ء(Sakassanى) دەپ اتاعان. بۇل اتاۋ دىبىستالۋى (ايتىلۋى) جاعىنان ساكا-سۋنۋ (Saka-sunu), ياعني ساقتىڭ ۇلدارى (ۇرپاعى) دەگەن اتاۋعا ۇقسايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ءبىر ۇعىمنىڭ ەكى ءتۇرلى اتاۋى. بۇل ەتيمولوگيانى العاش ۇسىنعان گوروپيۋس بەكانۋس ء(Goropىus Becanus) بولاتىن. اتاقتى مەلانچتون (Melanchthon) دا بۇل پىكىردى قۇپتاعان. ادەتتە مۇنداي ماسەلەلەرگە اركىم-اق كۇدىكپەن قاراپ, تالقىعا سالادى. ال ءبىزدىڭ كامدەن (Camden) بولسا, الگى ەتيمولوگيانى تولىعىمەن قولداعان بولاتىن. مەنىڭ ءوزىم دە ءبىزدىڭ ارعى تەگىمىز جونىندەگى جوعارىدا ايتىلعان پىكىردى ەڭ ويعا قونىمدى دۇنيە دەپ ويلايمىن. سەبەبى ەكىنشى عاسىردا سترابون مەن پلينيدەن سوڭ پتولەمەي دە ساقتاردان باستاۋ الاتىن سكيفتەردىڭ ساكسوندار (saxones) بولىپ اتالعانىن اتاپ وتكەن. دەمەك, بۇل ايتىلعان پىكىردىڭ دۇرىستىعىن جانە اتالمىش ساكسونداردىڭ ارعى تەگىنىڭ دە ساكا-سۋنۋدان نەمەسە ساقتاردىڭ ۇرپاقتارىنان تارايتىندىعىن دالەلدەي تۇسەدى. ريمدىكتەر كەز كەلگەن سوزدەگى “ك” دەگەن ءارىپتىڭ ورنىنا “س” دەگەن تاڭبانى پايدالانعان, مىنە, سوندىقتان دا بىزدەر ولاردى “sاساە” دەپ ءجۇرمىز. بىراق بۇل تەك رومان تىلىندەگى “س” ءارپىنىڭ قاتە دىبىستالۋى (وقىلۋى). ماسەلەن, گرەك ءتىلدى جازۋشىلاردىڭ وزدەرى دە تسيتسە­رون­نىڭ (سىسەrو) اتىن “كىkەrوو” تۇرىندە تاڭ­با­لاعان. دەمەك, جوعارىدا كەلتىرىلگەن تۇ­جى­رىم­دار انگلو-ساكسوندىق بابالارىمىزدىڭ تۇپكى تەكتەرى ەۋروپاعا ازيادان كەلگەن جانە وعان دەيىن ولار ارمەنيا مەن كاسپي ماڭىن مەكەندەگەن دەگەن پىكىرگە جەتەلەيدى. جوعارى مارتەبەلى كەپپەل مىرزا ءوزىنىڭ كەيىنگى كەزدە جاساعان قىزعىلىقتى ساپارلارى كەزىندە الگى جەرلەردە بولىپ قايتقانىن بايان­داي كەلىپ, مىنا ءبىر جايتكە توقتالادى. “اراكس (اrras) نەمەسە پلۋتارح جازىپ كەتكەن اراكسيس (اraxas) وزەنىنەن وتكەن سوڭ, وسى وزەن مەن كۋرا (ەجەلگى سۋrus نەمەسە سۋrnus) وزەنىنىڭ ور­تاسىندا كاراباح (كاrabaugh) دەگەن ادەمى ايماق جاتىر. بۇل – ەجەلگى ساقتاردىڭ (Sاساە نەمەسە ءSاساssanى) ەلى, پليني مەن سترابون جازىپ كەتكەن سكيفتەردىڭ جاۋىنگەر تايپاسى, ياعني ءبىزدىڭ بايىرعى بابالارىمىز ساكسون­دار­دىڭ ءدال ءوزى بولۋى كەرەك”, – دەيدى. كاراباحتان سوڭ كەپپەل مىرزا شيرۆانعا ء(Sھىrwan), ياعني ەسكى زامانداعى البانيا جەرىنە جول تارتادى. سونىمەن, اراكس پەن كۋرانىڭ (بايىرعى اrrاحەs پەن سۋrnus) اراسىندا جاتقان شۇرايلى كاراباحتى ءوزىمىزدىڭ انگلو-ساكسون بابالارىمىزدىڭ ازياداعى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى بولعان دەپ توپشىلاۋعا بولاتىن سياقتى. ال كۋرا وزەنى وسى ايماقتاعى ورىستار يەمدەنگەن ولكەنىڭ شەتكى شەبى بول­عان.ورىستار مەن پارسىلاردىڭ اراسىندا بولعان سوڭعى سوعىس, نەگىزىنەن, وسى وڭىردەگى ساقتار (Sاساە نەمەسە ءSاساssanى) مەكەندەگەن جەرلەردىڭ ماڭىنان, كۋرا وزەنىنىڭ وڭتۇستىگىنەن باستالعان سياقتى. ال ەگەر ورىستار يەلىك ەتكەن ايماقتىڭ شەبى كەڭەيىپ كەتكەن بولسا, ءبىزدىڭ ساق بابالارىمىز دا سولاردىڭ قولاستىنا ءوتىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. وسى ۋاقيعالار مەنىڭ ويىمدى الەمنىڭ وسى شەتىنە جەتەلەپ, بىزدەن بۇرىن وتكەن زەرت­تەۋشىلەردىڭ پارسى تىلىندەگى كەيبىر سوزدەردىڭ ساكسون ءتى­لىندەگى سوزدەرگە ۇقسايتىنىن بايقاعاندارىن ەسىمە قايتا ءتۇسىردى: ماسەلەن, كامدەن (Camden): “كەرەمەت عالىم دجوزەف سكاليگەر (Joseph ءScalىger) بىزگە fader (اكە), muder (شەشە), brader (باۋىر), tuchter (قىز), band (بەلدىك) ت.س.س. سوزدەر پارسى تىلىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىلادى جانە ولار ءبىزدىڭ تىلىمىزدەگى father (اكە), mother (شەشە), brother (باۋىر), daughter (قىز), band (بەلدىك) سياقتى سوزدەردەن ماعىناسى جاعىنان اينىمايدى دەگەندى ايتتى”,– دەگەن ەكەن (ساmden’s ءۆrىt. ءىntrod. ءسحححىىى.). وسىنداي جاقىندىقتىڭ بار ەكەنىن تۇسىنگەندىكتەن ماعان: “ەگەر ەكى تىلدەن ءبىر-بىرىنە ۇقساس الگىندەي بەس ءسوز تابىلعان بولسا, پارسى ءتىلى مەن انگلو-ساكسون تىلدەرىن تەرەڭىرەك سالىستىرا زەرتتەپ, ودان دا كوپ ۇقساستىقتاردى تابۋعا بولادى عوي. سوسىن, ەگەر ساكسوندىقتار ازيادان تاراعان دەگەن تۇجىرىم دۇرىس بولاتىن بولسا, ەكى ءتىلدىڭ اراسىنداعى باسقا ۇقساستىقتار كوپتەپ تابىلىپ, ولار دالەلدەنگەن جاعدايدا ساكسوندىقتاردىڭ ارعى تەگىنىڭ ازيادان تارايتىندىعىمەن بىرگە, ولاردىڭ اتا-تەكتەرى كاسپي تەڭىزى وڭىرىنەن گەرمان مۇحيتىنا (سول­تۇستىك تەڭىزى نەمەسە اتلانت مۇحيتى بولۋى كەرەك – ءا.ا.) دەيىن بىرتە-بىرتە قونىس اۋدارعان دەگەن تۇجىرىمدى قۋاتتاۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى عوي” دەگەن وي كەلدى. وسى تاقىرىپپەن بايلانىستى قالىپتاسقان وسىن­داي كوزقاراس مەنى ەندى بۇل ماسەلەنى جەدەل زەرت­تەپ, ەكى ءتىلدىڭ اراسىنداعى جاقىندىقتىڭ نە­گىزسىز ەمەس ەكەنىن ناقتى دالەلدەۋ ارقىلى وعان كوزدى دە, كوڭىلدى دە سەندىرۋگە يتەرمەلەدى. بىراق ەكى ءتىلدىڭ اراسىنداعى ۇقساستىق و باستا قانشالىقتى دەڭگەيدە بولعانىنا قاراماستان, قازىر ولاردىڭ ءبارىن دالەلدەۋ مۇمكىن بولا قويماسى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. سەبەبى ساكسوندىقتار جوعارىدا اتالعان بايىرعى قونىستارىنان اۋىپ كەتكەلى قازىر ەڭ كەم دەگەندە 2000 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. ونىڭ ۇستىنە ولار ازيانىڭ سولتۇستىگىمەن باتىسقا قاراي جىلجي وتىرىپ, بۇكىل ەۋروپانىڭ سولتۇستىگىن باسىپ ءوتۋ كەزىندە سانقيلى قيىندىقتار مەن قاسىرەتتەردى باستان كەشىردى. “باسقا تۇسسە باسپاقشىل”دەگەندەي, ەلبا وزەنىنىڭ تەڭىزگە قۇيار ساعاسىنا جەتكەنشە, ولار سانقيلى تاعدىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىن تاتقانى شىندىق. سوسىن, بەرتىندە تاريح ساح­نا­سىنان ورىن العان سوعىس ءورتى ولاردى ءۇش عاسىر بويى ريم يمپەرياسىنا قولجاۋلىق ەتتى. ءتىپتى ودان سو­ڭىرا دا بريتانيادا ولاردى 400 جىلعا سو­زىلاتىن جانە ءبىر بوداندىق كۇتىپ تۇرعان بولاتىن. بۇل جوعارىدا ءسوز بولعان, بىزگە جەتكەن تىلدەردىڭ ۇقساستىعى تۋرالى دەرەكتەر جازىلعان زاماننان كوپ بۇرىن ورىن العان. وسىلاردىڭ ءبارىن ەسكەرسەك, الفرەدتىڭ زامانىندا انگلو-ساكسوندار مۇلدە بولەك تىلدە سويلەگەنى ابدەن ىقتيمال ءارى ول كەزدەگى تىلدەردىڭ سوزدىك قورىنىڭ كوپشىلىگى دە ولاردىڭ كاراباح سەكىلدى عاجايىپ جەردە, اراكس, كۋرا وزەندەرىنىڭ بويىندا, كاسپي توڭىرەگىندە ءومىر سۇرگەن بايىرعى اتا-بابالارى قولدانعان, بىراق ءالى جەتىلە قويماعان قاراپايىم سوزدىك قوردان مۇلدە الشاقتاپ كەتكەنى كۇمان تۋعىزبايدى. ولاي بولسا, سونشاما زاماندى ارتقا تاستاعان بايىرعى پارسى ءتىلى كير (سۋrus) مەن داري ء(Darىus) پاتشالارى بيلىك قۇرعان زامانداعى پارسى ءتىلى بولۋدان الدەقاشان-اق قالىپ قويعان. ءسويتىپ, سوڭعى مىڭ جىل ىشىندە بۇل ءتىل شىعىس الەمىنىڭ اسا جەتىلگەن ءارى عۇلامالارىنىڭ شىعار­ما­شى­لى­عىنا نەگىز بولعان ەڭ يكەمدى دە كوركەم تىلگە اينالادى. سوندىقتان دا وسى زامانداعى پارسى ءتىلى كەزىندە پارسىلارعا سوعىس اشىپ, ولاردى وڭاي تىزە بۇكتىرىپ, جەڭىل جەڭىسكە قول جەتكىزەم دەپ ءجۇرىپ اجالىنان بۇرىن جان تاپسىرعان وركوكىرەك يۋلي تسەزار زامانىنداعى پارسى تىلىنە مۇلدە ۇقسامايدى. بۇل ايىرماشىلىق قازىرگى اعىلشىن ءتىلى مەن انگلو-ساكسون زامانىنداعى سويلەنگەن ءتىلدىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقپەن پارا-پار. قازىرگى پارسى ءتىلى بولسىن, ساكسون ءتىلى بولسىن بايىرعى زاماندا ساقتار مەن پارسىلاردى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ تۇرعان وزەندەر مەن تاۋلاردا بولعان شايقاستار كەزىندەگى تىلدەردەن مۇلدە وزگەشە. سوندىقتان كەزىندە ءبىر-بىرىنە جاقىن بولعان ۋەلس, برەتون, يرلاند جانە گاال تىلدەرىنەن دە بۇل كۇندە كوزگە ۇرىپ تۇرعان ۇقساستىق تابۋ مۇمكىندىگى جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. ۇقساستىقتىڭ ماردىمسىز بولاتىن سەبەبى ساكسوندىقتار پارسىلاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەمەس. مۇنى دالەلدەگەن ەشكىم جوق. ساقتار پارسىلارمەن تامىرلاس, بىراق ولار پارسىلاردان تىكەلەي تاراماعان. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن تۋىستىق سەزىمدەرىنەن گورى جاۋلىعى باسىمداۋ بولعان. بىرتە-بىرتە بۇل جاۋلىق ۇلكەن سوعىسقا ۇلاسىپ, تۋىستاس تايپالار ءبىر-بىرىنەن مۇلدە قول ءۇزىپ كەتكەن بولاتىن. ءتىپتى پارسىلار كەزىندە ساقتاردى كۇتپەگەن جەردەن باس سالىپ, ولاردى مۇلدە قىرىپ تاستاۋعا از-اق قالعان بولاتىن. بۇل قاسىرەت ءتىپتى اتاقتى تاريحشىمىز شەرينگامدى ء(Sherىngham) بابالارىمىزدىڭ جوعارىدا اتالعان تەگىنەن باس تارتۋعا دا يتەرمەلەگەنى راس. سولايى سولاي بولعانمەن, ول زاماندا اياق استىنان جاسالعان كەز كەلگەن وقىس شابۋىل قارسىلاستاردى وتە قاتتى الاڭداتقانى بولماسا, ولاردى تۇگەلدەي جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. بىراق وسىنداي دۇلەي ۋاقيعادان سوڭ ساقتاردىڭ الگى اپاتتان امان قالعاندارىن وزدەرىنىڭ سول وڭىردەگى ۇيرەنشىكتى قونىستارىن تاستاپ, باتىستى بەتكە الىپ, قاۋىپسىزدەۋ ايماققا اۋا كوشۋگە ءماجبۇر ەتكەنى ايدان انىق. بۇل جەڭىلىس ولاردى ارمەنيانى تاستاپ شىعىپ, ەۋروپاعا جاقىنداۋ ايماقتارعا قونىس اۋدارۋعا يتەرمەلەۋى ابدەن ىقتيمال. ال ريمدىكتەر نەمەسە ميتريداتتىقتار ء(مىthrىdates) باستاعان سوعىستار, يا بولماسا باسقا قيىندىقتار مەن قاقتىعىستار ولاردى ۆيسلاعا ء(Vىstula) قاراي جىلجۋعا, ءسويتىپ, كەلە-كەلە قۇرلىقتىڭ ەڭ قيىر باتىسىنداعى مۇيىستەر مەن ارالدارعا باس ساۋعالاپ تىعىلۋعا ءماجبۇر ەتكەن سەكىلدى. وسىعان قاراعاندا, بايىرعى زاماندا ءبىر-بىرىنە ءتيىپ تۇرعان كورشىلەس ەلدەردەگى تۋىستاس تايپا­لار­دىڭ كوپشىلىگى و باستا ءبىر اعاشتىڭ دىڭىنەن تاراعان بۇتاقتار بولۋى ىقتيمال. سوندىقتان پارسىلار دا, ساقتار دا, ولارمەن كورشىلەس تايپالار دا ۇلكەن سكيف سەمياسىنان تاراعان يافەتتەر نەمەسە يافەت­تەردىڭ ۇرپاقتارى بولۋى ىقتيمال. جانە سولاي بولا تۇرعانمەن بايىرعى پارسىلار مەن ساقتار سوزدىك قورى مەن سوزدىك قۇرامى ءبىر-بىرىنەن اينىمايتىن ور­تاق تىلدە سويلەدى دەۋگە بولا قويماس. دەگەنمەن, ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ تىلدەرى كەزىندە ورتاق ءبىر تىلدەن تاراعان ديالەكتىلەر بولۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ولاردىڭ بارىنە دە قاتىستى ورتاق سوزدەردىڭ ۇشىراسۋى عاجاپ ەمەس. ونداي سوزدەردى بىزدەر بايىرعى فرانكو-تەوتيسك جانە ساكسون تىلدەرىنەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. مەنىڭشە, مۇنداي ورتاق سوزدەردىڭ كەيبىر جۇعىن-جۇرناقتارى انگلو-ساكسون مەن پارسى تىلدەرىندە, ەكى ۇلتتىڭ باسىنان وتكەن كۇللى وزگەرىستەرگە قاراماستان, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ جەتۋى مۇمكىن. بىراق الگى وزگەرىستەردىڭ سالدارىنان ولار قازىر بايىرعى تىلدەردىڭ ءار جەردە ۇشىراساتىن, شاشىراپ قالعان سارقىنشاقتارى رەتىندە عانا تانىلۋى مۇمكىن. وسى تۇجىرىمدى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەگەر ەكى ۇلتتىڭ اتا-تەكتەرى ەرتەرەكتە ءبىر-بىرىمەن جاپسارلاس ايماقتا ءومىر سۇرسە, مەيلى ودان بەرى 2000 جىل ۋاقىت وتسە دە, ولاردىڭ كورشىلەس بولعانىن تانىتاتىن كەيبىر بەلگىلەر الگىلەردىڭ تىلدەرىندەگى ۇقساستىقتان كورىنۋگە ءتيىستى عوي. مۇنداي ۇقساستىقتى تەك جۇرناق قالدىقتاردان تابارمىن دەگەن ۇمىتپەن مەن انگلو-ساكسون تىلدەرىن قازىرگى پارسى تىلىمەن سالىستىرا زەرتتەدىم. جالپىلاما سالىستىرۋ ناتيجەسىندە 162 پارسى ءسوزىنىڭ ماعىنا جاعىنان تۋرا سونداي انگلو-ساكسون سوزدەرىمەن تامىرلاس ەكەنىنە كوزىم جەتتى. مىنە, وسى ناتيجەلەردى ەندى جوعارىدا اتالعان ادەبيەت قوعامىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. بىراق الگى سوزدەردىڭ ءتىزىمىن ۇسىنباس بۇرىن تاعى ءبىر نارسەنىڭ باسىن اشىپ ايتۋدى پارىز سانادىم. سوزدەردىڭ ۇقساستىعىنا ابدەن كوز جەتكىزگەن سوڭ, بۇل ەلدە كەزىندە پارسى تىلىنەن دە ەسكىرەك تاعى ەكى ءتىلدىڭ باسىم بولعانىن ەسكەرگەن ءجون. ولار – پەحلەۆي (رەھlvى) جانە زەند (zend) تىلدەرى. بۇلاردىڭ سوڭعىسى – ناقتى جازبا ۇلگىلەردى زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ەڭ بايىرعى ءتىل دە, ەكىنشىسى, ياعني پەحلەۆي – حرونولوگيالىق تۇرعىدان قاراعاندا, زەند پەن پارسى ءتىلىنىڭ ارالىعىنداعى ءتىل. م.ءاnquetىl وسى ەلدە ءدال وسى ۋاقىتقا دەيىن كۇنگە تابىناتىنداردىڭ كيەلى كىتابى بولىپ سانالاتىن زەنداۆەستانى (Zendavesta) زەرتتەپ تارجىمەلەۋ بارىسىندا بىرنەشە ەسكى قول­جازبالارمەن جۇمىس ىستەپ, سولاردىڭ اراسىنان زەند ءتىلى مەن پەحلەۆي تىلدەرىنىڭ ناقتى ۇلگىلەرىن اشقان بولاتىن. وسى جاڭالىقتى نازاردا ۇستاي وتىرىپ, مەن ءوزىم دە الگى جازۋ ۇلگىلەرىمەن تانىسىپ, ولاردىڭ ىشىنەن زەند تىلىنە جاتاتىن 57 ءسوز تاپتىم. الگى سوزدەر انگلو-ساكسون تىلدە-رىندەگى ءدال سونداي 57 سوزگە ۇقساس. ال 43 ءسوز جاڭاعى سەكىلدى ءبىزدىڭ ەسكى تىلىمىزدەگى سوزدەرمەن ۇقساس پەحلەۆي ءتىلىنىڭ سوزدەرى بولىپ شىقتى. بۇل 62 پارسى, 57 زەند جانە 43 پەحلەۆي سوزدەرى كەزىندە پەرسيادا باسىم بولعان ءۇش ءتىلدىڭ 262 ءسوزىن قۇرايدى جانە ولاردىڭ تۇگەلدەي انگلو-ساكسون تىلدەرىندەگى ءدال سونداي سوزدەرمەن ۇقساس ەكەندىگى بىزدەردىڭ تۇپكى اتا-بابا­لا­رىمىزدىڭ بايىرعى ازيانىڭ وسى اۋماعىنان شىققاندىعىن دالەلدەيدى. مۇنشاما ءسوزدىڭ ءدال وسىنداي ۇقساس بولۋى كەزدەيسوقتىق دەۋگە ەشقانداي نەگىز جوق. ءارى مۇنى دالەلدەۋدىڭ ەشبىر قيىندىعى دا جوق. بىراق بۇرىن جاريالاعان ەڭبەكتەرىمدە بۇكىل ادامزات ءتىلىنىڭ تەگى – ءبىر-اق ءتىل, ال ۇلكەندى-كىشىلى الەمگە تاراعان باسقا تىلدەر سول جالعىز تىلدەن باستاۋ الادى دەگەن پىكىر ۇسىنعان ەدىم. ەندى وسىعان بايلانىستى مىناداي سۇراق تۋىندايدى: جاڭاعى 262 ۇقساستىق الگى تۇپكى ءتىلدىڭ قالدىقتارى ما, جوق الدە, ولار ىدىراۋدان كەيىن پايدا بولعان ەكى جاڭا ءتىلدىڭ تۋىستىعىنىڭ بەلگىلەرى مە؟ مەن مىسالعا كەلتىرگەن ۇقساس سوزدەر سيپاتى جاعىنان دا, سانى جاعىنان دا ءوزىمنىڭ كو­كە­يىمنەن شىقتى. ولار الگى سۇراقتاردىڭ ال­دىڭ­عىسىنان گورى سوڭعىسىنىڭ جاۋابى دەۋگە لايىق. سوندىقتان مەن ولاردىڭ ءتىزىمىن ارعى تەگىمىزدىڭ ساقتاردان تارايتىنىن, ونىڭ ىشىندە پار­سىلارمەن تامىرلاستىقتان باستالىپ, زەندلەرگە, سودان سوڭ پەحلەۆيلەرگە ۇلاسقان­دى­عى­نىڭ بۇلتارتپاس دالەلى رەتىندە كەلتىر­مەك­شىمىن. am, ءى am (مەن) aelan, to burn (جانۋ) alaw, a flame of ءfىre (الاۋ) afora, a son (ۇل) afa, the eldest son ( ۇلكەن ۇل) andega, an ءappoىnted term (مەرزىم) andan, term (مەرزىم) ءabىdan, to ءabىde (كۇتۋ, شىداۋ) abadan, an abode ( ءۇي, تۇراق, اباد) are, honour (قۇرمەت) aray, ءdecoratىon (كوركەمدەۋ) ءarىan, to honour (قۇرمەتتەۋ) ءarayىdan, to adorn ( ساندەۋ) ase, as (سياقتى) asay, ءlىke (سياقتى) andget, the ءىntellect, sense (پapaسات, اقىل) angar, reason (اقىل, پاراسات, اڭعارۋ) andgashtan, to ءthىnk (ويلاۋ, اڭعارۋ) enge, trouble ( اۋرە) anjam, ءgrىef (مۇڭ) andjugh, a ءsىgh (كۇرسىنۋ) angel, a hook (قارماق) angulah, a button (تۇيمە) ewe, water (cy) aw, water (cy) earmth, ءmىsery (بەيشارا) urman, trouble (زاپا, كەدەيلىك) ende, the end (سوڭى, شەتى) anjam, the end (سوڭى, شەتى) berend, ءfruىtful (جەمىستى) bar, ءfruىt (جەمىس) beeran, to carry (تاسۋ) bar, a load (جۇك) brother, a brother (باۋىر) bradar, a brother (باۋىر) barn, a barn (قورا) barn, a covered place (قورا) bearn, a son (ۇل) barna, a youth (جاس بالا) bedan, to offer (ۇسىنۋ) bedroz, a present (سىيلىق) balew, depraved (بۇزىلعان, بەتىمەن كەتكەن) bulad, a malefactor (قىلمىسكەر) beal, ءdestructىon (بۇزۋ) bulaghan, a ءcalamىty (قاسىرەت) ءbىlewىte, ءsىmple (قاراپايىم) ءbىladah, ءfoolىsh (اقىماق) beado, cruelty (قاتىگەزدىك) bada, ءwىckedness (قاتىگەزدىك) barbacan, a front tower (الدىڭعى مۇنارا) ءburbىk, a ءportىco (كولونادا) bur, a chamber (كامەرا, بولمە) barkh, an open room (اشىق) ءblessىan, to bless (باتا بەرۋ) ءbalىstan, to bless (باتا بەرۋ) blad, ءfruىt, the blade (جەمىس, ۇستاpa) ءbalىdan, balandan, to grow ء(وcy) ءbasىng, a ءpallىum, a chlamys (مان­تيا) ءbasuىan, to be clothed ءىn purple (كۇلگىن ءتۇستى كيىم كيۋ) baz, a ءhabىt, ءrىch dress (داعدى, قىمبات كيىم) bered, vexed (اشۋلى) barat, ءdىsgusted ءtىred (تيتىقتاپ شارشاۋ) beard, a beard (ساقال) barbar, a barber (شاشتاراز) breost, the breast (كەۋدە) ءbىstan, the breast (كەۋدە) bysmor, ءىnfamy (ۇيات) bazat, a ءcrىme. (قىلمىس) basaj, ءdepravىty (بەتىمەن كەتۋشىلىك) bysgu, ءbusىness (بيزنەس) ءbىshىng, ءbusىness (بيزنەس) ءbىle, the beak, the ءbىll (تۇمسىق) bull, the beak (تۇمسىق) ءbىo, ءى ءexىst (مەن تىرشىلىكتەمىن) bud, ءexىstence (تىرشىلىك ەتۋ) benn, a wound (جاراقات) bunawar, a sore (اۋرۋ) ءbىl, a mattock (سوقا) blowan, to flower (گۇلدەۋ) ءbىlak, a flower (گۇل) ءbىdan, to expect, to ءawaىt (كۇتۋ) ءbىdar, ءwatchىng. (باقىلاۋ) ءbىdarى, ءvىgىlance (ساقتىق) byld, ءfىrmness (بەرىكتىك) ءbىlah, ءfىrm (بەرىك) bend, a bond ء(تۇيىن) band, a band, a ءchaىn (بەلدەۋ, شىنجىر) bendan, to ءbىnd (بايلاۋ) bandan, ءbandىdan, to ءbىnd (بايلاۋ) bold, a town (قالا) balad, a ءcىty (قالا) bolt, a house ء(ۇي) bulud, a ءdwellىng (تۇراق) byan, to ءىnhabىt (تۇرۋ) ءbىnland, ءcultىvated land (وڭدەلگەن جەر) ءbىngha, a ءdwellىng (تۇراق) beam, the sunbeam (كۇن ءcاyلecى) ءbeamىan, to beam (ساۋلە شاشۋ) bam, the ءmornىng (ەرتەڭگىسىن) ءsىfer, pure, chaste (بۇزىلماعان, تازا) saf, pure (تازا, ساف) safa, ءpurىty (تازالىق) samod, together, ءىn ءlىke manner (بىpگe) ءsaehىm, a partner, even ء(اpىپتec, جازىق) ءmىrran, to ءhىnder (كەدەرگى بولۋ, كepى تارتۋ) maraw, go not (بارما) marang, a bar (بار, ىشىمدىك پەن تىسكە باسار ساتاتىن ورىن) man, ءwىckedness (وڭباعاندىق) mang, ءcheatىng, a ءthىef (ۇرى) mona, the moon (اي) mang, the moon (اي) mxden, a ءmaىden (قىزمەتشى ايەل) madah, a female (ايەل) moder, mother (شەشە,انا) madar, mother (شەشە,انا) mاگا, the ءnىght-mare (قۇبىجىق) mar, ءsىck (ناۋقاس, اۋرۋ) ءىma, pay, reward, ءtrىbute (تولەم, مال, ءececىن قايتارۋ) malwar, ءrىch (باي, مالدى) maldar, a ءrىch man (باي ادام) ءmanى, many (كوپ) ءmalى, many (كوپ) morth, death ء(ولىم, مەرت بولۋ) murda, dead (ولگەن, مەرت بولعان) morther, murder ء(ولىم) murdan, to ءdىe ء(ولۋ, مەرت بولۋ) mearc, a ءlىmىt (شەك) marz, a ءlىmىt (شەك) mus, a mouse (تىشقان) murz, a mouse (تىشقان) must, new ءwىne (جاس شاراپ) mustar, new ءwىne (جاس شاراپ) na, not (جوق, ەمەس) nah, not (جوق, ەمەس) naegl, a ءnaىl (شەگە, تىرناق) nakhun, a ءnaىl (شەگە) nafel, the navel (كىندىك) nal; the navel (كىندىك) nama, a name ء(ecىم, نام) nam, a name ء(ecىم, نام) ءىىameutha, ءىllustrىous (بەلگىلى) ءnamى, ءىllustrىous (بەلگىلى) necca, the neck (مويىن) nojat, the collar (جاعا) neow, new (جاڭا) no, new (جاڭا) nu, now (قaزىp) nun, now (قaزىp) ءnىgan, ءnىne (توعىز) nuh, ءnىne (توعىز) hol, health (دەنساۋلىق) hal, ءquىet, ءfىrmness (بepىكتىك) hare, hoary (جاسى كەلگەن, سامايى aعارعان) ءharىd, venerable (جاسى كەلگەن) ءىsa, ءىce (مۇز) ءhasىr, ءىce (مۇز) earn, ءى am (مەن, مەنمىن) hayam, ءى am (مەن, مەنمىن) ءىuc, a yoke (بۇعay) yugh, a yoke (بۇعay) rad, a road (جول) rah, a road (جول) reste, ءquىet (تىنىش) rast, secure (قاۋىپسىز) duru, a door (ەسىك) dar, a door (ecىك) ءdenى, slaughter (سويۋ) dam, a groan, black blood (قارا قان) ءdىm, obscure (قapaڭعىلاۋ) damah, a cloud (بۇلت) gabban, to ءderىde (كەلەمەجدەۋ) ghab, a ءfoolىsh ءbىtter ءexpressىon (تىرجيۋ) gaf, ءloquacىous (مىلجىڭ) guftan, speech, to relate (سويلەۋ) cu, a cow (سيىر) go, a cow (سيىر) gers, grass (شەپ) gryah, grass ء(شوپ) ءgىfr, greedy (پەس) ءgurى, ءavarىce (پەس) faeen, fraud (الداۋ) faj, a ءlىe (وتىpىك) sum, some ء(بىpaز) suman, a ءlىttle (كىشكەنتاي) reel, ءprosperىty (گۇلدەنۋ, دامۋ) salaf, ءluxurىous (قىمبات, باي) steorra, a star (جۇلدىز) ءsىtarah, a star (جۇلدىز) losewest, ءdeceptىon (الداۋ) ءlosىdan, to ءdeceىve (الداۋ) leogan, to tell a ءlىe (وتىpىك ايتۋ) lay, ءlyىng (وتىرىك ايتۋ) hlogun, they laughed (ولار كۇلدى) lagh, a jest, lot, ءpraىse (ماقتاۋ) laf, ءpraىse (ماقتاۋ) lufa, love (ماحاببات) laheb, love (ماحاببات) lam, lame (اقساق) lam, crooked (قىڭىر) lang, lame (اقساق) ءlىppa, the ءlىp ء(epىن) law, the ءlىp ء(epىن) laf, the ءremaىnder (قالدىق) lab, ءremaىnىng (قالدىق) less, the less (كەم, از) lash, small (كىشكەنتاي) lar, ءlearnىng (ۇيرەنۋ) lur, ءabىlىty (قابىلەت) lust, ءdelىght ء(لاززات aلy) lustan, to sport (قالجىڭداۋ) lust, ءluxurىousness (بايلىققا مالىنۋ) lashan, ءnىce, soft (ادەمى, جۇمساق) blyd, tumult (ۋ-شۋ) hlydan, to rage, to make a ءnoىse (شۋلاۋ) lud, ءfurىous ءaltercatىon ء(سوز قاقتىعىستىرۋ) ءlىst, knowledge ء(بىلىم) ءlىstum, ءskىlfully (ىسكەرلىكپەن) ءlazىr, clever (اقىلدى) thu, thou (سەن) to, thou (سەن) ءthىnan, to ءdeclىne, to become ءthىn (ارىقتاۋ) ءtanىk, ءthىn (جۇقا) ءtىnterg, torment (قيناۋ, قينالۋ) tang, ءtىght (تار) ءtىntregan, to torture (قورلاۋ) ءtangى, ءanguىsh (قورلىق) ءtawىan, to ءcultىvate (وڭدەۋ) tan, an ءىnhabىtant (تۇرعىن) teman, to teem, to ءbrىng forth abundantly (قاپتاۋ, قۇيىلۋ) toma, ءtwىns (ەگىزدەر) wen, hope ء(ۇمىت) ءawanىdan, to hope (ۇمىتتەنۋ) wenan, to expect (كۇتۋ) ءawanىdan, to expect (كۇتۋ) ysel, a spark (جارقىل) azar, ءfىre (وت) raene, ءprىde, ءgloryىng (نامىس, ءلاززات الۋ) awrang, power, glory (بيلىك, ءلاززات) ae, a law (زاڭ) aym, a law (زاڭ) paeca, a ءdeceىver (الدامشى) pak, ءvىle (جەكسۇرىن) paecan, to ءdeceىve (الداۋ) pakh, ءىngratىtude (جاقسىلىقتى بىلمەيتىن) paeth, a path, a footway (جالعىزاياق جول) pay, pa, a footstep (ادىم) pal, a stake (قازىق.) palar, a beam of wood ء(بىp توپ aعاش, ورمان) paell, colour ء(تۇس, بوياۋ) paludan, to besmear ء(مۇڭسۋ) pyndan, to shut up, ءىmpound (قاماپ قويۋ) ءpyndىng, a ءfetterىng (شىنجىر, قۇرcay) paywand, a ءchaىn, a shackle (شىن­جىر, تۇساۋ) to, to (قاراي) ta, to (قاراي) taer, a tear (كوزدىڭ جاسى) tar, ءmoىst (شىق, دىم) tarb, torture (قورلىق) taeran, to tear (جىرتۋ) ءtarakىdan, to ءsplىt (جارۋ, وتىن جارۋ) telan, to tell (ايتۋ) talagh, a ءvoىce (داۋىس) ءteىss, ءafflىctىon (باقىتسىزدىق, اۋرۋ) tasah, ءgrىef (قايعى) ءteىsse, a ءstrىpe (جولاق) tazyanah, a scourge (قامشى) ءtىr, a lord, ءtىr, a ءchىef (باستىق) ءtىr, glory ء(لاززات) tur, a hero, ءbrىght (باتىر, اقىلدى) ءsىofotha, bran (كەبەك) sapos, bran (كەبەك) seel, ءtىme (ۋاقىت) sal, a year (جىل) seepah, age (جاس) ءsulى, a plough (سوقا) sac, ءdىscord, quarrel (ۇpcy) sakht, ءvىolent, stubborn (ايتقانىنان قايتپايتىن) sur, ءsurىg, sour (اششى) ءsىrka, ءsىrkah, ءvىnegar (cىpكe سۋى) salh, a ءwىllow (جاستىق) salah, a ءwىcker-basket (توقىلعان سەبەت) sorg, sorrow, sog, ءgrىef (قايعى, سور,مۇڭ) sugwar, sorrowful (قايعىلى) sol, solen, a shoe, a sandal (اياقكيىم, ساندال) salu, a coarse shoe (كەلەڭسىز اياقكيىم) supwah, a shoe (اياقكيىم) sole, the sole (تابان) sul , the sole (تابان) thunar, thunder (كۇننىڭ كۇركىرەۋى) tundar, thunder (كۇننىڭ كۇركىرەۋى) ءthunrىan, to thunder (كۇركىرەۋ) ءtundىdan, to thunder (كۇركىرەۋ) tan, a bud (بۇرشىك) tundar, the bud of a leaf (بۇرشىك) ايتا كەتەتىن ءبىp جاي “sc” تاڭبالارى كەزدەسەتىن انگلو-ساكسوندىق سوزدەردىڭ بارلىعى نەمەسە تۇگەلگە جۋىعى ءبىزدىڭ قaزىpگى اعىلشىن تىلىمىزدە قولدانىلادى. بىpaق ولاردىڭ بارلىعىن بىزدەر “sh” تاڭبالارىمەن الماستىرىپ وقىپ-جازىپ ءجۇرمىز. ماسەلەن, انگلو-ساكسونداردىڭ sceap, scyp, sco, ءscىne جانە sceam دەگەن سوزدەرى ءبىزدىڭ تىلىمىزدە sheep, ءshىp, shoe, ءshىne نەمەسە shame بولىپ وقىلىپ-جازىلادى. بىpaق “sh” الگى سوزدەردىڭ و باستاعى دىبىستالۋىمەن بايلانىستى ءبىزدىڭ بايىرعى بابالارىمىز شارتتى تۋردە “s” اpپىمەن شاتاستىرماس ءۇشىن “sc” تۇرىندە “ش” دەگەن دىبىستىڭ ورنىنا پايدالانعان ورفوگرافيالىق تاڭباسى ما نەمەسە كەز كەلگەن تىلدەگى سياقتى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن بىpتە-بىرتە وزگەرىسكە ۇشىراپ, سول سەبەپتى باسقاشا جازىلۋى ما, بۇل جاعىن كecىپ ايتۋ قيىن. بىراق, پارسى تىلىندە دە “sc” تاڭبا­لا­رىنىڭ ورنىنا “sh” تاڭبالارى قول­دانىلاتىن سوزدەر كەزدەسەدى. مىسالى: sea, excellent (وتە جاقسى) shadbash, excellent (وتە جاقسى) seama, shame, bashfulnes (ۇيات) sharm, shame, bashfulness (ۇيات) shama, naked (جالاڭاش) ءsceamىng, ءconfusىon (شاتاسۋ, caسىپ قالۋ) ءshamىdan, to be confounded (ويلانىپ قالۋ) sceaphan, to shape, to put ءىn order (رەتكە كەلتىرۋ) ءshaplىdan, to smooth (جاتىق) sceaft, a shaft, an arrow (جەبە) shaftu, a ءquىver (سەلت ەتە قالۋ) sceaft, a ءpoىnt ء(بىp نارسەنىڭ ۇشى) shafar, the edge (شەت) ءsceawىan, to see (كورۋ) shuwaz, the eye (كوز) بۇل eكى ءتىلدىڭ اراسىنداعى مەن بايقاعان باسقا ۇقساستىقتار مىنالار: faegan, glad (قۋانىش, قۋانۋ) farghan, gladness (قۋانىش) faeran, to go (بارۋ, ءجۇرۋ) ءferىdan, to walk (جاياۋ ءجۇرۋ) faroth, a journey (ساياحات) faraz, progress (العا باسۋ) fyr, ءfىre (الاۋ, وت) faroz, ءىnflamىng ء(بورتۋ) ferhth, the ءmىnd (وي, سانا) farzah, ءwىsdom, knowledge (اقىل, ءبىلىم) ferht, fear, ءfrىght (قورقىنىش) farasha, dread, ءtremblىng (دىرىلدەۋ) زەند ءتىلى مەن ا-ساكسون تىلدەرىنىڭ جاريالانعان جازبا نۇسقالارىنان مەن تاپقان ۇقساستىقتار تومەندەگىدەي: beran, to bear (كوتەرۋ, الىپ ءجۇرۋ) bereete, to bear (كوتەرۋ, الىپ ءجۇرۋ) ba, both (eكەۋى دە) ءbetىm, the second (eكىنشى) the, thee (سەن) te, thee (سەن) eahta, ءeىght (سەگىز) aschte, ءeىght (ceگىز) dochter, daughter (قىز) dogde, daughter (قىز) dohte, he ءdىd (ىستەگەن ول) daschte, he ءdىd (ىستەگەن ول) steorran, stars (جۇلدىزدار) staranm, stars (جۇلدىزدار) trend, a ءfrىend (جولداس) frem, a ءfrىend (جولداس) feder, a father (اكە) feder, a father (اكە) ءmىd, ءwىth [-مەن (جالعاۋلىق)] mad, ءwىth [-مەن (جالعاۋلىق)] meder, mother (انا, شەشە) ءmedىehe, mother (انا) medo, mead (بال) medo, ءwىne (شاراپ) me, me (مەن) man, me (مەن) metan, to measure (ولشەۋ, ءپىشy) meete, measure (ولشەۋ) med, a recompense (ورنىن تولتىرۋ, قايتارۋ) mejdem, a recompense (ورنىن تولتىرۋ, قايتارۋ) maest, ءchىef (باستىق) meze, meso, great (ۇلكەن, ۇلى) ءmىcle, much (كوپ) mesche, much (كوپ) mecg, a man (ەر ادام) ءmeschىo, a man (ەر ادام) mal more (كوبىرەك) mae, great (ۇلكەن) na, not (جوق, ەمەس) noued, not (جوق, ەمەس) nafel, the navel (كىندىك) nafo, the navel (كىندىك) we, an oak (ەمەن اعاشى) hekhte, an acorn (ەمەننىڭ جاڭعاعى) hera, a lord, (تاقسىر, لاۋازىمى بيىك ادام) heretoge, a ءchىef (باستىق) herete, a ءchىef (باستىق) paeth, a path (سۇرلەۋ, جول) petho, a way (جول) purl pure (تازا) peratche, pure (تازا) uppa, above, (جوعارى, ۇستىندە) upper, above (ۇستىندە) opero, above (ۇستىندە) threo, three ء(ۇش) thre, three ء(ۇش) thrydde, the ءthىrd ء(ۇشىنشى) ءthretىm, the ءthىrd ء(ۇشىنشى) thu, thou (سەن) ءthvanىn, thou (سەن) bane, a floor, a board (ەدەن, تاقتاي) baenthro, a floor, a board (ەدەن, تاقتاي) rot, ءsplendىd, (تاماشا, كوركەم) rof, ءىllustrىous (كورنەكتى, بەلگىلى) erode, ءىllustrىous (كورنەكتى, بەلگىلى) astandan, to ءsubsىst (تىرشىلىك ەتۋ) asteouao, ءexىstence (تىرشىلىك) beoth, they are (ولار) beouad, he ءىs (ول) beo, be ءىt (بولۋ) ءboىad, be ءىt (بولۋ) theof, a ءthىef (ۇرى) ءteىo, a great ءthىef (باۋكەسپە ۇرى) ءdreorى, dreary (ب ۇلىڭعىر) drezre, a desert ء(شول دالا) daeth, death ء(ولىم) dajed, he ءىs no more (ول ولگەن) rewa, order (رەت, ءتارتىپ) reso, he puts ءىn order (ول رەتتەيدى) ءreswىan, to reason (اقىلعا كەلتىرۋ) razann, ءىntellىgent (پاراساتتى) froe, a lord (لاۋازىمى جوعارى ادام, لورد) frethem, greatness ( ۇلىلىق) guast, the ءspىrىt (جان) ءgueىe, the soul (جان) mxnde, he ءmentىoned (ول دەدى, ايتتى) manthre, words (سوزدەر) ءmىdda, ءmىddle (ورتاسى) ءmeىao, ءmىddle (ورتاسى) morth, death ء(ولىم, اجال) mrete, mortal (اجالدى) merran, to mar ء(بۇلدىرۋ) merekhsch, to destroy (جويۋ) gear, year (جىل) yare, year (جىل) earmth, poverty (كەدەيلىك) armete, ءhumىlىty (مويىنسۇنۋ) ءstarىan, to look at (قاراۋ, كوز تاستاۋ) ءastrىete, he sees (ول كورەدى, قارايدى) ba, both (eكەۋى دە) bee, two (ەكى) ءsىngan, to say (سويلەۋ, دەۋ) senghan, a word (قىلىش) ءscىr, sheer, pure (تازا) srere, pure (تازا) ءsnىd, a cut (كەسىندى) snees, he ءstrىkes (ول ۇرادى) seon, to see (كورۋ) sodern, to see (كورۋ) gnad, he ءbruىsed (ول كوگەرتىپ قويدى) ghnad, he ءstrىkes (ول ۇرادى) athe, easy (جەڭىل) ءachىato, easy (جەڭىل) ءscىna, ءshىna, ءbrىllىant (جارقىراۋ, گayhap تاس) scheeto, ءbrىllىant (گayhap تاس) ءEندى اتالمىش قوعامنىڭ نازارىنا ءAnquetىl مىرزانىڭ ecكى قولجازبا­لارىنىڭ نەگىزىندە قۇراستىرىلىپ باسىلعان پەحلەۆي ءتىلىنىڭ قىسقاشا cوزدىگىنەن ءوزىم تاپقان مىنا ءبىp ۇقساس سوزدەردى ۇسىنامىن: bonda, one bound ء(بىp بۋما) bandeh, a slave (قۇل) nam-cutha, famous (اتاقتى) nameh, famous (اتاقتى) ءstarىan, to look at (قاراۋ) astared, he sees (ول كورەدى) ءhalىg, holy () halae, pure (تازا) eahta, ءeىght (سەگىز) ascht, ءeىght (سەگىز) sare, troublesome (مازاسىز) sareh, ءwىcked (وڭباعان) morth, death ء(ولىم) marg, mortal (اجالدى) a-marg, ءىmmortal (ولمەس) thu, ءthaى (سەن) tou, thou (سەن) sex, ءsىx (التى) sese, ءsىx (التى) bysmor, ءopprobrىum (ماسقارا) besche, ءwىcked (وڭباعان) suht, languor (جايباراقاتتىق) satoun, weak ء(السىز) dom, legal judgment (زاڭدى ۇكىم شىعapy) ءdىn, law (زاڭ) reasan, to attach (تىركەۋ) resch, a wound (جاراقات) secgan, to say (دەۋ, سويلەۋ) sokhan, a word ء(سوز) gaf, ءloquacىous (سوزشەڭ) goft, he ءsaىd (ول دەدى) ofer, over, above (جوعارى جاعىندا, ۇستىندە) avvar, above (ۇستىندە) dem, slaughter (سويىپ تاستاۋ) damma, blood (قان) med, recompense (ورنىن تولتىرۋ) mozd, recompense (ورنىن تولتىرۋ)            cneou, knee (تىزەرلەۋ, تىزە) djanouh, knee (تىزە, تىزەرلەۋ) steorran, stars (جۇلدىزدار) setaran, stars (جۇلدىزدار) ءsetnىan, to be ءىn ambush (تورعا ءتۇسۋ) sater, war (coعىc) sceacan, shakan, to shake, to pluck (شايقاۋ, سىلكۋ) schekest, he breaks (ول سىندىرادى) athe, easy (جەڭىل) asaneh, easy (جەڭىل) cu, cow (سيىر) gao, ox or cow (وگىز نەمەسە سيىر) ma, more (تاعى دا, كوبىرەك) men, great (ۇلكەن, ۇلى) bar, bare (جالاڭاش, جالاڭ) barhene, naked (جالاڭاش) morth, death ء(ولىم) mourd, he ءdىes (ول ولەدى) mourdeh, mortal (اجالدى) meder, mother (انا) ءamىder, mother (انا) nafel, the navel (كىندىك) naf, the navel (كىندىك) na, no (جوق, ەمەس) na, not (جوق, ەمەس) bog, a branch (بۇتاق) barg, a leaf (جاپىراق) purl, pure (تازا) partan, pure (تازا) agytan, to understand ء(تۇسىنۋ) agah, ءunderstandىng ء(تۇسىنۋ) اس, an oak (ەمەن اعاشى) akht, an acorn (ەمەننىڭ جاڭعاعى) brader, brother (باۋىر, ءىنى, aعa) berour, brother (باۋىر, ءىنى, aعa) bye, a ءhabىtatىon (تۇراق, ءۇي) ءbىta, a house ء(ۇي) secg, a ءlىttle sword (كىشكەنە قىلىش) saex, a ءknىfe (پىشاق) ءsakىna, a ءknىfe (پىشاق,) ءclypىan, to call out (شاقىرۋ) cald, called (شاقىردى) kala, ءcryىng out (ايعايلاۋ) mare, greater (ۇلكەنىرەك) mar, great (ۇلكەن) necan, to ءkىll ء(ولتىرy) naksounan, ءى ءkىll (ولتىرەمىن) band, a ءjoىnىng (قوسىلۋ) banda, a band (بەلدىك) raed, a road (جول) raeh, a way (جول) eortha, earth (جەر) arta, earth (جەر) پەرسيانىڭ ءوزىم زەرتتەگەن با­يىرعى جانە وسى زامانعى ءۇش ءتىلى­نەن تاپقاندارىمدى قورىتا كەلە, ماعان مىناداي وي كەلەدى; الگىلەردەگى انگلو-ساكسون تىلىمەن بايلانىستى بارلىق ۇقساستىقتاردى تەرەڭىرەك زەرتتەي تۇسسە, بۇدان دا بەتەر جاقىندىقتىڭ بەتى اشىلار ەدى. بىراق جوعارىدا كەلتىرىلگەن مى-سالداردىڭ ءوزى دە ءبىزدىڭ بابا­لا­رى­مىزدىڭ و باستاعى گەوگرافيالىق تەگى كاسپي مەن پەرسيا ايماق­تا­رىندا جاتىر دەگەن پىكىردى قۇپتاۋعا جەت­كى­لىك­تى عوي دەپ ويلايمىن. ال قازىر بىزدەر بايىرعى بابالارىمىز العاش قونىس اۋدارعان زاماننان كوپتەگەن عاسىر العا ىلگەرىلەپ كەتتى. سون­دىق­تان وسى كەل­تىرگەن دەرەكتەردەن كۇشتىرەك aي­عاق تابۋ مۇمكىندىگى وتە شەكتەۋلى دەپ وي­لايمىن.