ءسوز سويىل

بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى جۇلدە ساتيرا ساربازدارى! اۋىزى دۋالى, تۋمىسىنان سايقىمازاق, ءازىل-قالجىڭدى قانجىعاسىنا بايلاپ وسكەن قالجىڭباس قالىڭ كوپشىلىك, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى ءوزىنىڭ ء“سوز سويىل” ءازىل-سىقاق وتاۋىندا جاريالاناتىن وتكىر دە ءوتىمدى, سالماقتى دا سايقىمازاق, شالىمدى دا شات-شادىمان ءازىل-وسپاق تۋىن­دى­لارعا, ناقتى دا نانىمدى فەلەتوندارعا – بالعابەك قىدىر­بەك ۇلى اتىنداعى جۇلدەنى جالعاستىرادى. جۇلدەلەرگە بەرىلەر ارنايى ديپلوم, جەتپىس بەس مىڭ تەڭگە سىي-سىياپاتىمىزدىڭ بار ەكەنىن ەسكەرتەمىز. اتسالىسىڭىزدار, باق سىناڭىزدار. جۇلدە شارتتارى: جۇلدەگە ساتيرا-يۋمور, فەلە­تون, ءازىل-وسپاقتىڭ بارلىق ايدارى ارقىلى بەرىلگەن ماتەريال­دار قاتىسا الادى. كولەمى 3 بەتتەن اسپاۋى ءتيىس. بايگە ماتەريالدارى – جا­ريالانعان ساتيرالىق تۋىن­دى­لار ىشىنەن سۇرىپتالىپ الىنادى. جەڭىمپاز ارنايى قۇ­رىل­عان ساراپشىلار القاسى ارقىلى انىقتالادى. جۇلدە جەڭىمپازى جىل باسىندا (كەلەسى ناۋرىز ايىندا) انىقتالىپ, جاريالانادى. توپالاڭ توي نەسىن ايتاسىڭ, جاڭا جىل­دىڭ العاشقى كۇنى دۇرىلدەپ توي وتكەلى جاتىر. بىلايشا, ەكى جاس­تىڭ وتىرعانىنا قاراعاندا, ءۇي­لەنۋ تويى سياقتى. الايدا سىرەس­كەن ىعايلار مەن سىعاي­لاردىڭ سىقىرلاپ وتىرىسىنا قاراعاندا ادام تۇسىنبەيتىن بىردەڭە بولا­تىن سياقتى. تاعى ءبىر جاعىنان قاراعاندا بايلار مەن مىرزا­لار­دىڭ باسەكەسى سياقتى ما! بۇل جەردە قارا­دۇرسىن كيىنگەن قاتارداعى قاراپايىم پەندەلەر جوق, كىلەڭ سەن تۇر مەن اتايىن, سەن توقتا مەن ايتايىندار. ءبىر ساعات ءوتتى, ەكى ساعات ءوتتى, توي باستالاتىن ەمەس. – نەگە باستالماي جاتىر. – پالەنشە-ەكەڭ كەلمەي جات­قانى. – قاشان كەلەدى؟ – كەلىپ قالار. ءساتىن سالعاندا پالەنشەكەڭ دە كەلىپ قالدى. الگىندە عانا سىرەسىپ, تىرەسىپ, ومالىپ وتىر­عاندار, ويپىرماي, كوبەلەكتەي كولبەڭدەپ, جاپالاقتاي جالباڭ­داپ, قاتىپ قالعان قاتىندار قا­ناتى بولسا ۇشىپ كەتە جازدادى. مۋزىكا جەر جاڭعىرىقتىردى. پالەنشەكەڭ وسى قۇبىلىستىڭ ءبىرىن سەزبەستەن, كورمەستەن, باي­قاماستان, قاراماستان, سالەم­دەس­پەستەن تورگە وزدى. جانىندا جازدا دا جانات جامىلىپ جۇرە­تىن جان جارى. توي تويباستارسىز-اق, بەت­اشارسىز, باتاسىز-اق باستالىپ كەتتى. اسابا بار ونەرىن سالىپ تويدىڭ باستالعاندىعى, وعان ىزدەسەڭ تابا المايتىن, شاقىر­ساڭ كەلە المايتىن, ءوڭىڭ تۇگىلى تۇسىڭدە كورە المايتىن, قۇداي دا ەمەس, بىراق قۇدايدان بى­لاي دا ەمەس, جىگىتتىڭ تۋعان اكەسى پالەنشەكەڭنىڭ تاپ, ناق, تۋرا ءوزى كەلگەنىن قاداپ-قاداپ ايتتى. جۇرت دۋ قول شاپالاقتادى. پالەنشەكەڭ مىڭق ەتپەك تۇگىلى, شۇرق ەتكەن دە جوق. پالەنشەكەڭنەن باسقالار مەن قاسقالار دا ولقى ەمەس ەكەن! توراعالار, پرەزيدەنت­تەر, گەنەرالدار, اكىمدەر, ديرەكتورلار, بيزنەسمەندەر, قالاداعى قالتالىلار, اۋىل­داعى مالتالىلار... اسابا تىلدەن اقساپ تۇرعان جوق, قاقساپ تۇر. ءوزى اقىن, ءوزى ءانشى, ءوزى كومپوزيتور, ءوزى اكتەر. ءوزى ايتقانداي, “قىرىق قىرلى, سەك­سەن سىرلى”. ول تويعا كەل­گەندەردىڭ اتى-ءجونىن, شەن-شەكپەنىن, جەتى اتاسىن, تۋعان جەرىن, رۋ-تەگىن, ءىلىم-ءبىلىمىن, وردەن-مەدالىن, ەڭ اقىرى ءمىنىپ جۇرگەن ماشينەسىنىڭ ماركاسىنا دەيىن ماراپاتتاپ ولەڭدەتىپ ايتىپ بەردى. ارينە, دۋ-دۋ قول شاپالاقتار جاۋىپ جاتىر. توي تاپ-تازا ورىس تىلىندە ءجۇر­گىزىلەتىن بولدى. وللاھي, ورتاسىندا ءبىر ورىس جوق. اسابا اعىپ تۇر. – ەي, گرومچە! – دەدى ءبىر ىعاي. اسابا قىرانداي ساڭقىلدادى. – ەي, مولوكوسوس, پو تيشە, مى نەگلۋحيە! – دەدى ءبىر سىعاي. اسابا بايعۇس تەرىن ءسۇرتىپ قايدا قارارىن, كىمگە باعىنارىن بىلمەي باسەڭدەپ قالدى. – تى, پرودولجاي! – دەدى كۇيەۋ بالا كوزىن باقىرايتىپ. ساسقان اسابا بايقاماي قازاقشالاپ جىبەردى. – گوۆوري پو-رۋسسكي! – دەدى كەلىن بالا. توي باسقارۋشى بار ونەرىن سالىپ سويلەپ-اق جاتىر. ءتىپتى كەيبىر شىلتيگەن شەنەۋنىكتەردىڭ زەكي سويلەگەنىنە شاقشا باسىن ءبىر ءيىپ قويىپ, ء“سىز دۇرىس ايتاسىز” دەپ ءارى قاراي زاۋلاي جونەلەدى. العاشقى ءسوزدى قىز بەن جىگىت­تىڭ اكەلەرى الدى. ەكەۋى ءبىرىن-ءبىرى جاڭا كورگەندەي ءبىر-بىرىنە وكتەم قارادى دا سويلەپ كەتتى... جوق, قا­عازىن وقىپ كەتتى. وقىپ بول­عان سوڭ جىگىت اكەسى ءوز ۇلىنا “مەر­سەدەس”, قىز اكەسى ءوز قى­زىنا “دجيپ” كىلتىن تاپسىردى. سول سول-اق ەكەن, ءسوز دە, توس تا, توي دا قىزا جونەلدى. ورتاعا پوگونى جارقىراپ بىرەۋ شىقتى. – ۋۆاجاەمىي, تو-ەست منو­گوۋۆاجاەمىي پالەنشەكە, ۋچاس­تنيكي تورجەستۆا... مولودوجەنى... كياستاي, گۋلشەتاي, يا يس­كرەننو, سەردەچنو ي گورياچو پوزدراۆليايۋ... ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, گەنەرال ەكى جاستىڭ ماشينەسى بولعان سوڭ, ونى جۇرگىزۋ كۋالىگى بولۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرىپ, ەكەۋىنە جۇرگىزۋ كۋالىگىن تابىس ەتتى. جانە بۇل ەكەۋىن جول پوليتسياسىنىڭ توقتاتا المايتىنىن باسا ايتتى. وسىدان كەيىن قۇتتىقتاۋ ەمەس, قۇرمەتتەۋ جالعاسىپ كەتتى. اكادەميانىڭ رەكتو­رى ورتاعا شىعىپ گۋلشەتايدىڭ وتە جاقسى وقىپ جۇرگەنىن, ءتۇبىن­دە ودان مينيستر شىعاتىنىن ايتا كەلىپ, وعان اكادەميا ديپ­لومى 2 جىل بۇرىن بەرىلىپ وتىر­عانىن ەرەكشە ماقتانىش­پەن ايتتى. ديپلومدى جۇرت كوزىنشە رەكتور وتىرعان قىزعا ءوزى بارىپ تابىس ەتتى. جاس كەلىن ەسى كەتىپ, الدىنداعى ستول ۇستىنە شىعىپ بيلەپ كەتتى, قارعىدى, سەكىردى, شىڭعىرا قۋاندى. ءدال وسى كەزدە ورتاعا شاقى­رىلماي-اق بىرەۋ شىعا كەلدى. ول قياستايدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى وتە جاقسى ءبىتىرىپ وتىرعانىن, ديپ­لوم جۇمىسىنىڭ عىلىم كان­دي­داتى ديسسەرتاتسياسىنان دا اسىپ تۇسكەنىن, سوعان سايكەس وعان عىلىم كانديداتى دارەجەسى بەرىلگەنىن حابارلادى. اسابا ءسوزدىڭ مايىن ورىسشا تامىزىپ تاعى ءبىر دوكەيگە ءدوپ كەلتىردى. – يا مولودوجەنام پوداريۋ 3-ح كومناتنۋيۋ كۆارتيرۋ, – دەدى ول باسى دا جوق, اياعى دا جوق. – مىنا سورلىنىڭ پاتەرى نەسى؟ كوتتەج سىيلاماي ما؟ – دەپ ۇلدىڭ اكەسىنىڭ قاتىنى تاڭقى مۇرنىن تىرجيتتى. – ەرتەڭ كورەم عوي اۋسە­لە­سىن! – دەدى ەركەگى اۋكەسىن سال­بىراتا. – مەن بۇكىل ەۋروپانى ارالاپ قايتاتىن جولداما سىي­لايمىن, – دەدى ءبىر ماي بەت. – ءيا, ءبىز جولداما تابا الماي وتىر ەدىك, – دەدى كەلىننىڭ شەشەسى شۇرتيگەن ەرنىن قايىستاي سوزىپ. ۇزىلىستەن كەيىن ادەتتەگىدەي توي قايتا جالعاستى. بىراق ءپا­لەن­شەكەڭ جانە ءبىراز ىعايلار مەن سىعايلار دالەلدى سەبەپ­تەر­مەن كەتىپ قالىپتى. ءبىر كەزدە ورىس تا ەمەس, قازاق تا ەمەس ءبىر جارتىلاي جالاڭاش توپ جالاڭداپ شىعا كەلدى. – قياسكا ي گۋلشەتاي, ءبىز ۋسىندا كۋرىپ وتىرىق. سەندەي توي ىستەپ, ءبىس كەلىپ وتىرىق. جا­ڭاعى راحاتتى بايقاپ جاتىرىق, نەتىپ. نەكە جاڭاعى قوتتى بو­سىن, جاڭا ۇزىن بولسىن. ءبىر پروستى سەندەردى نەتەمىز. ەكەۋىڭ دە سونداي كۇشتىسىندەر! سول ءۇشىن سەندەر “گوركا!” – دەگەندە باس­قا جاستار شىڭعىرىپ جىبەرىستى. انا ەكەۋى دە سونى كۇتىپ-اق تۇر ەكەن, تۇرا ايقاستى. قياستىڭ اتا-باباسى تۋعان ەلدەن كەلگەن اۋدان اكىمى باس قوس­قان ەكى جاسقا اۋداننىڭ “قۇر­مەتتى ازاماتى” اتاعىن بەرىپ ەدى, وعان قياس پەن گۋل­شەتاي تاڭدانىپ “چتو زا پودا­روك؟” دەسىپ بىرىنە-ءبىرى قاراپ قالدى. ۋاقىت وتە كەلە ءبىر قاراساق, رەستوراننىڭ ءبىر بۇرىشىندا “كامازعا” جۇك بولاتىنداي دۇنيە-م ۇلىك جينالىپ قالىپتى. مۇنىڭ ىشىندە نە جوق دەسەڭىزشى. ەڭ اقىرى, تورداعى كۇشىك پەن مىسىققا دەيىن بار. وسى كەزدە ويدا جوق جەردە ەكى قاتىننىڭ, انىعىن ايتقاندا ەكى قۇداعيدىڭ كادىمگى قازاقشا قاقتىعىسى جۇرتتى وزىنە جالت قاراتتى. ۇرىس 93 بەنزين قۇي­عان­داي بىردەن لاپ ەتە ءتۇستى. توي باسقارۋشى الگى ەكەۋگە ەركەلەپ بارىپ: – اپاتايلار, قازاقتا “باي مەن باي قۇدا بولسا...” – دەپ كەلە جاتىر ەدى, شۇبار قاتىن: – ءاي, ساعان نە ءسوز كەرەك, ار­تىڭدى قىس! – دەپ قويىپ قالدى. سوسىن قۇداعيىنا ەكپىندەپ بارىپ, ەجىرەيە قاراپ: – سەنىڭ بايىڭ پالەنشەكەڭ بولسا, مەنىڭ بايىم تۇگەنشەكەڭ! سەنىكى اناداي بولسا, مەنىكى مىناداي! – دەپ بىلەگىن ءتۇردى. انا قاتىن دا ولقى ەمەس ەكەن, ومالعان ورنىنان وشارىلا كوتە­رىلدى دە... قاتىنشا توبەلەس, قاتىنشا بوقتىق باستالا بەرگەن­دە, توردەگى دوكەيلەردىڭ ءبىرى باسۋ ايتىپ ەدى, اق قاتىن “ارس” ەتە ءتۇستى. – سەن دە بىزگە تورەلىك ايتاتىن دارەجەگە جەتىپ قالدىڭ با؟! الباستى, الدىمەن وزىڭە قارا! مىندەتسىپ وتىرعانىڭ بەسپلاتنىي گارنيتۋر ما, الىپ كەت ءارى! وندايدىڭ ماعان كۇنىگە ەكەۋى كەلىپ, ۇشەۋى كەتەدى! دوكەي ەدەندى دۇڭكىلدەتىپ قاشتى. قورقامىز با, ءبىز دە قاشتىق! بۇل تويدىڭ, الگى ايقاستىڭ سوڭى ەمەس, وسى اڭگىمەنىڭ سوڭى. جىل باسى عوي, ارجاعىن كەيىن بىلە جاتارسىزدار. سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى, استانا. وكىنىش قىلمىس ءورشىپ-اق تۇر. اسىرەسە پاتەر توناۋشىلار ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتادى. راس, مەنىڭ ۇيىمدە ولار توناي قوياتىنداي ەشنارسە جوق... ەسكى جيھاز, اتامزامانعى م ۇلىگىم كىمگە كەرەك دەسەم دە ۇرى-قارىدان ساق بولعان ءجون. سوندا دا سول ۇرى-قارىنى كورگىم كەلەدى دە تۇرادى... كەلىپ قالار دەپ كۇدىكتەن­گەندىكى مە, العاش ەكى-ءۇش كۇن ەلە­گىزە كۇتىپ, وزىمشە قولىما قارۋ ۇس­تاپ ەسىك ءتۇ­بىندە وتىرعان بول­دىم. كۇتە-كۇتە كۇدەر ءۇزىپ, ءبىر كۇنى كورشى اتاۋلىعا ءبىراز كۇنگە اۋىل ارالاۋعا كەتتىم دەپ تە كوردىم... بۇزىپ- جارىپ كىرمەك تۇگىل ەسىك قاققان پەندە بولمادى. دىمى جوق پاتەرگە كىم باسا كوكتەپ كىرسىن. ۇرى-قارىنىڭ جولاي قويماعانىنا وكىنگەن بولىپ, قاي­تەر ەكەن دەپ شىعا بەرىس ەسىك­كە پاتەر ءنو­مىرىمدى بادى­رايتا جازىپ: “سىرت جەر­دەن اۋلاسىمەن ءۇي ساتىپ الامىن. ەسەپتەسۋ قولما-قول” دەپ جارناما ءىلىپ قويدىم. ال ۇيدەگى اتام­زا­مانعى ەسكى سان­دىق اۋزىنا ءنان قۇل­پى سالىپ, سىر­تىن وڭاي­لىقپەن بۇزا قويماس تەمىر­مەن شاندىپ بايلاپ قويدىم. جارناما ىلگەنىمە دە جارتى ايدان استى, توناۋ تىپ-تيپىل... تەك كورشىلەردىڭ سالەمى اسا ءىلتيپاتتى... كەيبىرى قالجىڭداپ: “قاراجات “بانكىدە” شىعار؟” دەيدى. “وكىمەتتىڭ بانكىسىنە سەنىم جوق. بۇگىن بار, ەرتەڭ بانكروت... ۇيدەگى ساندىق امان بولسىن” دەپ قويامىن. باسە, ساتۋعا الاڭقايدا ءۇيى بارلار كەلە باستادى. سويلەسىپ وتىرىپ بۇرىشتاعى ساندىققا سۇقتانا بەرگەن سوڭ, “ساندىقتىڭ قۇلپىسى كودپەن اشىلادى. سىرتى ەسكىرگەن اعاش بولعانىمەن ءىشى تەمىرمەن قاپتالعان” دەيمىن. بۇلاردىڭ ۇسىنىسىن باعىپ, ءۇيىمىز 4 بولمەلى كاركاستان دەسە, ماعان كىرپىشتەن كەمى 8 بولمە كەرەك ەدى دەيمىن... تەگى بولماي تى­عىرىققا تىرەلسەم تۇرعان اۋدانىن ۇناتپاي تايقىپ شىعا كەلەمىن... ۇسىنىسىن ەستىپ, “ۇناتپاۋدى” مەڭگەرىپ الدىم. ويپىر-اي, بىرەۋلەر نە كەرەك-ءتىڭ ءبارى بار ءۇيىن ۇسىنىپ, ايتەۋىر ودان دا ايلامدى اسىرىپ قۇتىل­عانىم بار. نە كەرەك, ۇرى­نى كۇتە-كۇتە كوزىم تالدى... كۇن وتكەن سايىن سولار­دىڭ ماعان بۇيىر­ما­عانى ما دەپ وكىنىپ تە قويامىن. ە, ەسكى جىلدى تانىسىمنىڭ ۇيىندە شىعارىپ سالىپ, بارىس جىلىنىڭ العاشقى كۇنى ۇيىمە كەلسەم... ءۇي ءىشى استان-كەستەڭ, بۇرىشتاعى ساندىق كورىنبەيدى... ەسىك ءبۇتىن, پالە­كەتتەر بالكوننان كىرىپتى. ءسويتىپ, بەت-ءجۇزىن كورە الماسام دا, ۇيىمە ۇرى ءتۇسىپ عاجاپ بولدى! سالماعى ءزىل­دەي اۋىر, جىل بويى قوقىسقا شىعارا الماي جۇرگەن سان­دىعىم ىشىندەگى كور-جەرىمەن قولدى بولىپ­تى... ىشىمنەن تىپتەن كەرەكسىز زاتتارىمدى اكەتىپ “كومەك كورسەت­كەن” ۇرى-قارىعا اسا ريزا بولسام دا, پالە­كەتتەرمەن كوزبە-كوز, بەتپە-بەت كەلمەگەنىمە وكىنىپ وتىرمىن... اۋدارعان  باقتىباي ءجۇمادىلدين. ە, باسە ويپىر-اي-ءا, عۇمىرىمدا العاش رەت شىعار, بارىس جى­لى­نىڭ العاشقى كۇنى ەش پروب­لەماسىز ەسەڭگىرەپ وتىرعا­نىم... كۇندە كۇيبەڭ تىرلىك بىتپەۋشى ەدى... ۇلكەنى تۇرماق ۇساق-تۇيەك تە قالماعان با ەي! كۇندەگى قات-قابات قاربالاستان دا قارا ءۇزىپپىن. مۇمكىن ەمەس, ءتىرى ادامنىڭ تىرلىگى بىتپەس دەگەن قايدا!؟ شى­نىمەن دە بار پروبلەمام شە­شىلگەن بە ەي؟!. مۇمكىن... قارا باسىمدى قامداعالى قاشان. پەندەگە كەرەكتىڭ ءبارى بار. قاتارىمنان قارا ۇزگەلى دە ءبىراز بولدى. مۇندايدى “نە ىشەمىن, نە كيەمىن دەمەيدى” دەۋشى مە ەدى. شىنىمەن دە تىپ-تيپىل-ەي! ەڭ قۇرىعاندا كىشىگىرىم ماسەلە دە قالماعان با؟! بۇنىم – مىقتىلىعىم! دەسەك تە نەۋ­جە­لي ءبارى ءبىتىپ قاراڭ قالعان!.. ايەل دە اشەيىندە ءۇيىپ-توگۋشى ەدى, قام-قارەكەتكىز ۇيقىدا جاتىسى مىناۋ. بالا-شاعا دا ءۇنسىز. باس بىرىگە قالعاندا قۇرىعاندا ەكى-ءۇش ءوتىنىش-تالاپ ايتىلماي قالماي­تىن. ە, كوبى باياعى “اناۋ كەرەك, مىناۋ كەرەك” بولىپ جاتۋشى ەدى, وي­پىر-اي, بۇگىن سونىڭ ءبىرى دە ايتىلماپتى ءا! تەلەفون دا ءۇنسىز. انشەيىن­دە كۇنىنە كەمى ەكى-ءۇش ءىس-شارانى نوقتالاپ جاتۋشى ەدى. نە دوس جاران, نە اعايىن-تۋىستىڭ حابار بەرمەگەنى قىزىق! تىنىشتىق كەرەك دەسەم دە, مىنانداي ءولى تىنىشتىق ورناعاندا كادىمگىدەي ەلەگزيدى ەكەنسىڭ... شىنىمەن دە ەش پروبلەما قالماپتى! ويپىر-اي, وسىنى ويلاپ جاتىپ كوز ىلمەي تاڭدى دا اتىرعانىم با! قوي تۇرايىن, كولىگىمە مىنەيىن, ساياجايعا بارايىن. مۇمكىن سونان ىستەر ءىس-شارا شىعار, قام-قارەكەت تابىلار... تەگى بولماسا قولىما كۇرەك الىپ, تو­پى­راق قوپسىتارمىن, تال-تەرەك سۋ­عارارمىن. ...رولدە كەلە جاتقانىمدى بىلەمىن, ءتۇن بالاسى كوز ىلمەي قالعىپ كەتكەن ەكەنمىن... قول-اياق تاڭۋلى اۋرۋحانادا ەس جيىپ­پىن. قاسىمدا ايەل: “جەدەل جاردەم كوپشىلىك اۋرۋحاناعا اكەلىپتى. انا ايدىك اقىلى اۋرۋحاناعا اۋىسساڭ. شىققان, سىنعاندارىڭنىڭ جىمىن بىلدىرمەس ءۇشىن انا اتى شۋلى وتاشىعا حابارلاسساڭ... قاققان, مىلجا-مىلجاسىن شىعارعان انا كولىك يەسىنە ايتارىڭدى ايتساڭ” دەيدى. ە, باسە, مىنە, پروبلەما! ويپىر-اي, ەش پروبلەماسىز قالعان جىلدىڭ العاشقى كۇنى ەسىمە تۇسسە دەنەم تىتىركەنەدى, تۇلا بويىم تۇرشىگەدى. الدىمەن امان قالعانىما, سونان سوڭ وزىنەن-ءوزى تۋىنداعان پروبلەمالارعا ءتاۋبا دەيىن!.. ماعجان دانيار.الماتى.