كونە قالا قۇپياسى

قازاقتىڭ قاتپار-قات­پار تاري­حىنىڭ با­سىم بولىگى ءالى ارشىل­عان جوق. جا­­­رىققا شى­­عىپ, جۇرت­­­­قا بەل­گىلى بولعانىنىڭ ءوزىنىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسپەگەنى تاعى بار. سودان دا بولار, كەيدە قاراما-قارسى پىكىرلەر قايشىلاسىپ قالادى. ماسەلەن, دەشتى قىپشاقتىڭ اناسى بولعان سىر بويىنىڭ تاريحى, ونداعى حالىق حاقىندا, قالالاردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى جونىندە كوپشىلىك قاۋىم حا­بار­دار ەمەس. اۋىق-اۋىق ايتىلعان اڭگىمە سۋى ۇزىلگەن ارىق سەكىلدى قاڭسىپ قالا بەرەدى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن اتاقتى عالىم اۋەلبەك قوڭىرات­باەۆ “بەستام قورعالسىن!” دەگەن ماقالا جازىپ, شىرقىرادى. الايدا, قوزعالىس قۋاتى بولما­دى. سىر وڭىرىندەگى بەستام قالا­سىنىڭ سول كەزدەگى بەلگىلەرىنىڭ ءوزى قازىر جوق. ءسويتىپ ول كوزدەن دە, كوڭىلدەن دە ءوشتى. ارنالى اقيقاتقا قايتا ورالايىق. التىن وردانىڭ سال­تاناتى اسقان سىعاناق قالاسى­نىڭ تاريحتا ايتارلىقتاي ءىزى بار. قازىرگى قازاق مەملەكەتىنىڭ شەگىندەگى كوك وردانىڭ استاناسى بولعان بۇل شاھارمەن ءتۇبى تۇرىكتىڭ ءبارى ساعىنىسىپ كورىسەدى دەسەك, اسىرا ايتقاندىق ەمەس. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن سىر بويىندا وتكەن “قورقىت جانە ۇلى دالا سازى” فەستيۆا­لىندە جەر-جەردەن كەلگەن تۇركى تەكتەس ونەرپازداردىڭ اتامەكەن توپىراعىنا ءتاۋ ەتكەندىگىن كوزىمىزبەن كورگەن سوڭ نىق سويلەپ وتىرمىز. سول ح-ءحى عاسىرلاردا سىعاناق قالاسىنان قاشىق ەمەس ءنانسايدىڭ سول جاعالاۋىندا كۇيەۋتام, بەستام, ءجۇنىس سەكىلدى قالالار بولعان ەكەن. بەستامدى بەلگىلەپ ايتار بولساق, ول شيەلى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان 18-20 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى وڭتۇستىك-باتىس جازىقتا. ونىڭ ەرەكشەلىگى مىنادا: بۇل جەردە ءۇش ەجەلگى ءوندىرىس ورنى انىقتالعان. ءبىرى – تەمىر قورىتاتىن, ەكىنشىسى – كىرپىش كۇيدىرەتىن پەشى بار الىپ وشاق ورنى, ال ءۇشىنشىسى  كەراميكا مەن سىر ءوندىرىس ورنى دەلىنەدى. كەيبىر بولجامشىلار ونىڭ سانىن 7-گە جەتكىزەدى. سوناۋ جىلدارى نارتاۋەكەلمەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزگەن زەرتتەۋشىلەر وسى قالا ورنىنان قىش-قۇمىرا سىنىقتارىن, وڭدەلمەگەن گيپس, تاس قايراق جانە شاقپاق تاستاردىڭ بىرنەشە تۇرلەرىن تاپقان. قازبالاردان مىس تەڭگەلەردىڭ كەزىگۋى مۇنداعى كومبەنىڭ جۇمباق تۇستارىن قويۋلاندىرا تۇسەدى. بەستام قالاسىنىڭ ءوز زاما­نىن­دا ءىر مادەنيەت جانە ونەر­كاسىپ ورتالىق بولعاندىعىنا وي جەتەكتەيتىن دالەلدەمەلەر ىزدەن­گەن جاندى قىزىقتىرا تۇسەتىندىگى ءسوزسىز. ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكەندىگىنە ءنانساي بويىنداعى ەرتەدەگى كەرۋەن جولىنىڭ سىعاناق قالاسىنا تىرەلۋى دەر ەدىك. بۇل جونىندەگى جەرگىلىكتى جەردە ايتىلاتىن اڭىزدار وسىن­داي ويعا جەتە­لەيدى. ايتپاقشى, بەستامداعى قۇرىلىس قالدىقتارى اراسىنان اك-بالشىقتى بور مەن اق شاقپاق (كۆارتس) تاستى ديىرمەن­مەن مايدالاپ العان دەگەن دەرەك كوزى دە قىزىقتى ەمەس پە. ءمۇم­كىن, كەلەشەكتە وركەنيەت كوشىنە قاجەتتى الگىندەي ماتەريالداردى قايتا جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك تۋار. ارينە, 1921 جىلعى كوك­تەمدەگى سۋ تاسقىنى كەزىندە نانسايعا دەيىنگى ارالىق تۇگەل سۋ استىندا قالىپ, كوپتەگەن دايەكتەمەلەر جويىلىپ, جەر استىنا كەتتى. كەيىنگى كولحوزداس­تىرۋ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوزجۇم­بايلىقپەن قاراۋى سالدارىنان قاجەتتى تاريحي دالەلدەمەلەر, دايەكتەمەلەر كومەسكىلەنە باستاعانى دا جاسىرىن ەمەس. “باتىس ەۋروپانىڭ تاريح­شىلارى كوشپەلى ەلدەردى ابوريگەن (جابايىلار) دەپ اتاپ, ولاردىڭ ەشقانداي مادەنيەتى بولماعان دەسە, مىناۋ قىرۋار قالالار سونىڭ تەرىس عىلىم ەكەندىگىن انىقتايدى... اتا-بابالاردىڭ ونەرى, كوپتەگەن ۋاقيعالار تاريحى سونداي قالالارمەن دالەلدەنەتىن ءتۇرى بار”, دەگەن-ءتىن اتاقتى عالىم اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ ءوز جانايقايىندا. بەستامنىڭ تاۋ بەتىندە نەگىزگى قورعانى بولعان كورىنەدى. ولار سىرتقى سۋ قورعانى, ەكىنشى توپىراق قورعانى جانە ىشكى 2-3 مەترلىك دۋال قورعانى. كەيىنگى كوزگە شالىنعان اۋماعى 10 گەكتاردان اساتىن قالا ءوز قۇپياسىن ءبىزدىڭ سالعىرتتىق سالدارىمىزدان بولىسەر ەمەس. دەمەك, “مادەني مۇرا” اياسىندا وسى اۋماقتا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلسە, ءوز تاريحىمىزعا قوسىلعان مول ولجا بولار ەدى. ءيا, دەشتى قىپشاق دالاسى­نىڭ ءداۋىرى ءوز تاريحىنىڭ ايشىقتىلىعىمەن قۇندى. نۇرماحان ەلتاي, قىزىلوردا وبلىسى.