ساقتىقتا قورلىق جوق

قىزىلاعاشتاعى سۋ تاسقىنى ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە دە ساباق بولسا كەرەك. ويتكەنى قاراۋسىز جاتقان سۋ قويمالارى مەن بوگەندەرى بۇگىندە ءار وبلىستا ونداپ سانالادى. كوڭىلگە قاۋىپ ۇيالاتاتىن مۇنداي دەرەك پەن دايەكتەن جامبىل وبلىسى دا قۇر ەمەس. بۇگىندە وبلىستا 127 سۋ قويماسى مەن توعان بار. ونىڭ 5-ەۋى رەسپۋب­ليكالىق, 24-ءى كوممۋنالدىق, 43-ءى جەكە مەنشىك يەلىگىندە. ال... 55 سۋ بوگەنى قاراۋسىز. ءسوزىمىزدى قورداي اۋدانىنداعى قاقپاتاس سۋ قويماسىنان باستايىق. 1988 جىلى سالىنعان بۇل سۋ قوي­ماسىنا كەزىندە 10 ملن. تەكشە مەتر سۋ جيناۋعا بولادى دەپ جوس­پارلانعان. بۇگىندە “تارازسۋ­شا­رۋا­شىلىعى” رمك-ءنىڭ يەلىگىندە تۇر­عان وسى سۋ قويماسى كۇردەلى ءجون­دەۋسىز ۇزاق جىل پاي­دالانۋدىڭ جانە كۇشتى جەل تۋدى­راتىن تول­قىن­نىڭ سالدارىنان قابىر­عالارى 2 مەترگە دەيىن قۇلاي باستاعان. ەگەر بوگەن جاقتاۋى قۇلاسا, وندا توپان سۋ تومەندە جاتقان الماتى-تاشكەنت باعىتىنداعى رەسپۋبلي­كا­لىق ماندەگى اۆتوجول مەن كوپىردى ءبىر پاستە شايىپ كەتۋى مۇمكىن. جۋالى اۋدانىنداعى جەكە مەن­شىككە وتكەن داربازا سۋ قوي­ما­سىن­دا دا كۇردەلى جاعداي قالىپ­تاسىپ وتىر دەيدى ماماندار. ءويت­كەنى سىيىم­دى­لى­عى 3,0 ملن. تەكشە مەتر بولاتىن سۋ قوي­ما­سىنىڭ 300 مەترگە جۋىق قا­بىر­عاسىن سۋ شايىپ كەتۋى قاۋپى بار ەكەن. ەگەر سول وسال تۇستى سۋ جىرىپ كەتەتىن بول­سا, وندا ەتەكتەگى 2 اۋىل مەن وبلىس­تىق ءمان­دەگى اۆتوجول سۋ استىندا قالادى. مويىنقۇم اۋدانىنداعى اقبا­قاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا دا جاعداي ءماز ەمەس. اقباقاي ورتا مەكتەبىنىڭ جەرتولەسى مەن جەر استى كانالدارىن ەرىگەن قار مەن جاڭبىر سۋى الىپ, ول ءۇش قاباتتى عيمارات­تىڭ ىرگەتاسىنىڭ شوگۋىنە جانە قابىرعا­لاردا جارىقتار پايدا بو­لۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان. بۇگىندە وسى قاۋىپتى جاعدايعا بايلانىستى وبلىس اكىمىنىڭ وكىمىمەن مەكتەپتەگى وقۋ توقتاتىلدى. سونىمەن بىرگە “اقباقاي” اق شاحتاسىن دا سۋ الىپ كەتكەن. قازىر كاسىپورىن ءوز كۇشىمەن سۋدى سىرتقا شىعارىپ, جۇمىستى قايتا جال­عاس­تى­رۋ ءۇشىن تەر توگىپ جاتىر. سونداي-اق, اقباقاي-ميرنىي جو­لىنىڭ 21- شاقىرىمىندا سۋ ءوت­كى­زەتىن قۇبىردىڭ كولەمدى بولماۋى سالدارىنان  جولدىڭ ءبىر ءبو­لىگىن سۋ شايىپ, جەڭىل اۆتو­كولىك­تەردىڭ قوزعالىسىنا قيىن­دىق تۋدى­رۋدا. مىڭارال بەكەتىندەگى تەمىر جولعا دا سۋ تاسقىنىنىڭ قاۋپى بار سياقتى. قازىر مۇندا اپاتتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى تەحنيكالارمەن جاب­دىقتالعان جۇمىسشىلار جۇمىسقا كىرىستى. وبلىستاعى كوپتەگەن جەكە مەنشىك يەلەرى سۋ قويمالارىن ۋاق­تىلى ءجون­دەپ, جاقتاۋلارىن قاۋىپسىز جاعدايعا كەلتىرمەيدى. مىسالى, مەركى اۋدا­نىن­­داعى ءتاتتى سۋ قويماسى قاراۋسىز جاتىر. كەڭەس-4 توعانىنىڭ وسالدى­عى­نان كەڭەس اۋىلى دا سۋ الۋ قاۋ­پىنەن ادا ەمەس. مامانداردى شۋ اۋدانىنداعى اقسۋ سۋ قويماسىنىڭ سۋ بوساتۋ داڭعىلىنىڭ ۇزاق جىلداردان بەرى اپاتتى جاعدايدا جاتۋى دا مازا­لاي­دى. تالاس وزەنىنىڭ بويىنداعى تاراز قالاسى مەن بايزاق اۋدان­دا­رىنىڭ, شۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى قورداي مەن شۋ اۋداندارىنىڭ كەيبىر ەلدى مەكەندەرى مەن جە­كەلەگەن كوشەلەرى سۋ اڭعارلارىنا ىشكەرى, ەنتەلەي ورنالاس­قاندىقتان ولاردى دا قاۋىپ-قاتەردەن تىسقارى دەپ ەشكىم ايتا الماس. جامبىل وبلىسىنداعى ەڭ ءىرى كيروۆ, تاسوتكەل جانە تەرىس-اششى­بۇلاق سۋ قويمالارىنىڭ حا­لىق­قا قاۋىپسىزدىگى دە كۇندىز-ءتۇنى قاتاڭ باقى­لاۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى, وسىدان 40 جىلداي بۇرىن سالىنعان قىرعىز ەلىنىڭ كيروۆ سۋ قويماسى تاۋ ۇستىنە, ياعني تاراز قالاسىنان وتە بيىكتە ورنالاسقان. سۋ قويما­سى­نىڭ كولەمى دە ۇلكەن, تاۋ ارا­سىنداعى وراسان زور اۋماقتى الىپ جاتىر. ايتقان جەردەن اۋلاق, ەگەر وسى كيروۆ سۋ قويما­سى­نىڭ ەكى تاۋ­دىڭ اراسىنا سالىنعان بوگەتى مەن قاقپاسى توسىن تابيعات اسەر­لەرىنەن زاقىمدانىپ, سۋ ەتەككە قاراي لاپ بەرەتىن بولسا, جويقىن تاس­قى­ننىڭ تاراز قالاسى مەن بايزاق, جام­بىل اۋداندارىنا قاراستى كەيبىر ەلدى مەكەندەرىنىڭ ۇستىمەن وتەتىنى انىق. ال ونىڭ قانشا مەتر بيىكتىك­پەن وتەتىنى ءبىر اللاعا عانا ايان. ەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا 5 قاباتتى ءۇيىڭىزدىڭ بيىكتىگى تۇك ەمەس. ناقتى دەرەككە جۇگىنسەك, 520,0 ملن. تەكشە مەتر سۋ جيناۋعا بولاتىن كيروۆ سۋ قويماسىندا بۇگىندە 483, 65 ملن. تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ بار. 520 مەن 483-ءتىڭ اراسىنداعى ايىرما­شىلىق ونشا الشاق ەمەس. دەمەك, الاڭ­داۋعا نەگىز بار. كيروۆ سۋ قوي­ماسىن جاعالاي تاۋ اسىپ وتەتىن جول­مەن تاراز بازارلارىنا كەلەتىن قىر­عىز بايكەلەر دە قويمانىڭ كەمەرىن ۇرىپ جاتقان بيىلعى ەرەكشە مول سۋعا كادىمگىدەي ۇرەيلەنە قاراي باستاپتى. بۇرىن ويتپەۋشى ەدى. دەمەك, قازاق-قىرعىز ەلدەرىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى اراسىندا كيروۆ سۋ قويماسىنىڭ حا­لىق­قا قاۋىپسىزدىگى جونىندە كەلەلى كە­ڭەس جاسايتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. قازاقتا “ساقتىقتا قورلىق جوق” دەگەن ءسوز بار. داتكە قۋاتى سول, وبلىس اكىمى ق. بوزىمباەۆ وبلىس اۋما­عىن­داعى سۋ قويمالارى مەن توعاندارداعى وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىن الىپ كەلگەن ورەس­كەل كەمشىلىكتەردى جىپكە ءتىزىپ, سىن تەزىنە الۋمەن بىرگە, ولارداعى قاۋىپ­تىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى جۇمىلدىرۋ ۇستىندە. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,  جامبىل وبلىسى.