تاريحي تۇلعالار ءومىرىن ەەردەلەگەن

ناعاشىبەك كاپالبەك ۇلىنىڭ بارلىق شىعارمالارىن تۇگەل وقىدىم دەپ ايتا الماي­مىن. العاشقى اڭگىمەلەر جيناعى “ەڭلىكگۇل” دەگەن اتپەن “جالىن” باسپاسىنان 1980 جىلى شىققان بولاتىن. اراعا 5 جىل سا­لىپ “دوس جۇرەگى”, تاعى ءبىر جىلدان كەيىن “قىزىل ەلىك” اتتى جي­ناق­تارى شىقتى. سودان بەرى “ماحاب­باتسىز ءومىر جوق”, “بويتۇمار”, “جەروشاقتىڭ ءتۇتىنى”, ء“بىزدىڭ اۋىل تاۋ جاقتا”, “قۇت پەن جۇت”, “اق شى­مىلدىق” سياقتى پوۆەس­تەر مەن ءاڭ­گىمەلەر جي­ناعى بىرىنەن كەيىن ءبىرى دۇنيەگە كەلىپ جاتىر. ءاربىر شىعارما­سى­نان كەيىن جازۋشىنىڭ شەبەر­لى­گى شىڭدالىپ, ءورىسى كەڭەي­ىپ, ءتىلى باي­ىپ, دۇنيەتا­نى­مى تەرەڭ­دەي باستاعانىن باي­قاي­سىڭ. اڭگىمەلەرىنىڭ سيۋجەتى دە, كەيىپكەرلەرى دە ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان, ومىردە بو­لىپ جاتقان قۇبى­لىس­تار اسقان شەبە­رلىكپەن سۋرەتتەلەدى. ناعاشىبەكتىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ تاقىرىبى الۋان ءتۇرلى. ەشكىم اتتاپ وتە المايتىن ما­حاب­باتتان باستاپ, وتباسىنداعى پسيحولو­گيا­لىق احۋال – جۇبايلاردىڭ ارا-قاتىناسى, بالالى بولۋ, ۇرپاق ءوسىرۋ, اكە مەن بالا اراسى, سالا­مات­تى ءومىر سالتى سياقتى وزەكتى تاقىرىپتاردى قام­تي وتىرىپ, قازىرگى قازاق اۋىلىنىڭ جاي-كۇيى, ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جات­قان قوعامنىڭ الەۋ­مەتتىك تىنىسى تۋرالى دا تەرەڭنەن سىر شەر­تەدى. اڭگىمەلەرىنىڭ ۇتىم­دى تۇسى – ولار ەل اراسىندا كەڭ تارا­عان ناقىل سوزدەرگە, ماقال-ماتەلدەرگە وتە باي. اۆتور ولاردى وتە ورىندى قولدانا ءبىل­گەن, دەر كەزىندە جانە كەرەك كەيىپكەرىنىڭ اۋزىنا سالادى. جالپى, اۆتوردىڭ اڭگىمەلەرىن وقىپ وتى­رىپ, ونىڭ قىسقا دا نۇسقا اڭگىمەنىڭ شەبەرى ەكەنىنە كوزىڭ جەتەدى. بۇل مەنىڭ نا­عاشىبەكتىڭ جازۋشىلىق ءبىر قىرى جونىندەگى پىكىرىم. ال مەنى وقىرمان رەتىندە وزىنە ءتانتى ەتكەن جازۋ­شىنىڭ ەكىنشى قىرى – تاريحي تۇلعالار تۋرالى شىعارمالارى. ناعاشىبەكتىڭ كىتاپتارىنىڭ تەڭ جار­تى­سى وسى تۇلعالارعا ارنالعان. ال توقسانعا تار­تا ماقالالارىن تۇلعالار ءومىرىن زەرتتەۋ, ولاردىڭ كومەسكى تۇستارىن اشىپ, كوپشى­لىك­كە تانىستىرۋ, دارىپتەۋ دەپ باعالاۋ كەرەك. اۆتور حالىق اراسىندا اتتارى كەڭ تاراعان قاراساي, رايىمبەك, ناۋرىزباي, سۇرانشى, ساۋرىق, سىپاتاي, وتەگەن, بەكبولات سياقتى داڭقتى باتىرلار, ءسۇيىنباي, جامبىل, كەنەن, ۇمبەتالى سياقتى اقىن-جىرشىلار, تولە بي, بالۋان-شولاق, قۇرتقا ءتاۋىپ سەكىلدى حالىق دانالارى تۋرالى جازىپ قوي­ماي, ەل اراسىندا اتتارى ءالى كەڭ تاراي قويماعان, بىراق ەلىنە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالاردى زەرتتەپ, ءبىراز ەڭبەك جازعان. سولاردىڭ ىشىندە ماقىش بالۋان ەرەكشە ورىن الادى. جامبىلدىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان, ءارى اقىن, ءارى باتىر, بالۋان, كەزىندە قاستەكتە بولىس بولىپ سايلانعان, اۋداننىڭ تۇڭعىش رەۆكومى بولعان ماقىش رايىمبەك ۇلىنىڭ قيىن دا قىزىق تاعدىرىنا كولەمدى پوۆەست ارناپ جازدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وسىنشاما ءىرى تۇلعا­عا ار­نال­عان جەكە شىعارما جوق بولاتىن. ما­قىشتىڭ اتى جامبىلعا حاتشى بولعان ءبىراز اقىن-جازۋشىلاردىڭ جازبالارىندا كەزدەسەدى جانە جامبىلتانۋشى عالىمدار­دىڭ ەڭبەك­تە­رىندە ول تۋرالى ازىن-اۋلاق مالىمەتتەر بار. ونىڭ سەبەبى, ماقىشتىڭ ورىنسىز جابىلعان جالامەن رەپرەسسيا قۇربانى بولعانى شىعار. مۇندايعا وتە ساق زەرتتەۋشىلەر جامبىلدىڭ شاكىرتى بولعان, ۇزاق ۋاقىت قاسىنا ەرىپ جۇرگەن ادام تۋرالى اشىپ جازا قويماعان. ەندى, مىنە, ناعاشى­بەك سول ازاماتتىڭ ارۋاعىن ءتىرىلتىپ, ونىڭ ءومىرىن پوۆەسىنىڭ ارقاۋى ەتىپ العان. ناعاشىبەكتىڭ “قۇرتقا ءتاۋىپ” اتتى زەرتتەۋى دە قىزعىلىقتى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بۇل كىسىنىڭ اتى ەل ارا­سىندا عانا, اعايىن-تۋىس ۇرپاقتارى­نىڭ ىشىندە عانا ايتى­لاتىن. كەيىن ازىن-اۋلاق ماتەريالدار شىعا باس­تادى, بىراق ولاردا كوبىنەسە قۇرتقا بابانىڭ تاۋىپتىگى عانا ءسوز بولىپ ءجۇر. ال ناعاشىبەك ول كىسىنىڭ سىنىقشى, ەمشى عانا ەمەس, ۇلكەن قايراتكەر, ەلگە قامقور بولعان ادام ەكەنىن كورسەتەدى. ارابشا, پارسىشا وقىعان, ءوز زامانىنىڭ وتە ساۋاتتى ازاماتى بولعان. جاۋگەرشىلىك زاماندا ءومىر سۇرگەندىكتەن جاس كەزىندە جوڭعارلارمەن, كەيىنىرەك قوقان­دىقتارمەن بولعان سوعىستارعا بەلسەندى تۇردە قاتىناسىپ وتىرعان. سوعىستان كەيىن شاشىراپ كەتكەن اعايىن-تۋىستارىن جيناستىرىپ, باستارىن قوسىپ قامقورلىق جاساعان. ەل بولىپ بىرىككەن حالقى: “ەل يەسى — قۇرتقا” دەپ وتىرعان. ارينە, مۇنداي قۇرمەتكە ەكىنىڭ ءبىرى يە بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. قالامگەر بۇل ەڭبەگىندە قۇرتقا جونىندە ءار ءتۇرلى گازەتتەرگە جاريالانعان ماتەريالداردى جيناقتاعان. “يزۆەستيا”, “كومسومولسكايا پراۆدا” گازەتتەرىندە جارىق كورگەن ماقالالار تولىق كەلتىرىلگەن. سونىمەن قاتار قۇرتقا بابامىز تۋرالى ءبىراز مامانداردىڭ, عالىمداردىڭ وي-پىكىرلەرىن جيناقتاپ بەرگەن. ءسويتىپ, وسى شاعىن ماقالانىڭ وزىندە قۇرتقانىڭ تۇلعاسىن تولىق, جان-جاقتى ەتىپ اشۋعا تىرىسقان. ناعاشىبەكتىڭ تاعى ءبىر تۋىندىسى اتى كوپ ايگىلى بولا بەرمەگەن سارىباي بي ايدوس ۇلىنا ارنالادى. ول اسكەري قولباس­شى, ساۋرىق پەن سۇرانشى باتىرلاردىڭ ساربازى بولعان, كوسەم, شەشەن, ادىلەتتى بي بولعان. سوعىستان توز-توز بولىپ كەتكەن ەلىن جيناستىرىپ, ەگىن سالدىرىپ, وتىرىقشى­لىققا ۇيرەتەدى. مەشىت-مەدرەسە سالدىرىپ بالالاردى وقۋعا تارتادى, ونەرى بار جاستارعا قامقورلىق كورسەتەدى. سارىباي بي باتىرلىعىمەن دە كوزگە تۇسكەن, كەزىندە قوقاندىقتاردى سايرامعا, تاشكەنتكە دەيىن قۋىپ بارىسقان باتىرلاردىڭ ءبىرى. بولىس بولعان كەزىندە ۇزىناعاش پەن قاسكەلەڭدە قازاق بالالارى ءۇشىن ارنايى مەكتەپ سالدىرعان. وندا بالالاردى اراب الىپپەسىمەن وقىتىپ, ال قالاعاندارىن ورىسشا وقىتاتىن بولعان. سونىمەن ناعاشىبەك سارىباي ءبيدى سانالى, وزىق ويلى, حالقىنىڭ قامىن جەگەن قايراتكەر رەتىندە كورسەتە بىلگەن. سول سياقتى انداس داتقا ستامبەك ۇلى, قىرباي سال بوزىمبەك ۇلى, مەدەۋ پۇسىرمان ۇلى, بايسەركە بولىس سياقتى تاريحي تۇلعالار تۋرالى جازىلعان تانىمدىق تولعاۋلارى دا وتە قۇندى شىققان. ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلىنىڭ شىعار­مالارىنىڭ تارتىمدى, كوركەم, قىزىقتى بولىپ كەلەتىن سىرى ونىڭ قايراتكەرلىك قاسيەتىندە جاتقان سياقتى. ول قوعامدىق قۇبى­لىستارعا تەرەڭ تۇسىنىكپەن, كەيىپكەر­لەرىنە ۇلكەن ماحابباتپەن قارايتىن اۆتور. ويتكەنى, ءوزى دە وسى قوعامنىڭ بەلسەندى ازاماتى, بەلدى قايراتكەرى. حالىقارالىق جامبىل قورىنىڭ باس ديرەكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ الماتى وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ توراعاسى بولدى. ەندى, مىنە, ون جىلدان بەرى رەسپۋبليكالىق كىتاپ مۇزەيىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. وسى قىزمەتى اياسىندا الۋان ءتۇرلى ماڭىزدى شارالار وتكىزدى. نەبىر ايتۋلى كورمەلەر, عىلىمي كونفەرەنتسيالار, پىكىر الماساتىن وتىرىستار ۇيىمداستىرادى. كوپجاسار نارىباەۆ, اكادەميك. الماتى.