چەكيست

پولكوۆنيك مۇقاش شوپان ۇلى وماروۆ 1925 جىلى قورعالجىن  اۋدانىنىڭ جوسالى اۋىلىندا تۋعان. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ    اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىندا قاتارداعى قىزمەتشى, سودان سوڭ مەكتەپتە مۇعالىم, اۋداندىق وقۋ بولىمىندە ينسپەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1943 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى. مۇندا پاراشيۋتيست, راديووپەراتور, پە­لەنگاتورشى, بايلانىسشى سياقتى كاسىپتى يگەرۋ ءۇشىن ارنايى ءبىر جىلدىق اسكەري دايىندىقتان وتەدى. بۇدان سوڭ وسى ماماندىقتار بويىنشا 4-ءشى گۆارديالىق اۋە-دە­سانت بريگاداسىندا اسكەري مىندەتىن اتقارادى. كەيىن بۇل قۇرىلىم 9-شى گۆار­ديا­لىق ارميا قاراماعىنداعى 38-ءشى گۆارديالىق كورپۋستىڭ 147-ءشى اتقىشتار پولكىنە ەنىپ, 1945 جىلدىڭ باسىندا 3-ءشى ۋكراين مايدانىنىڭ قۇرامىنا تاپسىرىلادى. مۇقاش وماروۆ ارتيللەريالىق دي­ۆي­زيا باسقارماسىنىڭ بايلانىس ۆزۆودى بولىمشەسىنىڭ كومانديرى قىزمەتىن ات­قارا ءجۇرىپ, ۆەنگريا مەن اۆستريا ەل­دە­رىن نەمىس فاشيستەرىنەن ازات ەتۋ ماي­دانىنا قاتىسادى. سوعىستا ءجۇرىپ اۋىر جارالانادى, كونتۋزياعا ۇشىرايدى. 1945 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ قور­عال­جىن اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ اسكەري ينس­پەكتورى بولىپ ىستەيدى دە سودان 1946 جىلى رەسپۋبلي­كا­لىق ىشكى ىستەر مي­نيس­تر­لىگىنىڭ ء(ىىم) الما­تىداعى ءبىر جىلدىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, كەيىن كسرو ءىىم-ءنىڭ موسكۆاداعى ارناۋلى وقۋ ورنىن اياقتايدى. ءسويتىپ, ول بۇكىل سانا­لى ءومىرىن زەينەت دەم­الى­سىنا شىققانعا دەيىن اۋەلى ءىىم-دە, سوسىن 1954 جىلدان باستاپ قاۋىپسىزدىك ور­گاندارىندا قىزمەت ىستەۋگە ارنايدى. مۇقاڭ جەزقازعان وبلىستىق مەملە­كەت­تىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگى باس­شى­لىق قىزمەتىنە تەرەڭ بىلىمىمەن, وپەراتيۆتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ىسكەرلىگىمەن, عا­جاپ ساۋاتتىلىعىمەن ءوزى باسقاراتىن مە­كە­مەدە عانا ەمەس, رەس­پۋبليكا كولەمىندە باس­تىقپىن دەپ جۇرگەن تالايلاردان شوق­تىعى بيىك تۇراتىن. ارتىق ايتقان­دىق ەمەس. مۇنى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن, مويىن­دايتىن. ىشكى شارۋاشىلىققا كەلسەك, باعىنىشتى قىزمەتكەرلەرگە كە­رە­مەت تالاپ قوياتىن, ءتارتىپتى قاتاڭ با­قى­لايتىن. الايدا, تاجىريبەسى ازدىعى­نان جۇمىستى بىلمەي جاتقاندارعا, ءاسى­رە­سە جاستارعا, تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ولار­دى وقىتىپ, ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن. مۇقاڭنىڭ ءبىر قاسيەتى وپەراتيۆتىك قىزمەت بولسىن نەمەسە تازا شارۋاشى­لىق ىستەر بولسىن, ەگەر دۇرىستىعىنا كوزى جەتسە, ونى كەز كەلگەن دەڭگەيدە – الماتىدا عانا ەمەس, موسكۆانىڭ ال­دىن­دا دالەلدەي الاتىن. وبلىس باس­شى­لارىمەن ءتىل تابىسىپ, ولارمەن ءتاپ-ءتاۋىر قارىم-قاتىناس ورناتتى. سونىڭ ناتيجە­سىندە ۇجىمدا شەشىلمەي جاتقان كوپ ماسەلەلەر ويداعىداي رەتتەلىپ وتىردى. 70-جىلداردىڭ ورتا كەزىندە اۆتو­نو­ميا قۇرىلمايتىندىعىنا كوزى جەتكەن نەمىس اعايىن­دار بۇعان نارازىلىق ەسە­بىن­دە كوپتەگەن جەر­لەردە كەڭەستىك ءتول­قۇجات­تاردان باس تارتىپ, تا­ري­حي وتانى – گەرمانياعا جاپپاي قونىس اۋدا­رۋ ناۋقانىن ورىستەتتى. كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن مۇ­نىڭ ءوزى قاي جاعىنان بولسا دا ءتيىمسىز ەدى. جەر-جەرلەردە وسىنداي نيەت بايقاتقان نەمىس ازامات­تارىن قۋدالاۋ باستالدى. جامبىلدا, اقتوبەدە, قارا­عاندىدا, الماتىدا ءبىر توپ نە­مىستەر سوت­تالىپ, كەيبىرەۋلەرىن پسيحياتريالىق اۋرۋ­حا­ناعا كۇشتەپ ورنالاستىرۋ فاكتىلەرى ورىن الدى. جەزقازعاندا تۇرا­تىن نەمىس قاۋىمى دا قول قۋسىرىپ وتىر­ما­دى. ولار قاراعاندى, توق­ماق, الماتىمەن بايلانىس جاسادى. رەسمي ورىنداردا تىركەلمەگەن جەتى ادامنان كوميتەت قۇردى. ونى ۇيىم­داستىرعان ءدىنباسىلارى فريزەن مەن كلاسسەن قازاق­ستانعا كەلگەن شەتەلدىكتەر ارقىلى گەرمانيا ەلشىلى­گى­نە تاريحي وتانىنا كوشكىسى كەلەتىندەردىڭ ءتىزىمىن جا­سى­رىن تۇردە جەتكىزدى. مۇنى­مەن بىرگە كوميتەت باسشى­لا­رى تۇرعىندارعا نەمىس كو­لو­نياسىنىڭ تاريحى تۋرالى اقپار بەردى, كەڭەس وكىمەتى تا­راپىنان جاسالىپ وتىر­عان قيانات تۋرالى لاقاپ تاراتادى. بي­لىك­كە قيسىنعا كەلە قويمايتىن, ورىن­داۋ­عا بولمايتىن تالاپتار قويادى. ءسوي­تىپ, شەت ەلگە جاپپاي قونىس اۋدارۋ پي­عى­لىن قوزدىرىپ, وكىمەتكە قارسى ءوش­پەن­دىلىكتى ارتتىرا تۇسۋگە ارەكەت جاساي­دى. فور­مالدى تۇردە وسىنىڭ ءبارى, سايىپ كەل­گەندە, قىلمىستىق ءىستىڭ نەگى­زىن قۇرايدى. ال رەسپۋبليكالىق مقك ءسوز بولىپ وتىرعان وقيعاعا قاتىستى ادامداردى سوتتاپ, قاماۋعا الۋدى تالاپ ەتەدى. “ولاردى تۇرمەگە قاماعانمەن ماسەلە شەشىلمەيدى, سوندىقتان زاڭعا سايكەس الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزۋ كەرەك”, دەگەن مۇقاڭنىڭ سوزىنە الماتىلىق باسشىلار كونگىسى كەلمەيدى. بۇدان سوڭ ول وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.س.لوسەۆكە بارىپ, ءمان-جايدى جايلاپ تۇسىندىرەدى. جازالاۋ ساياساتى پروبلەمانى تۇپكى­لى­كتى رەتتەي المايدى. ويتكەنى, ەڭ الدى­مەن نەمىستەر كوتەرگەن ماسەلەنى جونگە كەلتىرىپ العانىمىز ءجون. كەزىندە “جاپ­پاي جەر اۋدارۋ قاتەلىك بول­دى, سون­دىق­تان كىنالارىڭ جوق, اقتالدىڭدار” دەگەن جارلىق بار. ولاي بولسا, بۇرىنعى اۆتو­نو­ميا نەگە قالپىنا كەلتىرىلمەيدى؟ سون­دا ولار ۇلت ەسەبىندە جويىلىپ كەت­پەس ءۇشىن ءتىلىن, ءدىنىن, ادەت-عۇرپىن ساق­تاۋ ماقساتىمەن نە ىستەۋى كەرەك؟ سول ءۇشىن تاريحي وتانىنا كەتۋگە رۇقسات بە­رىڭ­دەر دەگەن تالاپ قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان جوق پا؟ ارينە, مۇنداي جاعدايدى كەيبىر ەكسترەميس­تەر ءوز پايداسىنا شەشكىسى كە­لەدى. ونى ۋشىقتىرىپ, ۇجىمدىق سيپات, ساياسي استار بەرىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. بىراق قالاي بولعان كۇندە دە كوپشىلىگىن سوتتاپ, تۇرمەگە قاماۋ ءناتي­جە بەرمەيدى. ودان دا تىنىش وتىرعان جۇرتتى تەرىس جولعا يتەرىپ, ولارعا جان­اشىرلىق جاساعان بولىپ زاڭسىز جولعا يتەرمەلەپ, ارانداتىپ جۇرگەن ءبىر-ەكى ادام­عا عانا ەسكەرتۋ جاساعان دۇرىس ەمەس پە؟ بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا قونىس اۋدارعىسى كەلگەندەرگە گەرمانيادا ەڭ جاقىن تۋىستارى بولسا جانە ولار “بىزگە كەلىڭدەر” دەگەن شاقىرۋ قاعازىن جىبەر­سە عانا رۇقسات ەتى­لەتىن. مەملەكەتارالىق شارت بويىنشا ءوتىنىش تەك جەكە تۇلعا­لار­دان الىنادى, ال ۇجىمدىق تۇردە بە­رىلگەن ارىز-شاعىم قارالمايدى. الايدا, فريزەن مەن كلاسسەن نەمىس ەلشىلىگىنەن وسىنداي مازمۇندا حات السا دا, ونى قان­داس­تارىنان جاسىرادى, ۇجىمدىق قوز­عالىسقا, توپ بولىپ نارازىلىق بىلدىرۋگە شاقىرادى. نەمىس كوميتەتىنە باسشى بولىپ جۇرگەندەردى تۇرمەگە جاپقاننان گورى ولار­دىڭ ەكىجۇزدى قىلى­عىن قان­داستارىنا پاش ەتكەن ءتيىمدى ەدى. ال سوت ارقىلى جاۋاپقا تارتىلسا, وكىمەت “جا­زىقسىز جاندى رەپرەس­سياعا ۇشىراتىپ جاتىر” دەپ سىباي­لاس­تارى ارقىلى بۇكىل الەمگە جار سالادى, ءسويتىپ وپ-وڭاي ارزان ابىروي-بەدەلگە يە بولادى. بولىپ جاتقان وسىنداي جاعدايدىڭ ءبارىن وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.س.لوسەۆكە بايان­داعاندا بۇل پىكىردى وبلىس باسشىسى قولدادى. مۇقاڭ بەل­گىلەگەن ءىس-شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى تولىق ماقۇلداندى. فريزەن مەن كلاس­سەندى نەمىستەردىڭ ءوزى ءدىني باسشىلىقتان قۋدى, ولار ءۇشىن جازانىڭ ەڭ ۇلكەنى دە وسى ەدى. ويتكەنى جۇرت الدىندا وتىرىكشىلىگى اشكەرەلەنىپ, ابىرويى ايرانداي توگىلەدى, ماسقارا بولادى. كوميتەت تاراتىلادى, ال ەجەلگى وتانى – گەرمانياعا ءبىرجولا كوشۋگە قۇقىعى بار ازاماتتارعا زاڭ شەڭبەرىندە رۇقسات ەتىلەدى. ءسويتىپ, ماسەلەنىڭ ءبارى سول كەزدەگى قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا ۋ-شۋسىز, قۇقىقتىق ارناعا ءتۇسىپ, بىردە-ءبىر ادام تۇرمەگە جابىلمايدى. * * * ادىلدىك تۋىن كوتەرىپ, شىندىقتى جاقتاي­تىن, قاجەتتى جەردە “اقتى اق, قارانى قارا” دەپ پرينتسيپتىك كورسەتە الاتىنداردىڭ جولى وڭاي بولىپ كورگەن ەمەس. ونى ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز. مۇقاڭ سونداي ادامداردىڭ قاتارىنا جاتادى. ونىڭ ار تازالىعىن قادىرلەگەنى, ادام­گەرشىلىك قاسيەتتى جوعارى ۇستاعانى ءۇشىن تالاي قيىن جاعدايلارعا ۇشىراعانى دا بار. باستىققا جاعىنامىز دەپ جارام­ساق­تانۋ, ءتاۋىر كورسەتكىش, اتاق-دارەجە الۋ ءۇشىن زاڭدى بەلىنەن باسۋ, شىن­دىق­تى بۇرمالاۋ دەگەن مۇقاڭا مۇلدە جات. ادام تاعدىرىنا مۇقاڭنىڭ قانداي جاناشىرلىقپەن قارايتىندىعىن سەزۋ ءۇشىن ءوزى ايتقان ءبىر وقيعانى بايانداي كەت­كەن ءجون بولار. ونىڭ قىسقاشا ماز­مۇنى مىنانداي. بىردە وزىمەن ۇزەڭگىلەس جۇرگەن قىز­مەت­كەردىڭ ۇزاق ىسساپارعا كەتۋىنە باي­لا­نىس­تى سونىڭ قا­راۋىنداعى شيلوۆ دەگەن ينجەنەردىڭ قىلمىس­تىق ىسىمەن اي­نالىسقانى بار. ءىستى تاپسىرىپ جاتىپ سول جولداسى: “سەن ونى اياما. ۇيىنەن ەش­كىمدى جولاتپا, سالەمدەمە بەرگىزبە. قايدا بارادى دەيسىڭ, موينىنا الادى”, – دەيدى. سول كەزدەگى (1948) زاڭ بويىنشا ايىپكەردەن “قىلمىس جاسادىم” دەگەن ءسوز اۋزىنان شىقسا-اق, باسقا پالەندەي دالەل بولماسا دا ونى سوتتاپ جىبەرۋگە بولاتىن. سوندىقتان دا تەرگەۋشىلەر كوپ جاعدايدا دالەل, دەرەكتەردى ىزدەۋدەن گورى بار كۇشتى ايىپكەردى مويىن­داتۋعا جۇمسايتىن. قور­قىتىپ, ۇركى­تۋ­دەن, جان ازابىنان, باسقا كورگەن قور­لىقتان ابدەن شارشاپ, قاجىعان ادام اقىرىندا جاساماعان قىلمىسىن مويىنداپ, سوتتالىپ كەتە باراتىن. ءىسىن سوتتان وتكىزگەن تەرگەۋشى كەرەمەت ءبىر شارۋا تىندىرعانداي كوڭىلى كونشيتىن. مۇنىڭ ەشبىر قىزىق-قۋانىشى بولماسا دا, وكىنىشكە قاراي, وسىنداي جاعدايدىڭ سول ۋاقىتتا ەلىمىزدە ەتەك العانى اششى دا بولسا شىندىق ەدى. ال جاڭاعى ءسوز بولعان ءىستى قىس­قار­تىپ ايتساق, بىلاي ەكەن. شيلوۆ 20-جىل­داردىڭ اياعىندا قيىر شىعىستا قىزىل اسكەر قاتارىندا جۇرگەن كەزىندە كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇگىت-ناسيحات جا­ساعانى ءۇشىن رسفسر قىلمىستىق كو­دەكسى­نىڭ 58-بابىنىڭ 10-تارماعى بوي­ىن­شا ون جىلعا سوتتالىپتى-مىس. ءتۇر­مە­دە جازاسىن وتەپ جۇرگەن كەزدە, 1930 جىلى, لاگەردەن قاشقان سياقتى. رەسەي­دەگى تۋىسىنا بارىپ, ينستيتۋت ءبىتىر­گەن­نەن كەيىن سەمەيدەگى ءبىر كەنىشتە باس ين­جەنەر بولىپ جۇرگەن جەرىنەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسادى. كوپتەگەن وردەن, مەدالدارعا يە بولىپ, كاپيتان شەنىندە ەلگە ورالادى. سودان الماتىعا كەلىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى ءبىر مە­كەمەگە ءوز ماماندىعى بويىنشا ورنا­لاسپاقشى ەكەن. بىراق ارنايى تەكسەرىس جۇرگىزىلگەن كەزدە ونىڭ قىلمىسكەر ەسەبىندە بۇكىلوداقتىق ىزدەنىستە ءجۇر­گەندىگى بەلگىلى بولادى. وسىعان وراي قاي­تا­دان قاماۋعا الىنىپ, بۇرىنعى ايى­بىنا لاگەردەن قاشتى دەگەن سىلتاۋمەن بۇعان كونتررەۆو­ليۋتسيالىق ب ۇلىك دەگەن پالە (58-باپتىڭ 14-تارماعى – سابوتاج) جانە قوسىلادى. الايدا, تەرگەۋشىلەر جان-جاققا قان­شا سۇراۋ سالسا دا ايىپتالۋشىعا قاتىس­تى بۇرىنعى قىلمىستىق ءىستى تابا الماي­دى. اتى-ءجونىن, ومىرباياندىق دەرەكتەرىن ەشقانداي وزگەرىسكە ۇشىراتپاعان شيلوۆ بولسا “مەن سوتتالعان ەمەسپىن, سوندىقتان ەشقانداي لاگەردەن قاشقان جوقپىن” دەگەننەن ءبىر تايمايدى. بىراق شيلوۆتىڭ پايداسىنا شەشى­لە­تىن تاعى ءبىر جايلار بار ەدى. ول رەسەي­دىڭ باتىس وبلى­سىندا تۋىپ-وسكەن, دەمەك, تۇرمەدەن قاشىپ كەت­كەندىگى جانە ونى ىزدەستىرۋ جونىندەگى ماتە­ريالدار, ەگەر بار بولسا, سول تۋعان جەرىندە ساق­تالۋى ءتيىس. الايدا, سوعىس كەزىندە نەمىس­تەردىڭ باسىپ الۋ قاۋپى تۋعان كەزدە قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى ونداي ماتەريال­داردى جاۋ قولىنا تۇسپەسىن دەگەن ويمەن ورتەپ جىبەرۋى دە ىق­تيمال. قالاي بولعان كۇندە دە ءتيىستى دالەل بولماعاندىقتان تەرگەۋ تۇيىققا تىرەلەدى. ال شيلوۆ بولسا كونتررەۆوليۋتسياعا قا­تىسى بار اسا قاۋىپتى قىلمىسكەر ەسەپ­تەل­گەندىكتەن ونى بوساتۋعا جاتپايتىن. ءتارتىپ سولاي. مۇقاڭ سوڭعى قوزعالعان قىلمىستىق ءىستى تاعى دا مۇقيات وقىپ شىقتى. ايىپ­كەر جاسادى دەگەن قىلمىسقا دالەل جوق. سوعان قاراماستان بۇرىنعى تەرگەۋشى ونىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى ساۋالدى جاۋدىرا بەرگەن. جوباسى سۇراق كەزىندە بىردەڭەدەن شاتاسىپ قالسا سونى دەرەك ەسەبىندە پايدالانباق بولعانعا ۇقسايدى. ال شيلوۆ “كورگەم جوق, بىلگەم جوقتان” باسقا ەشتەڭە ايتپايدى. جوق جەردەن باردى تابۋ قيىن. ەكىنشىدەن, شيلوۆ لاگەردەن قاشىپ كەتتى دەگەننىڭ وزىنە 17 جىل ءوتتى. ينستي­تۋت ءبىتىردى, جۇمىسىن ادال وتەدى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى, ەلىن, جەرىن قورعادى. كوپتەگەن وردەن, مەدالدارمەن ناگرادتالدى. ياعني, ونى تاپ قازىر قو­عام­عا قاۋىپ توندىرەتىن ادام دەپ ايتۋعا بول­­مايدى. ولاي بولسا, باس بوستان­دىعىنان ايىرىپ, تۇرمەگە وتىرعىزۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ جانە نە ءۇشىن؟ مىنە, وسى جاعدايلاردى ەسكەرە كە­لىپ, مۇقاڭ شيلوۆتى قاماۋعا الۋعا نە­گىز جوق, ونى بوساتۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارادى. جاس تەرگەۋشىنىڭ مۇنداي باتىل قيمىلىنا تاجىريبەلى قىزمەت­كەر­لەر, ونى زاڭمەن قابىستىرىپ, دالەلىن قالاي تابار ەكەن دەگەندەي تاڭدانا قارا­عانى راس. بىراق مۇ­قاڭنىڭ بۇل ورىندى پىكىرى باسشىلىق تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ءىس توقتاتىلادى, ال توعىز اي اباق­تىعا نەگىزسىز قامالعان شيلوۆتى ۇيىنە جىبەرەدى. پروبلەما تۇتقىنعا تۇسكەن ءبىر ادامدا ەمەس قوي. تەرگەۋشىنىڭ قاتەلەسۋگە قۇ­قىعى جوق. ويتكەنى, ءار شەشىمنىڭ ارتىندا ءتىرى ادام, ونىڭ قيلى تاعدىرى بولاتىندىعىن ءاردايىم ەستە ۇستاعان ءجون. ماسەلە پرينتسيپتە. شيلوۆتى اقتاۋعا بايلانىستى وقيعا سوناۋ 40-جىلداردىڭ اياعىندا بولسا دا, ونىڭ ۇمىتىلماي مۇقاڭنىڭ كوز الدىندا بۇگىنگىدەي ەلەستەپ تۇراتىندىعى سودان بولسا كەرەك. بۇل جاعداي ونىڭ ومىرىنە وشپەستەي ءىز قالدىردى. * * * مقك تاراپىنان ەلدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, ءىشى-سىرتىمىزدىڭ تىنىش بولۋى ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. الايدا, بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىراز ۋاقىت قۇپيا ساقتاۋ قاجەت بولعاندىقتان جۇرت ونى كەزىندە ەستي بەرمەيدى. وسىعان وراي ءبىر وقيعانى ەسكە ءتۇسىرىپ كورەيىك. وسىدان قىرىق جىلدان استام بۇرىن ۇلى كورشىمىز قىتاي جەرىندە مادەني رەۆوليۋتسيانىڭ كەڭ كولەمدە ءورىس العان كەزەڭىندە ابدراشيتوۆ (اتى وزگەرتىلىپ الىندى – ا.ك.) دەگەن بىرەۋ ساياسي ساح­نا­عا شىعۋعا تىرىسىپ باقتى. ول ءتۇبى شىڭ­جاڭدىق جەرلەس ازاماتتاردىڭ با­سىن بىرىكتىرىپ, قانداستارىن ۇلىحاندىق ەزگىدەن سوعىس جولىمەن ازات ەتۋ كەرەك دەگەن جەلەۋمەن بۇرىنعى كسرو اۋما­عىن­دا اسكەر قۇرۋعا ارەكەت جاساپتى. وسى ماقساتپەن ەرتەرەكتە شىڭجاڭ ءول­كە­سىندە ءومىر سۇرگەن شىعىس تۇركىستان­نىڭ حالىقتىق رەۆو­ليۋتسيالىق پارتيا­سىن (شتحرپ) تىرىلتپەكشى بولادى. ىنتالى توپتىڭ اتىنان كوممۋنيستىك جانە جۇمىسشى پارتيالارىنىڭ حالىق­ارالىق كەڭەستەرىن وتكىزۋمەن اينالى­سىپ, بۋداپەشتەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتكە حات جازىپ, ودان شتحرپ-نى تانۋدى, ونىڭ وكىلدەرىن وتكىزىلەيىن دەپ وتىرعان الەمدىك فورۋمعا شاقىرۋىن وتىنەدى. سونىمەن بىرگە ول ۇيعىرلار اراسىندا كەڭەس باسشىلىعى شىڭجاڭ حال­قىنا ەكى رەت – 30-جىلدارى گومين­دان­دىق شەن-شيتساي باسشىلىق جاسا­عان ۋاقىتتا جانە 1950 جىلى حالىقتىق وكىمەت قۇرىلعان كەزدە ساتقىندىق جا­سا­دى دەگەن حابار تاراتتى. كسرو شىڭ­جاڭ ەسەبىنەن وسى جولى دا قىتايلارمەن ءسوز بايلاسىپ, كەلىسىم جاساۋدا دەپ قانداستارىن سەندىرمەك بولدى. سول كەزدە شىڭجاڭداعى سانى از حالىق­تاردىڭ كەيبىر پروبلەمالارى شىن مانىندە بار ەدى. سودان بولار, ابدرا­شي­توۆ­تىڭ بۇل ءىسى كسرو-دا تۇراتىن كەيبىر ۇيعىرلار تاراپىنان قولداۋ تاپقانى دا راس. ابدراشيتوۆ وزىمەن سىبايلاس, ءپى­كىرلەس تاشكەنتتە تۇراتىن فاي­زوللامەن (اتى وزگەرتىلگەن – ا.ك.) الماتىدا كەز­دەستى. بۇل جۇزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان مەن وزبەكستاندى مەكەندەيتىن شىڭجاڭ­دىق ۇيعىرلاردىڭ ماو تسزە دۋن قول­شوقپارلارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدەگى ورتاق باعىتىن اي­قىن­داۋ كوزدەلگەن ەدى. الايدا, قوزعالىس باسشىلىعى جونىندە پىكىر الشاقتىعى بولعاندىقتان بۇلار بىرلەسكەن تۇجىرىمعا كەلە المادى. ابدراشيتوۆتىڭ بۇل قيمىلى ماو تسزە دۋن وكىمەتىنە باعىشتالعان كۇرەسكە ەشقانداي قاتىسى جوق بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى تەك كسرو مەن قىتاي اراسىنداعى ون­سىز دا وڭىپ تۇرماعان قارىم-قاتى­ناس­تى ودان ءارى شيەلەنىستىرە تۇسۋگە ىق­پال جاساۋى مۇمكىن ەدى. سونىمەن بىرگە قىتاي باسشىلارىن شىڭجاڭ حالىق­تارىنا قارسى قۋعىن-سۇرگىندى كۇشەيتۋگە يتەرمەلەيتىن ناعىز ارانداتۋشىلىق ارەكەت دەپ باعالاۋعا بولادى. جوعارى باس­شىلىق سولاي دەپ ەسەپتەدى دە. سون­دىق­تان مقك ۇيعىر “كوسەمىنىڭ” وسى قاۋىپتى ءىس-ارەكەتىنە تويتارىس بەرۋى قا­جەت ەدى. ال وسى جاۋاپتى ءىس-شارانى دايىنداپ, جۇزەگە اسىرۋ مۇقاڭا تاپسىرىلدى. ەڭ الدىمەن ابدراشيتوۆ جونىندەگى قانداي دەرەكتىڭ بار-جوعى زەرتتەلدى. جالپى وسى وقيعاعا بايلانىستى ماتە­ريالداردىڭ ءبارى سۇرىپتالىپ, تالداۋ جاسالدى. سويتسەك, ءبىراز دۇنيە بار ەكەن. ابدراشيتوۆ شىڭجاڭدا تۇرعان كەزىندە دۇربىلجىندە استىرتىن جۇمىس جۇرگىزگەن ءوزىنىڭ باۋىرلاس پاتريوتتارىن بىرنەشە جىل بويىنا گومينداننىڭ قارسى بارلاۋ ورگانىنا ۇستاپ بەرىپ وتىرعان. كەيىن حالىقتىق وكىمەت ورناعاندا دا قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىمەن بايلانىستا بولىپ, ونىڭ قۇپيا حابارى بويىنشا قىتايعا قارسى ب ۇلىكشىل ىسپەن اينا­لىستى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, قۇلجادا ءبىر توپ ۇيعىر جاستارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ابدراشيتوۆ 1944 جىلى حالىق ازات­تىق سوعىسىندا قازا بولعان شىڭجاڭ­نىڭ حالىق باتىرى, وزىمەن بىرگە تۋعان ريزۆانگۇلدىڭ اتاق-داڭقىن قاراقان با­سىنىڭ پايداسى ءۇشىن شەشە بىلگەن. وكىمەتتىڭ سەنىمىنە كىرىپ, پروۆينتسيالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلانادى. ال 60-جىلداردارى ونىڭ بي­لىككە جاعىنىپ, قانداستارىنا جاساعان ارەكەتتەرى بەلگىلى بولا باستاعان كەزدە ۇيعىر حالقىنىڭ قاھارىنان قورىققان ول, قازاقستانعا قاشىپ, باس ساۋعالايدى. ولاي بولسا, مۇنداي ءپرينتسيپسىز, سى­ناپ­تاي قۇبىلمالى ادامنان نە ءۇمىت, نە قايىر. بىراق وڭايلىقپەن توقتايتىن ول جوق. حالىق سەنىمىنە كىرىپ, تاعى دا ۇيعىرلار مەن قىتايلار اراسىنا وت جاققالى تۇر. ۇلكەن ساحناعا قايتادان شىققىسى كەلگەن ابدراشيتوۆتىڭ ساياسي كەلبەتى وسىلاي بولاتىن. ەندىگى مىندەت جۇرت بىلە بەرمەيتىن وسىناۋ شىندىقتى ۇيعىردىڭ زيالى قاۋىمىنا جەتكىزۋ كەرەك ەدى. سولاي جاسالدى دا. عالىمدار مەن جازۋشىلار, ونەر قاي­راتكەرلەرى, ۇيعىر زيالىلارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ابدراشيتوۆ جونىندەگى سۇمدىق شىندىقتى ەستىگەندە بومبا جارىلعانداي اسەر ەتتى. وعان جۇرت لاع­نەت ايتىپ, ال ونىمەن سىبايلاس, جاقىن جۇرگەندەردىڭ وزىنەن تەرىس اينالىپ, كەز­دەسە قالسا, جيىركەنىش سەزىمىن ءبىلدىرىپ, ماڭايلارىنا جولاتپايتىن بولدى. ابدرا­شيتوۆ پەن فايزوللا اراسىنداعى ۇرىس-كەرىس, وسەك-اياڭ مولايىپ, بىتىسپەس كۇرەسكە ۇلاستى. اقىرى ەكەۋى دە بەدەل­دەن جۇرداي بولدى. ءسويتىپ, ابدراشيتوۆ قوزدىرعان ساياسي زياندى نيەت بىرتىندەپ باسىلىپ, ەڭ سوڭىندا مۇلدەم تىنىشتالدى. * * * ۇلكەن ءومىر وتكەلىنەن وتكەن مۇقاش اعامىزدىڭ ەڭبەك جولى, شىعارماشى­لىق قىزمەتى جونىندە اڭگىمە بولسا, ءسوز جوق, كوز الدىمىزعا زەينەپ جەڭگەمىز ەلەستەيدى. قادىرلى اعامىزدىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ اۋىر جاراقات الۋى, سوسىن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ۇزاق جىلعى ءۇزىلىسسىز قىزمەتى ءۇي ىشىنە جايلى بولدى دەپ ايتا المايمىز. تاڭنىڭ اتى­سىنان ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇمىسباستى بولعان وعان سەنبى, جەكسەنبى دەگەننىڭ قاتىسى شامالى بولاتىن. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا شىرت ۇيقىدا جاتقاندا تەلەفون بەزىلدەپ, قىزمەتكە كەتەتىن كەزدەر از بول­عان جوق. مىنە, وسىنىڭ بارىنە ءتۇسى­نىستىك كورسەتىپ, مۇقاڭ اعامىزدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, ونىڭ وتان, ەل الدىن­دا­عى مىندەتىن ابىرويمەن اتقارۋعا زەي­نەپ جەڭگەمىزدىڭ ۇلەسى مول ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. امانتاي كاكەن, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكالىق “جالىن” جۋرنالىنىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. استانا.