قازىق جۇرت

باسپا بازارىنا ەركىن ەنىپ, تولىمدى دا تاتىمدى ەڭبەكتەرىمەن كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعىپ جۇرگەن تاماشا ازامات, بۇل كۇندەرى ەر جاسىنا جەتىپ وتىرعان بىلىكتى باسپاگەر نۇرلان يسابەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن استانالىق “فوليانت” باسپاسىنىڭ يگىلىكتى ىستەرىنىڭ ءبىرى – “مەنىڭ وتانىم – قازاقستان” سەرياسىمەن جارىق كورىپ جاتقان كىتاپ-البومدار. كوركەم بەزەندىرىلىپ, ەلىمىزدىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ تاريحى, تابيعاتى, تاعىلىمدى تۇلعالارى تۋرالى تەرەڭنەن تارتىپ سىر شەرتەتىن بۇل سەريامەن وسىعان دەيىن قۋانىش احمەتوۆتىڭ  “ ۇلىتاۋ”, سىرىم باقتىگەرەەۆتىڭ “ويىل”, سايلاۋ بايبوسىننىڭ “ەرەيمەنتاۋ”, ەركىن قىدىردىڭ “وتىرار” اتتى ەلەۋلى ەڭبەكتەرى شىقتى. جاقىندا بۇل سەريانى قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ “قازىعۇرت” اتتى كىتاپ-البومى (دەمەۋشىسى – بەكەت تۇرعاراەۆ) تولىقتىردى. ءبىز بۇگىن وقىرمان نازارىنا سول كىتاپتىڭ العىسوز ماقالاسىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ءبىر جولى كابينەتىمە قۋانىش احمەتوۆ كەلدى. بويى دا, سويى دا كەلىسكەن, جىگىتتىڭ  جايساڭى دەي­تىن­دەي, اقتارىلعان اقكويلەك ازامات ەدى. ايتەۋىر قازاققا بولسىن دەپ كۇ­يىپ-ءپىسىپ جۇرەتىن, ءسويتىپ ءجۇرىپ جا­نىپ تا كەتتى.  “فوليانت” باسپاسى “مەنىڭ وتانىم – قازاق­ستان” دەگەن سەريامەن ەلىمىزدىڭ ايتۋلى وڭىرلەرى تۋرالى كىتاپ-البومدار شىعارۋدى قولعا الىپ, سولاردى جازاتىن, قۇراستىراتىن اۆتورلاردى ويلاستىرىپ جاتقان كورىنەدى. قۋانىش ءوزى “ ۇلىتاۋعا” كىرىسىپ كەتىپتى. ء“سىزدىڭ قازىعۇرتتا تۋعا­نى­ڭىز­دى بىلگەن سوڭ ادەيى كەلىپ وتىر­مىن, قازىعۇرت تۋرالى كىتاپتى ءسىز جازساڭىز”, دەيدى. جاۋابىمدى بىردەن ايتتىم. “كۇندىز ءارىپ ءتۇ­زە­تىپ, تۇندە قارىپ كۇزەتىپ, جاندى جال­داپ, جانىعىپ جۇرگەن مىنا جۇ­مىستا ونداي ۇلكەن شارۋاعا ۋاقىت تابا المايتىن شىعارمىن. ءتىپتى ۋاقىت تاپقاننىڭ وزىندە مۇنى مەنەن ارتىق اتقارىپ بەرەتىن ادام بار”, دەدىم. “ول كىم؟” – “ول – قا­لاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ. قالامگەر­لى­گىنەن دە, قايراتكەرلىگىنەن دە حاباردارسىز. ءارى قالەكەڭ اۋدان تۋرالى ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتىڭ باس رەداكتورى بولعان كىسى. قازى­عۇرت­تىڭ كەشەگىسىن دە, بۇگىنگىسىن دە قالەكەڭنەن ارتىق بىلەتىن ادام جوق, ال تاپسىرىلعان ىسكە جاۋاپ­تىلىعىن جازۋشى اعايىنعا ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ءجونسىز بولار”. قۋانىش سول سوزگە توقتادى. قالەكەڭمەن حابارلاستىم. “ونداي سەريادان قازىعۇرت تۋرالى كىتاپتىڭ جوسپارلانعانى قاي جاعىنان دا جاراسىمدى ەكەن. ءبىراز زەرتتەگەنىم راس, ءبىراز جازعانىم راس, ءالى تالاي دەرەكتەرىم بارى دا راس. تەك...”, دەپ ءسال ءۇنسىز قالدى. “تەك... دەنساۋلىعى قۇرعىردىڭ سىر بەرىپ جۇرگەنى, دەنساۋلىعىم جاراسا بولدى, بۇل ءوزى  پەرزەنتتىك پارىز عوي”, دەپ ءبىر قويدى. جەتپىستىڭ جوتاسىنا شىققان ادامنىڭ اۋىق-اۋىق دەنساۋلىقتى اۋىزعا الىپ تۇراتىنىن ءسوزدىڭ سالتىنداي  كورىپ, ونشا ءمان بەرمەدىم. “قا­لە­كە, كىرىسىڭىز وسىعان, قۇداي قۋات بەرسىن, جازىپ شىعاسىز, ءماتىن سىزدەن, قالعان ۇيىمداستىرۋ شا­رۋا­سىنىڭ ءبارى بىزدەن بولسىن”, دەدىم. كەلىستىك. مىنە, سول كىتاپ قولىڭىزدا تۇر, ارداقتى اعايىن. تەك وزەكتى ءور­تەيتىن ءبىر وكىنىش بار – بۇل ال­بومدى ونىڭ اۆتورى, قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى, ۇلتىمىزدىڭ اسىل ازاماتتارىنىڭ ءبىرى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ قولىنا ۇستاي الماي­تى­نى. قولجازبانى باسپاعا تاپ­سى­رىپ ۇلگەرگەن اعامىز ۇزاق جىلدار بويى قاجىتقان اۋرۋدان اقىرى ايىعا الماي, ومىردەن ءوتىپ كەتە بار­دى. تاعى ءبىر پەرزەنتتىك پارىزىن وتەپ بارىپ اتتاندى ارامىزدان. “قازىعۇرت” – تۋعان جەر تۋرالى تاعىلىمدى تولعاۋ. وسىناۋ اتى اڭىزعا اينالعان كيەلى جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن ايشىقتى اشىپ بەرەتىن تولىمدى تۋىندى. اۆتور قازىعۇرتتىڭ جەرىن دە, ەلىن دە, ەرىن دە زەردەمەن زەرتتەگەن, ونەگەلى ورنەك­تەرمەن كەلىستى كەستەلەپ بەر­گەن. ءوڭىردىڭ تابيعي لاندشافتىنان, جان-جانۋارلار الەمىنەن, ءوسىم-دىكتەر دۇنيەسىنەن باستاپ, جەر بە­دە­رىندەگى ءار اتاۋدىڭ ونوماس­تي­كالىق ويۋىنان تارتىپ, ولاردىڭ سولاي قويىلۋىنىڭ  جاي-جاپسارىن جىلىكتەي شاعىپ, اڭىز-ءافسا­نا­لار­مەن ادەمى استاستىرىپ وتىرادى. بۇل ەڭبەكتىڭ بەتتەرىنەن ءسىز قا­زى­عۇرتتىڭ توسىندە نەبىر عاجايىپ وقيعالار بولىپ وتكەنىنە ناقتى دەرەكتەر, عىلىمي كىتاپتارعا سىلتەمەلەر ارقىلى كوز جەتكىزەسىز. اتاپ ايتقاندا, كير پاتشانىڭ, الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ ازيا جەرىنە جورىقتارى كەزىندەگى شەشۋشى شايقاستاردىڭ وسى قازى­عۇرت وڭىرىنە قاتىستىلىعىن نا­نىمدى دالەلدەي العان. ال يستەمي قاعاننىڭ ۆيزانتيا ەلشىسى زە-مارحت­ى وسى تاۋدىڭ باۋرايىندا قابىلداعانى, شىڭعىس حان مەن ءامىر تەمىردىڭ, شايبان اۋلەتىنىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ كوپ-كوپ تاريحى قازىعۇرتپەن بايلانىستى ەكەندىگى قولمەن قويعانداي كورسەتىلگەن. بۇل ارا­دا اۆتوردىڭ “قازىعۇرت” تو­پونيمىنە وراي: “وسى اتاۋدىڭ ەتيمولوگياسىن زەرتتەگەن عالىمدار مەن وقىرمانداردىڭ كوپتەگەن بولجامى بار. سولاردىڭ ءبىرى ءارى كوڭىلگە قونىمدىسى “قازى” جانە “قۇرت” دەگەن ەكى سوزدەن شىققان دەگەن بولجام. “قازى” دەگەن اتاۋ­دىڭ لاۋازىمدى كىسىگە عانا قول­دا­نىلاتىنى سوڭعى كەزدەرگە دەيىن قازاق تىلىندە ءجيى كەزدەسىپ كەلدى. تىپتەن, قازىر دە قولدا­نى­لادى, مىسالى, ادىلقازىلار القاسى. ال “قۇرت” اتاۋى كونە تۇرىك تىلىندە “قاسقىر” دەگەن ماعىنانى بىلدىرگەن دەپ تۇجىرىمدايدى شىعىستانۋشى عالىمدار. ەگەر وسى توقتامعا جۇگىنەر بولساق, “قازىعۇرت” دەگەن ءسوز “كيەلى قاسقىر” نەمەسە “بيلىك جۇرگىزۋشى, باسشىلىق جاساۋشى قاسقىر” دەگەن ماعىناعا جاقىن­دايدى. ال كونە تۇركى حالقىنداعى توتەمدىك ۇعىمداردىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن قاسقىر اتالاتىنىن ەسكە الساق, وسى ويىمىز بۇدان دا ناقتىلانا تۇسەدى” (67-بەت) دەگەنىنە تولىقتىرۋ رەتىندە مىنا ويدى ورتاعا سالا كەتكىمىز بار. بىزدىڭشە, “قازىعۇرت” اتاۋىنىڭ ءتۇپ-تامىرى تىم تەرەڭدە بولۋعا ءتيىس. ونىڭ پروتوتۇركىلىك نۇسقاسى “قاڭعۇق-ۋرت”, ياعني قۋىس (شۇڭقىر, ۇڭگىر) جۇرت, باسقاشا ايتقاندا, “ ۇلى قۇرساق” ەكەندىگىنە قاراساق تا, قازىعۇرت تاۋىنىڭ الىستان الىپ قايىققا ۇقسايتىنىنا زەر سالساق تا, “قاڭعۇقتىڭ” “قايۇق”, ياعني “قايىققا” كەلەتىنىنە, ال “قادزۇق-ۋرت” ترانسكريپتسياسىنىڭ “قازىق جۇرتقا” جاقىندىعىنا كوڭىل بولسەك تە تالاي ويعا قالامىز. باس­قاشا ايتقاندا, قازىعۇرت ادام­زاتتىڭ وراسان اپاتتان كەيىن قازىق قاققان جۇرتى بولىپ شىعادى. وعان جاناسا تۇرعان جەرگە ارعى بابا­لا­رى­مىزدىڭ ىلىنگىر (لەنگەر) دەپ ات قو­يۋىندا دا ءمان بار: نۇق پاي­عامبار كەمەسىنىڭ ىلىنگىرى (ياكور) سول جەرگە تۇسكەن... “قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, ول اۋليە بولماسا نەگە قالعان” دەپ كەلەتىن باعزى جىر بارشاعا بەلگىلى. نۇق پاي­عامبار كەمەسىنىڭ وسى تاۋدىڭ شى­ڭىندا تۇرىپ قالۋىنا باي­لانىستى ايتىلاتىن اڭىزدى اۆتور جەرىنە جەتكىزە, اسەرلى اڭگىمەلەگەن. بۇل ارا, ارينە, جەر بەتىن سونداي توپان سۋ راسىندا قاپتادى ما, نۇق جاساعان كەمە قاي تاۋدىڭ باسىنا قايىرلادى دەپ جاتاتىن تۇس ەمەس. مۇنىڭ ۇشىعىنا ارعى-بەرگىدەگى بۇكىل الەمنىڭ عالىمدارى شىعا العان جوق. اڭىزداعىداي 40 كۇن جاڭبىر جاۋسا دا سونشا سۋ جينالمايدى, نۇق پايعامبار جان-جانۋار, جاندىكتەردىڭ 40 مىڭ تۇرىنەن جۇپ-جۇبىمەن العاندا كەمەنىڭ كولەمى كەم قويعاندا 198 900 تەكشە مەتر بولۋعا ءتيىس ەدى دەگەندەردىڭ ءسوزىن دە, قۇران-كارىمدەگى: “كەمە ءال-جۋدي تا­ۋى­نىڭ ۇستىنە كەلىپ توقتادى” دەگەن سوزگە قاراپ, بىزدەگى ءبىر اۆتور­لار­دىڭ: ء“ال-جۋدي تيبەت تاۋلى قى­راتى بولۋى مۇمكىن. قازاق شە­جى­رە­لەرىندە نۇقتىڭ كەمەسى قازىعۇرت تاۋىنا جەتىپ توقتاعان دەگەن اڭىز شىندىققا جاتپايتىن سياقتى, ويتكەنى ونىڭ بيىكتىگى تيبەت تاۋ­لا­رى­نان ءتورت ەسە تومەن”, دەپ جازۋىن دا كەلتىرىپ جاتپايىق. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە  شەك جوق, دەمەك, بۇل اڭىزعا شاك جوق. ماسەلە باسقادا. ماسەلە – ەجەلگى بابالارىمىز ساناسىنىڭ  الەمدى جاپقان توپان سۋ تۋرالى كلاسسيكالىق ميفكە ءۇن قوسقان سۇلۋلىعىندا, سارالىعىندا, ءدۇ­نيە­نىڭ جاراتىلىسىنا, ادام­زاتتىڭ جەر-جاھانعا تاراتىلىسىنا قى­زىق­قان, سونى وزىنشە تۇسىندىرگەن دا­را­لىعىندا. توپان سۋ, نۇق كەمەسى جا­يىن­داعى اڭىزدىڭ العاشقى نۇس­قاسى مەسوپوتاميادا شىعىپ, گرەكيادان ۇندىستانعا دەيىنگى تالاي ەلگە, كۋباعا, برازيلياعا, وكەا­نيا­عا جەتۋىنە قاراساق, كونفۋتسيگە دەيىنگى قىتاي ميفولوگياسىندا وسىنداي كەپتى باستان كەشكەن نۋ ۋا (نوي, نۇق) تۋرالى ايتى­لا­تى­نىنا نازار اۋدارساق, قازاق مي­فو­لوگياسىنىڭ الەمدىك سارىندار اۋانىنان اينىمايتىنىنىڭ ءوزى ءتانتى ەتەدى. ءتىپتى كەيبىر عالىم­دارىمىز: “ۇندىاريلەر وزدەرىنىڭ تو­پان سۋ تۋرالى ميفتەرىن پرو­توتۇركىلەردەن الىپ, ءوز تالاپتارىنا ساي وزگەرتكەن بولىپ شىعادى”, دەگەن پىكىرلەر دە ايتىپ ءجۇر. “قازىعۇرت” كىتابىنداعى تاعى­لىم­دى جايدىڭ ءبىرى عانا بۇل. كيەلى جەر­دىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسى ءجو­نىندە ەگجەي-تەگجەيلى اڭگى­مەلەگەن, اسەم بەزەندىرىلگەن كىتاپ-البوم – قازىعۇرت ءوڭىرىنىڭ تاماشا شەجىرەسى. كىتاپتى وقىپ شىققان ادام بار قا­زاقتىڭ بالاسى قازىعۇرت اتىن اي­رىق­شا ارداقتايتىنىنىڭ سىر-سە­بەبىنە ابدەن قانىعادى, ءبىر عانا ءوڭى­رىنىڭ وزىندە وسىنشا تاعىلىمدى تاريح تۇنىپ تۇرعان تۋعان ەلىن بۇ­رىنعىدان دا قادىرلەي تۇسەدى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.