جان جادىراتار جاسىن ءسوز

قاي-قايسىمىزدىڭ دا ءوزىمىز كوپتەن بەرى جاقسى بىلەمىز-اۋ دەيتىن جانداردى كەيدە ويلاماعان جەردەن جاڭا ءبىر قىرىنان اشىپ جاتاتىنىمىز بار عوي. بۇعان ادەتتە ولاردىڭ وقىستا ايتاتىن ۋىتتى سوزدەرى, شۋاقتى ازىلدەرى مەن قالجىڭ-قاعىتپالارى دا سەبەپ بولادى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولار ەدى. الايدا, كۇندەلىكتى رەسمي قارىم-قاتىناستىڭ قاربالاسىندا ول كىسىنىڭ دە ەڭ الدىمەن ءوزىمىز سياقتى ادام ەكەنىن كوڭىلدەن تاسا قالدىراتىن سياقتىمىز. ايتپەسە, ادامعا ءتان نارسەنىڭ ءبارى وعان دا جات ەمەس. ساتىمەن ايتىلعان ءازىل-قالجىڭعا ول دا جانى جادىراي كۇلەدى. استارلى ءازىل-قالجىڭدى ءوزى دە جاسىنداي جارقىلداتىپ ايتادى. سوندايدا ىشكى جان دۇنيەسى دە جارقىراپ اشىلا تۇسەتىندەي كورىنەدى بىزگە. وسىنى ەسكەرگەن مەن پرەزيدەنتتىڭ ومىرىندە كەزدەسكەن ەپيزودتاردان شاعىن توپتاما ازىرلەپ ەدىم. ولاردىڭ بىرقاتارىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى كىتاپتار مەن ماقالالاردان جينادىم. قايسىبىرىن جۇمىس بارىسىندا ءوز اۋزىنان ەستىدىم. ەندى بىرەۋلەرىن بەيرەسمي جاعدايدا جانىندا بولىپ, سونداي ساتتەردى كوزىمەن كورگەندەر ايتىپ بەردى. سابيگە بەرىلگەن سالەم 2005 جىلى ەلىمىزدە وتكەن كەزەكتى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ قارساڭىندا بەلگىلى اقساقال جازۋشىمىز ءازىلحان نۇرشايىقوۆ “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە “سايلاۋ الدىنداعى ءسوز” دەپ اتالاتىن تاماشا ماقالاسىن جاريالادى. بۇل مايدانگەر قالامگەردىڭ حالقىمىزدى ىنتىماق-بىرلىككە شاقىرعان ۇندەۋى ىسپەتتى, ەرەكشە ءبىر جىلى جازىلعان دۇنيە ەدى. زەر سالعان جانعا شەبەر قالامگەر سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىلىمدى­لىگىن, تابان استىندا تاۋىپ كەتەتىن قاسيە­تىن تانىتاتىن ادەمى دەرەكتەر كەلتىرەدى. “...وسى جاقىندا پرەزيدەنت ماڭعىس­تاۋ وبلىسىنا بارعاندا مىناداي قىزىق وقيعا بولىپتى. وبلىستىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىمەن پرەزيدەنت كەزدەسۋ وتكىزەدى. كەزدەسۋ اياقتالا بەرە ءبىر ايەل قول كوتەرىپ ءسوز الادى دا, بىلاي دەيدى: – قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز ۋكراينادا وقىدىڭىز, ۋكرايندىقتاردى جاقسى كورەسىز. ۋكراينشا ءان دە شىرقاپ جىبەرەدى ەكەنسىز. ال مەن ۋكراين قىزى­مىن. ۇلكەن سەميام بار. وسى اقتاۋ قالا­سىنىڭ تۇرعىنىمىن. ءوزىم ۋكراين قىزى بولسام دا, قازاقشا بەسبارماق پىسىرە الامىن. ءسىزدى سەميامنىڭ اتىنان ءبىزدىڭ ۇيگە كىرىپ, بەسبارماق جەۋگە شاقىرامىن. وعان نۇرەكەڭ ىقىلاستانا ك ۇلىپ جاۋاپ قاتادى. – مەن قازاقتار مەن ۋكرايندىقتاردى عانا ەمەس, بارلىق ۇلتتى جاقسى كورەمىن. ءسىزدىڭ بەسبارماق پىسىرە بىلەتىنىڭىز كوڭى­لىمە ۇناپ تۇر. سوندا ءسىزدىڭ ءۇيدىڭ بەس­بارماعى قانشا ۋاقىتتا دايىن بولادى؟ – تۋرا ءتورت ساعاتتا, – دەيدى ايەل قۋاقىلانا سويلەپ. سول ساتتە زالدان تاعى ءبىر ازامات قول كوتەرەدى. – ارداقتى نۇرەكە, مەنىڭ اتىم سايىن نازاربەك ۇلى. وسى ەلدىڭ ازاماتىمىن. ءسىزدى سەمەيدە اباي مەن شاكارىم كەسەنەسىن كوتەرگەن كەزدە كورىپ, سالەم بەرگەنمىن. ودان كەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دومالاق انا كەسەنەسىن كوتەرگەندە دە سالەم بەرگەنمىن. “مىڭ ء“سىز-بىزدەن”, ءبىر “شىج-بىج ار­تىق” دەگەندەي, مەن سىزگە ءجۇز رەت سالەم بەرگەننەن, ءبىر رەت ۇيگە شاقىرىپ, ءدام تاتىرعاندى ارتىق كورىپ تۇرمىن. ال ءسىز ۋكراين قىزدارىنىڭ الاقانىن كوپ سيپادىڭىز عوي. سوندىقتان بۇل كىسىنىڭ كوڭىلىن قالدىرعىڭىز كەلمەي تۇر. بىراق بۇل حانىمنىڭ شارۋاسى ۇزاققا سوزىلادى ەكەن. ءتورت ساعات! (بۇل سوزگە وتىرعان جۇرت دۋ كۇلدى). ال ءبىزدىڭ ەت جارتى ساعاتتا ءازىر بولادى, نۇرەكە! وسىلاي دەپ ول پرەزيدەنتكە باس يەدى. بۇل شىعىستا اباي مەن شاكارىم كۇمبەزدەرىن كوتەرگەن, وڭتۇستىكتە دومالاق انا كەسەنەسىن سالعان اتاقتى ساۋلەتشى ءارى اقىن سايىن نازاربەك ۇلى بولاتىن. نۇرەكەڭ ونى بىردەن تانىپ, باس يەدى. سودان سوڭ ەكى شاقىرۋشىعا كەزەك قاراپ الىپ, جىميا ك ۇلىپ, بىلاي دەيدى: – مەن قيىن جاعدايدا قالدىم-اۋ, باۋىرلارىم. قايسىلارىڭىزدىڭ ۇيىڭىزگە بارسام ەكەن؟ ءبارىمىزدىڭ دە قىزمەت ۋاقىتىمىز ولشەۋلى عوي. پرەزيدەنتتىڭ دە ساعات, مينۋتى ساناۋلى. – وسىلاي دەيدى دە ول ۋكراين حانىمعا قاراي قايتا بۇ­رىلادى. – مەنىڭ ۋاقىت دەگەن باستىعىم تاماعى تەز پىسەتىن ۇيگە بارىڭىز دەپ سىبىرلاپ تۇر. ەگەر سىزدەن رۇقسات بولسا, وكپەلەمەسەڭىز, مەن سايىن مىرزانىڭ ۇيىنە كىرىپ شىعايىن. ايەل: “امال نە؟” دەگەندەي, ەكى الاقانىن جايىپ, باسىن يزەيدى. پرەزيدەنت ءسوزىن قايتا جالعايدى. – قازاقتا مىناداي ءبىر سالت بار. اۋىلعا الىستان كەلگەن قۇرمەتتى قوناق سالەمدەسۋ ءۇشىن ءار ۇيگە كىرىپ شىعادى. شىعاردا ءبىر ۇيگە قامشىسىن, ءبىر ۇيگە بەلبەۋىن تاستاپ كەتەدى ەكەن. ونىسى: ەرتەڭ – وسى ۇيگە كەلىپ تۇستەنەمىن, بۇرسىگۇنى بۇل ۇيدەن قوناقاسى جەيمىن دەگەن يشاراسى بولسا كەرەك. سول سياقتى مەن “قامشىم” ءسىزدىڭ ۇيدە قالدى دەپ ەسەپتەپ, كەلەر جولى ۇيىڭىزگە كىرىپ ءدام تاتايىن. وسىعان كەلىسەسىز بە؟ – دەپ قوناقجاي ايەلگە قولىن ۇسىنادى. ايەل قۋانعاننان پرەزيدەنتتىڭ قولىنان سۇيمەكشى بولادى. – جوق, – دەپ پرەزيدەنت قولىن تارتىپ الادى. – ايەل ەركەكتىڭ قولىنان سۇيمەيدى. ءسىزدىڭ قولىڭىزدى مەن سۇيەمىن. وسىلاي دەپ پرەزيدەنت جۇمىسشى ايەلدىڭ قولىنا ەرنىن تيگىزەدى. پرەزيدەنت ۇيىنە كەلگەننەن كەيىن سايىن ەكى جاسار نەمەرەسى دوساندى كوتەرىپ كەلىپ, نۇرەكەڭە سالەم بەرگىزەدى. بالا جاتىرقاماي, پرەزيدەنتتى قۇشاقتاي الادى. پرەزيدەنت ءسابيدى قۇشاعىنا الىپ بەتىنەن سۇيەدى. – اتى كىم بۇل باتىردىڭ؟ – دەپ سۇرايدى سودان كەيىن. – اتى دوسان, نۇرەكە, – دەيدى سايىن. – قاي دوسان؟ – دەپ پرەزيدەنت باسىن كوتەرىپ الادى. – 1870-1873 جىلدارداعى پاتشا ساياساتىنا قارسى ماڭعىستاۋ شارۋالارىنىڭ كوتەرىلىسىن باستاعان باتىر دوسان ەمەس پە؟ – ءدال سولاي, نۇرەكە. بۇل سول باتىر دوساننىڭ ۇرپاعى – بالا دوسان. – دوساندى پاتشا وكىمەتى ول كەزدە الەكساندروۆسك اتالعان قازىرگى فورت شەۆچەنكودا ازاپتاپ ءولتىردى ەمەس پە؟ – تۋرا ايتاسىز, نۇراعا. – وندا بۇل بالا ماعان ەمەس, مەن بۇل باتىرعا سالەم بەرۋىم كەرەك! – دەپ پرەزي­دەنت بالانى قايتادان قولىنا الىپ, كوكىرەگىنە قىسادى”. كەز كەلگەن جاننىڭ جۇرەگىن ەلجىرە­تەتىن ادەمى-اق اڭگىمە ەمەس پە! بۇل وقيعاعا قوسىمشا تۇسىنىك بەرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق سەكىلدى. “جاقسىنى, جاماندى دا كوردى باسىم” قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى تۇمانباي مولداعاليەۆ ەلباسىن جىل سايىن جاڭا جىل مەيرامىمەن قۇتتىقتاپ تۇرۋدى ۇمىت­پايدى. “جۇيرىككە قالۋدان دا وزۋ وڭاي”, دەپ قادىر مىرزا ءالى اعامىز ايتپاق­شى, تۇماعاڭ, ارينە, قۇتتىقتاۋىن ولەڭمەن جولدايدى. 2008 جىلدىڭ قارساڭىندا دا وسىلاي بولدى. ولەڭ تۇماعاڭنىڭ ءوزىنىڭ پەيىلى مەن جۇرەگىندەي وتە جىلى ەكەن. “نۇرسۇلتان باۋىرىما. جاڭا جىلدىق جىر” دەپ اتالاتىن سول ولەڭنىڭ ءتورت شۋماعى مىناداي ەدى. ءوستىڭ عوي تۇنىقتاردا ات سۋعارىپ, ءوزىڭدى ايالاۋمەن ءوتسىن حالىق. ىلايىق سەنىڭ بيىك مارتەبەڭە جاڭا جىل جاڭا باقىت جەتسىن الىپ. جاقسىنى, جاماندى دا كوردى باسىڭ, ىزدەگەن باتىرىمسىڭ ءشول جۋاسىن. ءوزىڭنىڭ امان جۇرگەن ءار كۇنىڭە مىناۋ ءبىر جالپاق جاتقان ەل قۋانسىن. كەلەدى العا تارتىپ التىن اربا, ءسات سايىن قارقىن قوسىپ قارقىندارعا. سەن بارسىڭ, اسىل ءىنىم, جان باۋىرىم, نۇرسۇلتانىم دەيتۇعىن حالقىڭ باردا. تاپسام دەپ قازاعىمنىڭ قالاي بابىن, جاينادىڭ, جازعى تاڭداي ارايلاندىڭ. ...جاڭا جىل كىرگەن كەزدە ءوز ۇيىڭە, ءبىزدى دە بىرگە كىردى دەپ ويلاعىن. سالەممەن, تۇمانباي باۋىرىڭ. 22.ءحىى.2007 حاتتى سول كۇنگى پوشتامەن بىرگە نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنا بەردىك. ءبىر-ەكى سا­عات­تان كەيىن پرەزيدەنتتەن قايتقان پوش­تا­نى قاراپ وتىرسام, اراسىنان ەلبا­سىنىڭ تۇماعاڭا جولداعان جاۋابى ۇشىراستى. ول حاتتى وقىپ قانا قويماي, اقىننىڭ قۇتتىقتاۋىنا ەكى شۋماق ولەڭمەن جاۋاپ قايتارۋدى ءجون كورىپتى. مەملەكەتتىك ەلتاڭبامىز باسىلعان ءوزىنىڭ قىزمەتتىك رەسمي, سارعىش, ءمورتاڭبالى پا­را­عىنا قارا سيامەن بىلاي دەپ جازىپتى. قازاعىمنىڭ تاپسام دەپ قالاي بابىن, مەن ءجۇرمىن تاۋەلسىز ەل ويلاپ قامىن. سەن جىرلاي بەر قازاقتىڭ باق, ىرىسىن, جىلدان جىلعا امان بوپ, تۇمانبايىم! جاقسىنى, جاماندى دا كوردى باسىم, سوندىقتان اسىمايمىن, تاسىمايمىن. تۇمانبايلار ءىسىمدى قولداپ جۇرسە, باستاي بەرەم حالقىمدى, جاسىمايمىن. حاتىنىڭ سوڭىنا “اقىن ەمەس – ن.نازارباەۆ” دەپ قولىن قويىپتى. ارينە, مۇنى ءمىنسىز ولەڭ دەۋ ءجون بولا دا قويماس. اقىن ەمەسپىن دەپ قول قويعانى دا سودان عوي. بىراق, ەڭ باستىسى, “ەكى اۋىز ولەڭ شىعارمايتىن قازاق بولمايدى” دەگەن حالىقتىق قاعيدانى ۇستانىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىن تولعاندىرعان اقىننىڭ ولەڭىنە ولەڭمەن جاۋاپ بەرە بىلگەن. بۇل ەكى شۋماقتان ازامات جانىنىڭ شۋاعى مەن نۇرى ەسىپ تۇر. بايىپتاي قاراساق, وسىنىڭ ءوزى ەلدىك ءداستۇردىڭ ەرەن ءبىر كورىنىسى عوي. حاتتى سول كۇنى-اق الماتىدا تۇراتىن اقىننىڭ مەكەن-جايىنا جونەلتتىك. حات بارعان سوڭ, تۇماعاڭ پرەزيدەنت كەڭسەسىنە تەلەفون سوعىپ, ەلباسىنىڭ ىزەتىنە ءوزىنىڭ قاتتى ريزا بولعانىن ءبىلدىرىپ, راحمەتىن جەتكىزدى. جۇرەگى نازىك جان عوي, تەبىرەنىستەن تابان استىندا تۋعان تاعى دا بىرەر شۋماق ولەڭىن تەلەفون ارقىلى ماعان جازدىرتىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا تابىستاۋدى سۇرادى. ارينە, ارداقتى اعامىزدىڭ ول ءوتىنىشىن قۋانا ورىندادىق. جالپى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ بويىندا شىعارماشىلىققا بەيىمدىلىكتىڭ سوناۋ جاس كەزىنەن-اق بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسى ورايدا قالىڭ كوپشىلىككە كوپ تانىس ەمەس مىنا ءبىر جايتتى ەسكە الا كەتسەم بە دەيمىن. ساعىنىشتان تۋعان “شۇبارات” “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ رەداكتسياسى 2009 جىلدىڭ اياعىندا ءوزىنىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۇرمەتىنە “ەگەمەنقازاقستاندىقتار” دەگەن اتپەن تاماشا كىتاپ شىعارىپ, كەلۋشىلەرگە تاراتتى. سونىڭ ءبىرى ماعان دا بۇيىردى. ال كىتاپتى تاماشا دەيتىنىم: وندا وسى باسىلىمنىڭ تاريحى, اتالعان گازەتتە ءار جىلدارى قىزمەت ىستەگەن قالامگەرلەر مەن ۇجىمدا قالىپتاسقان يگى داستۇرلەر جونىندە قىزىقتى دا ماڭىزدى دەرەكتەر جانە جان تولقىتارلىق شۋاقتى دۇنيەلەر جارىق كورىپتى. سولاردىڭ اراسىنان وسى گازەتتە جيىرما جىل قىزمەت ىستەگەن ۋاحاپ قىدىرحان ەسىمدى ءجۋرناليستىڭ مىنا ءبىر ەستەلىگى دە مەنىڭ نازارىمدى ەرەكشە اۋداردى. بۇل ءوزى شاعىن عانا ءارى انا تىلىمىزدە شەشەن تىلمەن, توگىلدىرە جازىل­عان ماقالا ەكەن. 1973 جىلى گازەتتىڭ ءبىر توپ جۋرنا­ليستەرى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋ ءۇشىن قاراعاندى قالاسىنا كەلەدى. تەمىرتاۋدا بولعاندا ولارعا قوناقاسى بەرىلىپ, داستارقاندى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ەكىنشى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزەدى. مۇنى اۆتوردىڭ ءوزى: “جاس پات­ريوتتىڭ پاراساتى, تاپقىرلىعى تاڭعال­دىر­دى. ەشكىمنەن ءسوز سۇرامايتىن جۋر­نا­ليستەردى سەزىممەن سەلت ەتكىزىپ, ويلار­مەن وراپ-شىمقاپ تاستادى” دەپ جازادى. ەڭ قىزىعى, جۋرناليست سوندا نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى قوناقتارعا ورىنداپ بەرگەن “شۇبارات” دەگەن ءاننىڭ ءسوزىن جازىپ الادى. ونىڭ ءانى مەن ءسوزىن ەلباسىمىز ءوزى جازىپتى. سول ءاننىڭ ولەڭى مىناۋ ەكەن: الاتاۋ – تۋعان جەرىم, ەلىم مەنىڭ, ساعىندىم اراسىنان ەسكەن جەلىن. ارقادا ارداقتالىپ جۇرسەم-داعى, ەر جىگىت ۇمىتار ما وسكەن جەرىن. شۇبارات الاتاۋدىڭ ەتەگىندە, شامالعان تۇرادى ەكەن جەتەگىندە. ارقادان اسىل جاردى تاپسام-داعى تۋعان جەر, سەنەن الىس كەتەرمىن بە! باي دا وتەر, بي دە وتەر, باتىر دا وتەر, باسىندا پاناسى جوق پاقىر دا وتەر. بۇل ءومىر قاراپ تۇرساڭ تۇراعى جوق, جەل سوقسا ءبىر-اق كۇندە ۇشىپ كەتەر. بۇل جاس جىگىتتىڭ تۋعان جەرگە دەگەن پەر­زەنتتىك ساعىنىشىنان, سەزىم تولقى­نى­سىنان تۋعان جىر مەن ءان ەكەنى انىق. حالقىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءان اي­تۋدى, تىڭداۋدى ۇناتاتىن ءارى اقىن­جان­دى ازامات ەكەنىن جاقسى بىلەدى. جۇرتى­مىز “ەلىم مەنىڭ”, “جەرىم مەنىڭ”, ء“ۇش­قوڭىر”, “سارىارقا” سياقتى اندەرىن تىڭداپ ءجۇر. ونىڭ ءانۇرانىمىزدىڭ ماتىنىنە ەنگىزگەن تولىقتىرۋلارىنان دا اقىندىق جۇرەك, ازاماتتىق تىلەك ايقىن اڭعارىلىپ تۇر. “تالانت يەسى قاشاندا جان-جاقتى كەلەدى” – دەپ حالىق جايدان-جاي ايتپاي­دى عوي. ەندى, مىنە, ولەڭگە دەگەن بەيىمدىلىك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا سوناۋ جاس كەزىنەن-اق ءتان ەكەنى ومىردە دە ونەگەلى ءوز ءىزىن سالىپ كەلەدى. وسىنداي جاقسى جۋرناليستەردىڭ گۇلدەن ءنار جيناعان اراداي تىنىمسىز ەڭبەگىنە قالايشا ريزا بولماسسىڭ؟ “سول ءۇشىن دە مەن سىزدەردە قوناقتا وتىرعان جوقپىن با؟” بۇگىنگى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ كەزىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە پرەمەر-ءمينيسترى لاۋازىمدارىن اتقارا ءجۇرىپ, ەلباسىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن تالاي-تالاي مەملەكەتارالىق كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەردىڭ كۋاسى بولدى. 2007 جىلى جارىق كورگەن “نۇر مەن كولەڭكە” دەپ اتالاتىن كىتابىندا ول وسى ورايدا ەلباسىمىزدىڭ تاپقىرلىعى مەن ازىلقويلىعىنا قاتىستى مىناداي ءبىر قىزىقتى جايتتاردى ەسكە الا كەتەدى. سونىڭ ءبىرى پرەزيدەنتىمىزدىڭ اقش-قا ءىسساپارى كەزىندە بولعان ەكەن. “كەنەت امەريكا پرەزيدەنتى ن.نازار­باەۆتان: “سىزدەردىڭ استاناڭىزدا قانشا ادام تۇرادى؟” – دەپ سۇرادى. جاۋابىن العان سوڭ ول قازاقستاننىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ جايىنا كوشتى. بۇل كەزدە د.چەيني مەن ك.رايس اڭگىمەنى ەستىمەگەن­دەي, تۇسكى اس مازىرەتىن قاراۋعا كىرىسىپ كەتتى. اشىعىنان قويىلعان بۇل سۇراققا دا جاۋاپ العان سوڭ دج. بۋش قالجىڭداپ: “سىزدەر وزدەرىڭىزدىڭ كەڭ دالاڭىزدى يگەرە باستايتىن قىتايلاردان قورىقپايسىزدار ما؟” دەدى. ن.نازارباەۆتىڭ جاۋابى شۇعىل بولدى: “مىنە, سول ءۇشىن مەن سىزدەردە قوناقتا وتىرعان جوقپىن با؟”. زالدىڭ ءىشى قالىڭ كۇلكىگە كومىلدى دە قالدى”. ايتۋشىنىڭ ايتۋى كەلىسسە, اقيقاتتىڭ ءوزى الماستىڭ قىرىنداي جارقىراپ كەتپەي مە! “ۋايىمداماي-اق قويىڭىز...” سونداي-اق ەلباسىمىزدىڭ ناتو-نىڭ باس حاتشىسى دجوردج روبەرتسونعا ايتقان مىنا ءبىر قالجىڭى دا ەشكىمدى ەنجار قالدىرماس دەپ ويلايمىز. ول نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن سۇحبات بارى­سىن­دا ءوزىنىڭ ۇلكەن وتباسىنداعى ەر ازامات­تاردىڭ بارلىعى پوليتسەي بولعانىن, جالعىز ءوزى عانا ءومىردىڭ باسقا سوقپاعىنا ءتۇسىپ كەتكەندىكتەن, بۇگىندە ءوزىن ء“بىر وتار اق قويدىڭ ىشىندەگى قارا توقتى” بوپ جۇرگەندەي سەزىنەتىنىن ايتىپ قالسا كەرەك. ء“بىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ جاۋابى كوپ كۇتتىرگەن جوق: “ۋايىمداماي-اق قويى­ڭىز, ەسەسىنە ءسىز كۇللى الەمنىڭ جاندارالى بولدىڭىز”. بريتاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءتارىزدى روبەرتسون دا ءازىلدى جاقسى ءتۇ­سىنەدى, سوندىقتان بولار, ول جانىن­داعىلاردى ەرىكسىز ەلىكتىرگەن ۇزاق كۇلكىسىن كوپكە دەيىن تىيا المادى”, – دەپ جازادى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. قازىر, وكىنىشكە قاراي, جاقسى كى­تاپتاردىڭ ءوزى دە شاعىن عانا تارالىممەن جارىق كورەدى عوي. بۇل تاماشا كىتاپ ازىرگە بارلىق وقىرمانداردىڭ قولىنا تيە قويماعان بولار. سوندىقتان وسى ەكى ەپيزودتى سول كىتاپتان الىپ ۇسىنىپ وتىر­مىز. اسەرىڭ تولىق بولۋى ءۇشىن, ارينە, كىتاپتىڭ ءوزىن تولىق وقىپ شىق­قانعا نە جەتسىن! ەر مىنەزدى ەلتسين ءسوزدىڭ رەتىنە قاراي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى ەتەنە ارالاس-قۇرالاس بولعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ومىرىنەن قىزىقتى ءبىر جايتتەردى دە ەسكە الىپ وتىراتىنى بار. سولاردىڭ ءبىرى – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعان, ءتۇر-تۇلعاسى قانشاما ءىرى بولسا, جاراتىلىسى دا سونشالىقتى كەڭ ءارى كەسەك مىنەزدىڭ يەسى بوريس نيكولاەۆيچ ەلتسين مارقۇم ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ىرگەلەس مەملەكەت­تىڭ باسشىسى ءارى سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭنەن ءوزارا تانىس-ءبىلىس ازامات رەتىندە بوريس نيكولاەۆيچپەن ءاردايىم جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. قىزمەت بابىمەن دە ءجيى كەزدەسىپ ءجۇردى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى سان-قيلى تۇيىندەردى بىرلەسە وتىرىپ شەشىپ وتىردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بوريس نيكولاە­ۆيچ قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان­نان كەيىن دە ونىمەن بايلانىسىن ۇزگەن جوق. ماسكەۋگە جولى تۇسكەندە جولىعىپ, تەلەفون ارقىلى دا حابارلاسىپ تۇردى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 2005 جىلدىڭ سوڭىن­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتكەن كەزدە, ول دا اقوردا سارايىندا ءوت­كەن ۇلىقتاۋ راسىمىنە قاتىسىپ, قازاق­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى تابىستارىن ءوز كوزىمەن كورىپ كەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ادەتتە كۇلە وتى­رىپ اڭگىمەلەيتىن وسى بوريس ەلتسينگە قاتىستى مىنا ءبىر اڭگىمەنى ول رەسەي پرەزيدەنتىنە جاقىن جۇرگەن كىسىلەردىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىنان ەستىسە كەرەك. بالكىم, ەركوڭىل بوريس نيكولاەۆيچتىڭ ءوزى ايتىپ بەرگەن بولار. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۋزىنان ءبىزدىڭ ەستىگەنىمىز مىناۋ ەدى: – بوريس نيكولاەۆيچ كورول باس­قاراتىن ەلدەردىڭ بىرىنە ىسساپارمەن با­رىپ­تى, – دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. ەكەۋى ۇستەل باسىندا ەمەن-جارقىن اڭگى­مە­لەسىپ وتىرادى. بىراق, بايقايدى, داس­تار­قان مازىرىندە شاراپ بار دا, اراق جوق. بۇل بوريس نيكولاەۆيچكە اسا ۇناي قويمايدى. ول كورولگە قاراپ, ەمەۋىرىن تانىتقان بولادى. ال ول: “مەن ەشتەڭە ىستەي المايمىن, ەلتسين مىرزا. بىزدە الدىن-الا بەكىتىلگەن حاتتامالىق ءتارتىپتىڭ اياسىنان شىعۋعا بولمايدى!” – دەپ, بۇعان ونشا ءمان بەرمەسە كەرەك. ونىمەن دە قويماي, اقتالعىسى كەلگەن سىڭايمەن: “ماسەلەن, وسى رەزيدەنتسياعا جاقىن جەردە ءبىر قوعامدىق كولىكتىڭ ايالداماسى بار. ونىڭ ورنى سول جەر ەمەس ەكەنىن مەن جاقسى بىلەمىن, بىراق ونى ءوز بەتىمشە ورنىنان جىلجىتا المايمىن. سەبەبى, ول ءۇشىن الدىمەن قالا تۇرعىندارىنىڭ كە­لىسىمى كەرەك, سوسىن قالا باسشىلىعىنىڭ شەشىمى كەرەك” – دەگەندى ايتىپ, اڭگىمەنى شامالى ۇزارتىڭقىراپ الادى. وسى كەزدە شىدامى تاۋسىلا باستاعان بوريس نيكولاەۆيچ وزىنە ىلەسىپ جۇرگەن نوكەرلەرىنە بۇرىلىپ: ء“اي, وسى سەندەر مەنى قايدا الىپ كەلگەنسىڭدەر ءوزى؟! مى­نالارىڭنىڭ ەشتەڭەنى شەشە الاتىن ءتۇرى جوق قوي. مۇنداي “دارمەنسىز” جانمەن كەزدەسۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار ەدى!..”, – دەپ ازىلدەي “رەنجىپتى” دەسەدى. استارلى اڭگىمەنىڭ سالماعى دا سەزىلىپ جاتىر عوي. ءازىل-شىنى ارالاس وسى اڭگىمەنى ەستى­گەن كەزدە ءبارىمىز دە ەرىكسىز ەزۋ تارت­قانبىز. “جاقسى ادامنىڭ ارتىنان ءسوز ەرەدى” دەيدى عوي حالقىمىز. ەشكىمنەن دە, ەشتەڭەدەن دە ىعا قويمايتىن ەر مىنەزدى ەلتسين مارقۇمنىڭ الىپ تۇلعاسىنا راسى دا جەتەرلىك, قوسپاسى دا جوق ەمەس شىعار-اۋ, بىراق وسىنداي اڭگىمەلەر جاراسىپ تا تۇرۋشى ەدى ءوزى. ماسكەۋلىك كۆن سايى­سىنا قاتىسۋشىلار ونىڭ داۋىسى مەن ءىس-ارەكەتتەرىن اينىتپاي سالعان كەزدە دە ازىلكەشتەردىڭ ءاجۋاسىنا مىڭق ەتپەيتىن ەدى عوي سابازىڭ! *  *  * نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جانىندا بولعان ازاماتتاردىڭ ءبىرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بوريس نيكولاەۆيچ پەن ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ اراسىنداعى مىناداي ءبىر ءسوز قاعىسۋى سوناۋ 90-شى جىلداردىڭ باسىندا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭعى شاعىندا بولىپتى. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, وسى تەڭىزدى رەسەيگە بەرسەڭشى؟.. – دەپتى ول بىردە اڭگىمە ۇستىندە وزىمسىنە ءارى بازىنا ارتا سويلەپ. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنى العاشىندا قالجىڭى شىعار دەپ قابىلداعان. سويتسە, جوق, بوريس نيكولاەۆيچتىڭ ويىندا “تا­مىردى باسىپ كورۋ” نيەتى دە بار سياقتى. – وندا سىزدەر دە بىزگە ورىنبور قالا­سىن وبلىسىمەن قوسا بەرە قويىڭىزدار؟ – دەيدى پرەزيدەنتىمىز جالما-جان. ەلتسين شورشىپ تۇسەدى: – ە, نەمەنە, قازاقستاننىڭ رەسەيگە جەر داۋى بار ما ەدى؟ – جوق, بوريس نيكولاەۆيچ. ءجاي, ورىن­بور رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى قازاق­ستاننىڭ العاشقى استاناسى بولعان قالا عوي... وسىدان كەيىن ءبىر-ءبىرىنىڭ قۋاقى­لى­عى­نا, تاۋىپ, ورنىمەن ايتىلعان ازىلدەرىنە ريزا بولعان ەكى دوس قارقىلداپ تۇرىپ, ءماز بولا ك ۇلىسكەن ەكەن. بۇل ادەپتى ءازىلدىڭ ەلشىلىك تە, كورشىلىك تە قاسيەتى بار ەكەنىنە تاپتىرماس مىسال ەمەس پە؟ *  *  * بوريس نيكولاەۆيچ مارقۇممەن كەزىندە مىناداي دا ءبىر ءسوز شارپىسۋى بولىپتى. ەكى ەل ءۇشىن كەزىندە كاسپيدىڭ ورتالى­عىنداعى شەكارا شەبىن ايقىنداۋ وڭايعا تۇسپەگەن. ارينە, مۇندايدا ەشكىمدى كىنالاۋدىڭ ءجونى جوق. قاي ەلدىڭ باسشىسى دا جەمە-جەمگە كەلگەندە ءوز مەملەكەتى مەن حالقىنىڭ مۇددەسىن ويلايدى. سول ءۇشىن تارتىسادى. وبالى نە كەرەك, جاعدايدى جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ, بۇلتارتپاس ۋاجدەردى العا تارتقان كەزدە بوريس نيكولاەۆيچ سوزگە قۇلاق اسىپ, ادىلدىك جاعىنا ويىسىپ, يكەمگە كەلە باستايدى ەكەن. بىراق ارتى­نان وڭاشا قالعاندا, مينيسترلەرى بوريس نيكولاەۆيچتى شەشىمى­نەن اينىتىپ قويىپ ءجۇرىپتى. سودان با­رىپ ونسىز دا كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تار­قاتۋ ودان سايىن ۇزارىپ, سوزىلا تۇسەدى. كەلىسسوز كۋاگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى جولى دا تۇيىقتان جول تاۋىپ كەتەدى. – بوريس نيكولاەۆيچ, – دەيدى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى, – ءبىز وسى نەگە ءوز مي­نيسترلەرىمىز بەن كومەكشىلەرىمىزدىڭ ايت­قانىنا كونە بەرۋىمىز كەرەك؟ ولاردىڭ ءمىن­دەتى ۇسىنىس بەرۋ عانا ەمەس پە؟ اقىر­عى شەشىمدى مىنا بىزدەر – پرەزيدەنتتەر قابىلداۋىمىز كەرەك قوي!.. بۇل سوزدەر ەلتسيننىڭ نامىسىنا ءتيىپ كەتسە كەرەك, مول دەنەسىمەن كومەكشى­لەرىنە ەڭسەرىلە بۇرىلا قاراپ: – ءاي, ءسوزدى قويىڭدار! اكەلىڭدەر شەشىمدى! – دەپ الدىنداعى ۇستەلدى جۋان جۇدىرىعىمەن ءبىر قويىپ قالىپتى. ال بۇل كەلىسىمنىڭ تاريحي ماڭىزى نەدە ەدى؟ شەكارا ماسەلەسىنىڭ باسى اشىل­مايىن­شا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق ايماعىنا شەتەلدىك الپاۋىت ينۆەستورلار اياعىن اتتاپ تا باسپاس ەكەن. جالپى, بوريس نيكولاەۆيچ ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى ءوزىنىڭ دوسى دەپ ەسەپتەيتىن ءارى مۇنى رەتى كەلگەندە ۇدايى ايتىپ تا جۇرەتىن. سونىمەن بىرگە ونىڭ ءوزىنىڭ دوسقا ءتان دوستىق قىزمەتىن اياماعانىن دا باعالاۋعا ءتيىسپىز. ءسوز ورايىندا مۇنى دا ايتا كەتەيىك, سونداي-اق رەسەي باسشىسى بولعان ۆلا­ديمير ءپۋتيننىڭ دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءوزىنىڭ دوسى سانايتىنىن, ءتىپتى, ۇيرەنەرىم كوپ ۇستازىم دەپ ايتقانىن دا بارشامىز كورە وتىرىپ, ەستىدىك. قۇداي قوسقان كورشىمىزدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ استانانىڭ 10 جىلدىعىنا كەلگەندە ەلباسىمىزدىڭ اتىنا جۇرەك تەبىرەنتەرلىك جىلى سوزدەر ارناعانى دا ءالى ەسىمىزدە. سونداي-اق يسپانيا كورولى حۋان كارلوس, فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزي, يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى س.بەرلۋسكوني, تاعى باسقا دا بىرقاتار شەتەل باسشىلارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن وزدەرىنىڭ سەنىمدى دوسى, ەرەك ارىپتەسى, سىرالعى جولداسى سانايدى. ال مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اراسىن­داعى شىنايى دوستىقتىڭ ءجونى قاشاندا بولەك. سەبەبى, ول دوستىقتىڭ شاپاعاتى ەلباسىلارى ارقىلى تۇتاس ەلگە, تولايىم حالىققا تاراپ جاتادى. مۇنىڭ ءوزى ەكونو­مي­كالىق جانە مادەني بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا وڭ اسەر ەتەدى. شەكارا, باي­قوڭىر, كاسپي, قورعانىس سياقتى, تاعى باسقا سان-الۋان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ كوبىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ساتىمەن شە­شىلىپ جاتۋىنىڭ ارعى جاعىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى ءبىرىن ءبىرى قادىرلەي بىلەتىن ادال دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ دا از ءرول اتقارماعانىن ايتۋى­مىز كەرەك. دوستىقتىڭ شەكاراسى جۇرەكتەردەن باستالىپ, كوڭىلدەرگە ۇلاسىپ جاتاتىنى قانداي عانيبەت. ء“سىزدىڭ تاتارلارىڭىز ەمەس, ءبىزدىڭ تاتارلارىمىز” مىنا ءبىر جايماشۋاق ءسوز قاقتىعىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاتارستانعا بارعان ساپارى كەزىندە بولىپتى. كەزدەسۋلەردىڭ بىرىندە جايدارى ءارى قوناقجاي ءۇي يەسى – تۋىسقان تاتار­ستاننىڭ پرەزيدەنتى مينتەمير شايميەۆ ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدان: – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاقستان­داعى ءبىزدىڭ تاتارلارىمىزدىڭ جاعدايى قالاي؟ – دەپ اڭداۋسىز سۇراپ قالىپتى. – مينتيمەر شاريپوۆيچ, كەشىرىڭىز, ول ءسىزدىڭ تاتارلارىڭىز ەمەس, ءبىزدىڭ تاتار­لارىمىز. وعان ءسىزدىڭ قانداي “شاتا­عى­ڭىز” بار؟ – دەپتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جالما-جان. – دۇرىس ايتاسىز, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى, راسىندا دا ولار – ءسىزدىڭ تاتار­لا­رى­ڭىز. ونداعى تاتارلار راسىندا دا تۋ­ىپ-وسكەن قازاقستانىن ءوز وتانى ساناي­دى, – دەپتى سوندا اقساقال اعامىز كەلىس­تى­رە ايتقان سوزگە كەلىسكەنىن ءبىلدىرىپ. تاۋىپ ايتىلعان جاۋاپ, تاپقىر ءسوز جار­تى­نى بۇتىندەپ, ءبۇتىندى بەكەمدەپ جىبەرەدى عوي. ساپارمۇرات پەن كۇن تۋرالى ىرگەلەس كورشىمىز تۇركىمەنستاننىڭ استاناسى اشعاباد قالاسى وسى ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ساپارمۇرات نيازوۆ مارقۇمنىڭ تۇسىندا قاتتى وزگەرىپ, جاي­ناپ كەتكەنى بەلگىلى. قالاداعى جۇرتشى­لىق­تىڭ نازارىن ەرەكشە اۋداراتىن ءساۋ­لەت قۇرىلىستارىنىڭ ءبىرى – ونىڭ ءزاۋلىم ۇيلەرى مەن جۇزدەگەن سۋ بۇرقاقتارىنىڭ ورتاسىنا, بيىكتىگى 70 مەترلىك تۇعىردىڭ ۇستىنە ورناتىلعان تۇركىمەنباشىنىڭ بيىكتىگى 14 مەترلىك التىنمەن اپتالعان الىپ ءمۇسىنى ەدى. مونۋمەنت قۇرىلى­مى­نىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – تۇركىمەنباشىنىڭ ءمۇسىنى ۇدايى كۇننىڭ جىلجۋ باعىتى بويىنشا قوزعالىپ, اينالىپ تۇرادى ەكەن. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىمەنستانعا بارعان ساپارىندا ءوز ارىپتەسىمەن بىرگە قالانى ارالاپ ءجۇرىپ, وسى ءمۇسىندى كورگەن كەزدە: – ساپار, مىنا جەردە سەن كۇنمەن بىرگە قوزعالىپ تۇرعان جوقسىڭ, وسى جارىق كوزىنىڭ ءوزى سەنىڭ ساۋساعىڭ نۇسقاعان باعىتپەن جىلجىپ تۇر عوي دەيمىن, – دەپتى استارلى ازىلدەي سويلەپ. – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز عوي قازاقستانعا كوپ جاقسىلىق جاسادىڭىز, تاماشا استانا سالدىڭىز. حالقىڭىز نەگە سىزگە ەسكەرتكىش قويمايدى؟ – دەپتى ساپارمۇرات نيازوۆ تا ءسوز قارىمتاسىنا. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونىڭ بۇل ازىلىنە: – باياعىدا ءبىر اتاقتى ريم يمپەرا­تورى ايتقانداي, بىزدەردەن كەيىنگى ۇرپاق: “بۇل ەسكەرتكىش كىمدىكى؟” دەمەستەن: “وعان نەگە ەسكەرتكىش قويىلماعان؟” دەگەنىنە نە جەتسىن!.. – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. دوستىق راۋىشتە ايتىلعان بۇل ءازىلدى ساپارمۇرات اتاي ۇلى مارقۇمنىڭ سول كەزدە قالاي قابىلداعانىن مەن بىلمەي­مىن. بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوز ەلىمىزدە جەكە باسىن ايىرىقشا دارىپتەۋگە ۇدايى قارسى بولىپ كەلە جاتقانىن كورىپ ءجۇر­مىن. ماسەلەن, ەلدى مەكەندەرگە, كوشەلەر مەن مەكتەپتەرگە ەسىمىن بەرۋگە كەلىسىمىن بەرمەي كەلە جاتقاندىعى تۋرالى بۇدان بۇرىنىراق ءبىر ماقالامدا جازدىم دا. جۇرتشىلىقتان تۇسكەن ۇسىنىس حاتتاردىڭ بارىنە دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرۋىمەن وسىنداي جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇرمىز. تەك بيىل اشىلاتىن حالىق­ارا­لىق ۋنيۆەرسيتەتكە عانا ەسىمىن بەرۋگە كەلىسىمىن بەردى. ونىڭ وزىندە دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىمەن اتالسا, ۋنيۆەرسيتەت بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي كەلەتىن جوعارى وقۋ ورنىنا تەزىرەك اينالار ما ەدى دەگەن ويمەن عانا كەلىستى. وسى ورايدا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءبىر ۇلكەن ءماجىلىس كەزىندە, ءتىپتى: “كابينەتتەرگە مەنىڭ ۇلكەن پورترەتىمدى ءىلىپ قويۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىن. ەگەر سول ادام مەنى جاقسى كورەدى ەكەن, ەندەشە, پورترەتتى ۇيىنە اپارىپ ءىلىپ قويسىن”, – دەپ اشۋلانعانى بار. ... قالاسا, ءتىپتى جاتىن بولمەسىنە دە ىلۋىنە بولادى, – دەدى سوسىن سوزىنە اششى مىسقىل ارالاستىرا. ءسوز تۇسىنەتىندەرگە وسىنىڭ ءوزى دە جەتكىلىكتى بولسا كەرەك. “سونشاما امەريكالىقتاردى قايدان الماقپىن؟” نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلىمىزدەگى دەموكراتيانى دامىتۋ ماسەلەسىن ۇدايى نازاردا ۇستاپ وتىرادى عوي. بايىپتاپ قارار بولساق, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك تۇسىندا بۇل سالادا ۇلكەن ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزدى. راس, كەيبىر تاۋەلسىز باسىلىمدار ەلىمىزدەگى دەموكراتيانىڭ دەڭگەيىنە كوڭىلتولماۋشىلىق ءبىلدىرىپ جاتادى. بىراق, تاۋەلسىز باسىلىمداردىڭ جارىق كورىپ, ولاردىڭ بەتتەرىندە, باسقانى بىلاي قويعاندا, سول كوڭىلتولماۋشى­لىقتى ايتا الۋدىڭ ءوزى دە ناق سول دەمو­كراتيالىق ءۇردىستىڭ باستى بەلگىسى ەكەن­دىگىن “ۇمىتا قالاتىندارى” وكىنىشتى-اق. ماسەلە مىنادا. كەشە عانا بىرنەشە ونداعان جىلدارعا سوزىلعان توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قۇرساۋىنان شىققان ەلدە دەموكراتيانى بەتىمەن جىبەرۋدىڭ قانشالىقتى اۋىر زارداپتارعا ۇشىراتۋى مۇمكىن ەكەنىن ەلباسىمىز جاقسى تۇسىنەدى. وعان قايسىبىر الىس-جاقىن شەت ەلدەردىڭ بۇرىنعى جانە بەرتىنگى تاريحىندا كەزدەس­كەن قاسىرەت مىسالدارى از ەمەس. پرەزي­دەنت ەلدە دەموكراتيا تولىق ۇستەمدىك الۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن بەرىك الەۋمەتتىك بازا جاسالۋى كەرەك دەپ سانايدى. تۇرمىس جاعدايى تۇزەلىپ, مەنشىك يەسىنە اينالىپ ۇلگەرمەگەن جانە ەركىندىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭ سەزىنۋگە ساياسي وي-ساناسى ءالى ءپىسىپ-جەتىلمەگەن حالىقتىڭ دەمو­كراتيانىڭ سەنىمدى تىرەگى بولا الاتىنى دا كۇماندى. قازاقتا: “اش ادامنان اقىل سۇراما”, دەگەن ماتەل بار. وسى اۋىرلاۋ بولسا دا راس ايتىلعان ءسوز ءوزى. ونىڭ ۇستىنە, پرەزيدەنتىمىزدىڭ “الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات” دەگەن ۇستانىمىنىڭ دۇرىس بولىپ شىققاندىعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دە دالەلدەپ وتىر. دەموكراتيانىڭ دەلبەسىن باسىندا بوس جىبەرىپ العان قايسىبىر ەلدەر جۇمىس ىستەۋدىڭ ورنىنا ساياساتتىڭ كوكپارىنا ءتۇسىپ, سونىڭ زاردابىنان بۇگىنگە دەيىن شىعا الماي وتىرعان دا جايى بار. وسى ورايدا, زەر سالعان جانعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دەموكراتيا ۇعىمىنا بايلانىستى ءار كەزدەرى ايتقان وي-پىكىرلەرى قىزىقتى-اق. “دەموكراتيا – الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنىڭ تاڭداۋى, ياعني ءبىزدىڭ دە تاڭداۋىمىز”. “دەموكراتيا جارلىقپەن ورناتىلمايدى”. ء“بىزدىڭ دەموكراتيامىز­دىڭ نەگىزى – ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق كەلىسىم”. “اركىم ءوز سوزىنە جانە ءىس-ارەكەتىنە جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ولاي بولماعاندا, دەموكراتيانىڭ وزەگى – بوستاندىق بەيبەرەكەتسىزدىككە اينالماق”, ء“بىز ەندى دەموكراتيا مەكتەبىنەن ءوتىپ جۇرگەن عانا ەل ەمەسپىز, ءبىز ەندى توتالي­تارلىق قوعامنان كەشە عانا شىققان مەملەكەتتە دەموكراتيانىڭ قالاي قالىپ­تاساتىندىعىن وزگەلەرگە كورسەتىپ تە بەر­گەن ەلمىز”, ت.ب. بۇل ويلاردى پرەزيدەنت­تىڭ “مەكتەپ” باسپاسىنان 2006 جىلى جارىق كورگەن “وي ءبولىستىم حالقىممەن” دەپ اتالاتىن كىتابىنان الىپ وتىرمىز. ارينە, ەلباسىمىزدىڭ وسى كىتاپتاعى دەموكراتيا تۋرالى وزگە ويلارى دا وتە قۇندى ەكەنى ءسوزسىز. پرەزيدەنت 2008 جىلى رەيتەر اگەنت­تىگىنىڭ جۋرناليسىنە بەرگەن سۇحباتىندا: “مەن دە امەريكاداعىداي دەموكراتيانى جاساعىم-اق كەلەدى, بىراق مەن قازاق­ستاندا سونشاما امەريكالىقتاردى قاي­دان الماقپىن؟” – دەپ جاۋاپ بەرگەنى بار. ويلاپ قاراساق, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ ازىلدەي ايتىلعان وسى پىكىرىنىڭ توركىنىندە ءازىل بولسا دا تەرەڭ ايتىلعان شىندىق جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قارسى جارناما دا – جارناما ەلباسىمىز 2006 جىلدىڭ كۇزىندە ۇلىبريتانياعا ساپار جاساعان كەز داۋ-شارمەن اتى شىققان سايقىمازاق ساشا بارون كوەن تۇسىرگەن اتىشۋلى فيلم­سىماقتىڭ “داڭقى دۇرىلدەپ” تۇرعان تۇس ەدى. سول ىسساپارعا پرەزيدەنتىمىزبەن بىرگە ءبىر توپ قازاقستان جۋرناليستەرى دە ەرە بارعان. بۇعان دەيىن بريتانيا سىنشىلارى كوەننىڭ شىعارماشىلىعىن ءبىراۋىزدان تۇككە العىسىز, “اجەتحانالىق ءازىل” دەپ باعالاعان بولاتىن. نامىستى قورلايتىن ماتەريالدارى بار دەپ, رەسەي ونى پروكاتقا دا شىعارعان جوق. قازاقستاندا كوەننىڭ “ونەرى” كەيبىر ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتاردى عانا قىزىقتىرعانى بولماسا, وزگەلەرگە الا-قۇلا عانا اسەر قالدىردى. پاتريوتتىق سەزىمنىڭ جەتەگىنە ەرگەن قازاقستاندىق بەلگىلى ءبىر ازامات, ءتىپتى, كوەندى شىعارماشىلىق “جەكپە-جەككە” دە شاقىرماق بولدى. بىراق مۇنىڭ ءوزى وتقا ماي قۇيعانداي بولىپ شىعىپ, سايقىمازاقتىڭ ەسىمىن ودان ارمەن تانىمال ەتۋگە عانا ىقپال ەتتى. ال نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى لوندوندا بۇل ماسەلەنىڭ سيپاتىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. ونىڭ ىزالانىپ, ساباسىنان شىعۋىن كۇتكەندەردىڭ ءۇمىتى اقتالا قويمادى. ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى وتكىزىلىپ جاتقان كەزدە زالدان اتى شۋلى فيلم تۋرالى سۇراق قويىلعان ساتتە ول ەزۋىنە كۇلكى ءۇيىرىپ, جىميدى دا: – مۇمكىن, جۋرناليست بورات ساعديەۆ وسىندا قاتىسىپ وتىرعان شىعار؟ مەنىڭ ونىمەن سويلەسكىم-اق كەلىپ ەدى... ءفيلمدى كورگەننەن كەيىن كوەن مىرزانىڭ قازاقستاندا ەشقاشان دا بولماعانى بەلگىلى بولىپ قالدى. تاسپانىڭ ءوزى كەدەي رۋمىن دەرەۆنياسىندا ءتۇسىرىلىپتى. قازاقتاردىڭ ءرولىن كەمباعال سىعاندار ويناعان. ال جەرگىلىكتى ماس تۇرعىنداردى امەريكالىق ستۋدەنتتەر ويناپتى... ءسويتىپ, فيلمدە اتى عانا اتالعانى بولماسا, مۇنىڭ قازاقستانعا قانداي قا­تىسى بار دەگەن ويدى ەلباسىمىز ايقىن اڭعارتىپتى. زالعا جينالعانداردىڭ ءجۇز­دە­رىن جىلى شۋاق بيلەيدى. ال ەلباسى­مىز­دىڭ جانىنداعى ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى توني بلەر كۇلكىدەن ءوزىن ارەڭ ۇستاپ تۇرىپتى. – قارسى جارنامانىڭ ءوزى دە – جارناما, – دەپ جالعاستىرادى ءوز ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. – فيلم شىن مانىندە شىندىقتى بۇرمالاپ كورسەتسە دە, ول ءبىزدىڭ ەلىمىزگە پايداسىن تيگىزىپ تە جاتىر. مەن وسىندا قاتىسىپ وتىرعان­داردىڭ ءبارىن ناقتى جاعدايدىڭ قانداي ەكەنىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ قايتۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلۋگە شاقىرامىن. ال توني بلەردىڭ كۇلەتىندەي ءجونى بار ەكەن. ول وسى ءباسپاسوز كونفەرەن­تسيا­سىندا “بورات” تاقىرىبىنىڭ قوزعا­لىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ءبىلىپ, بۇعان قونا­عىم رەنجىپ قالماس پا ەكەن دەپ مازاسىز­دانىپتى. سويتسە, قازاقستان پرەزيدەنتى­نىڭ وعان رەنجىمەك تۇرماق, وسى قولايسىز سانالعان جايتتىڭ ءوزىن ەلىنىڭ پايداسىنا بۇ­رىپ جىبەرگەنىن كورگەندە, ريزا بولىپتى. *  *  * مەن بۇگىن وقىرمان نازارىنا كوپشىلىكتىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەندە, جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ءىسساپارلاردا بولعان كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۋزىنان شىققان وسىنداي اڭگىمەلەر مەن ءازىل-قالجىڭداردىڭ, توسىن ويلاردىڭ ءبىرپاراسىن عانا ۇسىنىپ وتىرمىن. اماندىق بولسا, الداعى ۋاقىتتا قالعاندارى دا حاتقا تۇسە جاتار. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭەسىنىڭ باستىعى.