جاس وتباسى – مەملەكەت تىرەگى

جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر ۋاقى­تىندا وتباسى ينستيتۋتىن دامىتۋ مەن نىعايتۋ – ەل بول­شاعىنىڭ جار­قىن كەپىلى بولماق. ءدال وسى كەزەڭدە مەم­لە­كەتتىك باع­دار­لامالار تەتىگى ارقىلى قاس­تەرلى قۇندىلىقتارىمىزعا بارىنشا كوڭىل بولگەنىمىز دۇرىس. كەز كەلگەن مەملەكەت وتباسىلىق ينستيتۋتتىڭ جوعارىدا ءبىز اتاپ كەتكەن باسپالداقتارى ارقىلى ىرگەسىن بەرىك قالايدى. بيىل قازاقستاندا وتباسى سانى شامامەن 5 ملن-نان اسادى دەگەن جا­عىم­دى اقپاردىڭ ءوزى جارقىن بولاشاعىمىزعا جول باستار كەمەل كەلەشەكتى كوز الدىمىزعا اكەلدى. البەتتە, وتباسىنىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى دا, تىرەگى دە ۇرپاق. سوندىقتان ەلىمىزدەگى وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن دەموگرافيالىق ءوسىم وتە ماڭىزدى باعىت بولىپ قالا بەرمەك.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرە­گىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ مەملەكەتتە 340 مىڭعا جۋىق كوپ با­لالى وتباسى بار. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قا­زى­نا. ۇلت تىرەگى انا مەن بالا دەسەك, اتال­عان ءار وتباسىندا كەمى 4-تەن, ءتىپتى كەيبىرىندە 5-6 بالادان ءوسىپ كەلەدى. ولار­دىڭ اراسىندا 8 مىڭنان استامى – 29 جاسقا دەيىنگى 4 جانە ودان دا كوپ ۇل-قىزدارى بار كوپ بالالى انالار ەكەنى قۋانتادى. قازاق مۇندايدا «ءبىر قوزى تۋسا, ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەپ, ءار بالانىڭ ءوز نەسىبەسى بار ەكەنىن ايتىپ, بالالى ءۇيدىڭ بازار ەكەنىن جاقسىلىققا بالاعان.

رەسپۋبليكامىزدا كوپ بالالى وت­باسىلاردىڭ باسىم ءبو­لى­­گى كۇنگەيدەگى ءوڭىر­لەردە تۇرا­دى, ياعني تۇركىستان وبلى­سىندا 86 585 وتباسى, الماتى وبلىسىندا  40 218 وتباسى جانە جامبىل وبلى­سىن­­دا 30 040 وتباسى. جالپى, كوپ با­لا­لى وتباسى بولۋدىڭ دەمو­گرا­فيا­لىق ىقپا­لىنان بولەك ادام بو­يىن­داعى ىزگى قا­سيەت­تەرگە دە ۇلكەن سەپتىگى بارىن ءبىزدىڭ اتا-با­با­لارى­مىز ەجەلدەن بىلگەن. بۇل تۇر­عىدا قازاق ورتاسى كوپ بالالى بولۋ ارقىلى-اق اتا-اناعا دەگەن قامقورلىق, اعايىن اراسىنداعى ايىرىلماس تاتۋلىق, باۋىر-قارىنداسقا دەگەن مەيىرىم سياقتى مو­رالدىق قۇندىلىقتاردى ۇرپاق ساناسى­نا قانشاما عاسىرلار بويى ءسىڭىرىپ كەلدى. 

بيىلعى جىلدىڭ «جاستار جىلى» دەپ جاريالانۋىندا دا ءۇل­كەن ءمان جاتقانى بەلگىلى. ادەت­تە ءبىز «جاس كەلسە – ىسكە» دەپ جاتامىز. ولاي دەۋ ءۇشىن الدىمەن سول جاستاردىڭ ماتەريالدىق جانە مورالدىق بۇتىندىگىنە ءجىتى ءمان بەرگەنىمىز دۇرىس. مەملەكەتىمىز بۇل تۇرعىدا  ءاربىر قازاق­ستاندىق جاس ورەننىڭ قوعامدىق-الەۋ­مەتتىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا داڭعىل جول اشى­پ وتىر. جىل باسىندا جاستار جى­لىن وتكىزۋ جونىندەگى جول كارتاسى ءازىر­لەنىپ, بەكىتىلدى. سول جول كارتاسىندا جاستاردى جۇ­مىسپەن قامتاماسىز ەتۋدەن باس­تاپ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋگە دەيىن­گى جان-جاقتى قولداۋعا باعىت­تالعان جوبا­لار مەن باعدار­لا­مالاردى قامتىدى. وسى ورايدا مينيسترلىك وتباسىلىق ساياسات سالا­سىندا 17 جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتىر. 

ماسەلەن, بيىل مەملەكەت جاستاردى باسپانامەن قامتاما­سىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قولعا الدى. نۇر-سۇلتان, الماتى, شىم­كەنت قالالارىندا جىل سايىن مىڭعا جۋىق ارەندالىق تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, جاس ماماندارعا بە­رى­لەتىن بولدى. بۇل جاستاردىڭ تەك باسپانالى بولۋى عانا ەمەس, وت­با­سى قۇندىلىعىن ساقتاۋعا ءۇل­كەن سەپ, ايرىقشا قامقورلىق دەۋ­گە بو­لادى. بۇگىندە كوپ جاس وت­با­سى­لا­ردىڭ باسپانا بايبالامى­نان ارا­لارى اشىلىپ, سوڭى ءساتسىز قا­دام­دارعا بارىپ جاتاتىنىن جاسى­را المايمىز. 

باسپانا بەرۋدەن بولەك جاس ما­مان­دارعا تۇرعىن ءۇي بەرۋگە با­عىت­تالعان كاسىپورىندار مەن جۇ­مىس بەرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ شا­را­لارىن ازىرلەۋ قاراس­تىرىلىپ وتىر. ياعني, جەڭىلدىكتى يپوتەكا­لىق باع­دارلامالار بويىنشا تۇر­عىن ءۇي سا­تىپ الۋ ءۇشىن باستاپقى جار­ناعا پا­يىز­سىز نەسيە بەرۋ دە كوزدەلگەن.

باسىندا باسپاناسى بار جاس ماماندار ەشتەڭەگە الاڭداماي, ەل مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى.

ەڭ نەگىزگى ماسەلە – ومىردە كۇر­دەلى جاعدايعا دۋشار بولعان توپ پەن كومەكك­ە مۇقتاج جانداردىڭ قاتارعا قوسىلۋىن­دا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى. قازىر اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى مەملەكەتتەن 280 مىڭنان استام وتباسى الادى. بيىل قازاقستاندا بالالى وتباسىلاردى قولداۋعا 67 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. ەلىمىزدە اتا-انالار مەملەكەتتىك جاردەماقى, الەۋمەتتىك تولەمدەر الادى, جۇمىسپەن قامتۋعا ءجار­دەم­دەسۋ جونىندەگى شارالاردى جانە سالىق سالۋ كەزىندە جەڭىلدىكتەردى پايدالانادى. بارلىق الەۋمەتتىك تولەمدەر جىل سايىن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە يندەكستەلەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, الەۋمەتتىك قولداۋ مىناداي وتباسى ساناتتارىنا: ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالارى بار انالار مەن وتباسىلارعا, ودان كەيىن كوپ بالالى وتباسىلارعا, مۇگەدەك بالالارى بار وتباسىلارعا, از قامتىلعان وتباسىلارعا, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جانە بالالاردى قورعانشىلىققا نەمەسە قامقورشىلىققا العان وتباسىلارعا كورسەتىلەدى. 

جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپ بالالى وتباسىلار مەن ءمۇم­كىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋ جونىندەگى جار­لىققا قول قويدى. بۇل كوپتەگەن ەل تۇر­عىن­­دارى­­نىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن وڭال­تۋ­عا جا­سالعان باتىل قادام­دار­دىڭ, وڭ شەشىم­دەردىڭ بىرىنە اينالعانى ءسوزسىز. 

ءبىزدىڭ جاڭا قوعام وسى رەتتە تاعى ءبىر تاماشا ءۇردىستى قولعا الىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ءار وڭىردە كوپ بالالى انا مەن مۇقتاج جانداردى قولداۋعا بيزنەس وكىلدەرى قوسىلىپ وتىر. مىسالى, قالا ىشىندەگى جولاۋشىلار كولىگىندە (تاكسيدەن باسقا) تەگىن جول ءجۇرۋ; بىرجولعى اقشالاي تولەم (2,5 اەك); باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا تەگىن تاماقتانۋ; كوللەدجدەردە بالالاردى تەگىن وقىتۋ; قالانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەگىن وقۋ جانە ت.ب. كومەك بە­رىلدى. از قامتىلعان وتباسىلارعا, سونىڭ ىشىندە كوپ بالالى وتباسىلارعا كوم­مۋنالدىق قىزمەت شىعىن­دارى وتباسى تابىسىنىڭ سەگىز پايىزىنان اساتىن بولسا, تۇرعىن ءۇي كومەگى قاراستىرىلعان.

مەملەكەتىمىزدىڭ وسىناۋ وراسان زور يگىلىكتەرى, ارينە جەمىسسىز ەمەس. جاستارىمىز بۇگىندە بوس وتىرعان جوق. ستۋدەنتتەر اليانسى, جاستار كونگرەسى سياقتى ءتۇر­لى ۇيىمدار مەملەكەتتىڭ ءبىر كىر­­پىشى بولىپ قالانۋعا بارىن سا­­لىپ كەلەدى. ءبىر عانا مىسال ايتا­­تىن بولساق, جاقىندا عانا ارىس­تاعى اپات كەزىندە ەرىكتىلەر جا­ساعى قۇرىلىپ, كوشىرىلگەن قالا تۇر­عىندارىنا قاجەتتى كومەك كورسەتۋ ءۇشىن شىمكەنت قالاسىنا باردى. ەندى ارىس قالاسىن قالپىنا كەلتىرۋگە قولعابىس جاسايتىن ارنايى وترياد قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.  بۇل البەتتە ءبىز ءسوزىمىزدىڭ با­سىن­دا ايتىپ كەتكەن وتباسىندا بەرىل­گەن ورىندى تاربيەمەن كەلگەن تاماشا تاعىلىمنىڭ تارتۋى. 

بيىلعى جاستار جىلى – تاۋەل­سىزدىك جىلدارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان مەملەكەتتىك جاس­تار سايا­ساتىنىڭ باس­تى وقيعاسى. بۇل وقيعا جاستارعا قولداۋ كور­سەتۋ مەن جاعداي جاساۋعا جا­ڭا سەرپىن بەرەدى. مەملەكەت باس­شى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىن­دە اتالعان قۇندىلىقتاردى بەكى­تە تۇسۋگە ەرەكشە نازار اۋدا­رىپ وتىر. وسى جانە باسقا دا وزەكتى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قول­داۋ اياسىنداعى ءىس-شارالار لەگىن جۇيەلى تۇردە ورىنداۋ ءۇشىن قار­قىندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. سەبەبى ءداستۇرلى قۇندىلىقتارعا سۇيەن­گەن, الەۋمەتتىك تۇرمىسى جاق­سى, كەلەشەككە دەگەن سەنىمى زور شا­ڭى­راقتىڭ بوساعاسى دا بەرىك بولادى. ال وسىنداي ىشكى ءتىنى مىقتى, ىنتىماق-ءبىر­لىگى بە­كەم, ەكونوميكالىق جاعى­نان الەۋەتتى وتباسىلار جيىلىپ كەل­گەندە قۋاتتى قوعامدى قالىپ­تاس­تى­را­تىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. دەمەك, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مۇددەلى تاراپتارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇيەلى تۇردە جال­عاسىن تابا بەرمەك. 

داۋرەن اباەۆ,

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى