پروكۋراتۋرا پاتريارحى

مىنا جالعاندا ادام رۋحىنىڭ قايسارلىعىنا تەڭ كەلەر ەشتەڭە جوق شىعار. اللا تاعالانىڭ كەمەل تۋىندىسى — ادام جانى كەرەمەت قۇ­بىلىستاردىڭ قويماسى سياقتى. بىراق, جاراتقان يەم ماحاببات, سۇلۋلىق, ەرلىك, قابىلەت اتاۋلىنى كەز كەلگەن پەندەسىنە قوپارىپ توگە سالماعانى جانە اقيقات. قالاي دەگەنمەن دە, ءتاڭىرىمىز وسى قاسيەتتى سەزىمدەردى ءومىر ءۇشىن كۇرەسە بىلەتىن, ءوز كاسىبىنىڭ حاس شەبەرى, پاراساتتى دا سىرباز پەندەلەرىنە شىم-شىمداپ دارىتاتىن ءتارىزدى. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كۇردەلى تاعدىر يەسى, ەندى بىرەر كۇننەن سوڭ ءجۇز جاسقا تولاتىن ەڭبەك ارداگەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پروكۋراتۋرا سالاسىنىڭ پاتريارحى نۇرعالي بالدىقباي ۇلى سماعۇلوۆ تا وسىنداي تۇلعالاردىڭ ساناتىنان. قاشاندا ادام تابيعاتتىڭ تۇلەگى بولىپ دۇنيەگە كەلىپ, بىرتە-بىرتە الەۋمەتتىڭ تۇلعاسى بوپ بيىكتەي بەرەدى. وسى ءبىر ساپالىق سەكىرىستىڭ باستاۋ سورەسى, ءاماندا, اتا-انا, اتامەكەننەن باستاۋ الادى. ءتان قاڭقاسىنان تالپىنىپ شىعىپ, رۋح قاناتىنا ىلەسىپ, سامعاۋ مەن شارىقتاۋ ساپارىنا اتتاندىرار دا وسى ايالى بەسىك — تۋعان جەر. نۇرعالي بالدىقباي ۇلى 1910 جىلى 16 ناۋ­رىزدا جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. ءسابي شاعىندا اناسى دۇنيە سالدى. اكەسى كەزىندە قىرعىزستانداعى توقماق گيمنازياسىن بىتىرگەن كوزى اشىق, ساۋاتتى ادام بولعان. كەڭەس وكىمەتىن ورنىقتىرۋ جولىنداعى شايقاستاردىڭ بىرىندە, ياعني 1931 جىلى تاپ جاۋلارىنىڭ قاستاندىعىنان مەرت بولدى. ال ءجاسوسپىرىم نۇرعالي ەسىن بىلە باستاعاننان ءدىني ساۋاتتى, قۇراندى اۋدارعان ابىز-قارت اتاسىنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن الىپ ءوستى. اتا عيبراتى قانىنا سىڭگەن, بۇگىندە ءجۇز جاسقا جەتىپ وتىرعان نۇرعالي اعا دا وسىناۋ ۇلان-عايىر عۇمىرىندا ار-وجدان تازالىعىنا قىلاۋ تۇسىرگەن جوق. جانە ۇرپاعىنا دا وسى قاعيدانى بەرىك ۇستاۋدى اماناتتادى. “تىنىش ۇيىقتاعىڭ كەلسە, تازا وجداندى ءتو­سەنىش ەت” دەگەن عوي دانالار. وسى ورايدا ءشا­كارىم قاجىنىڭ “ار ءبىلىمى” دەگەن ءبىلىم وقىتى­­لۋى كەرەك. بۇل عىلىمدى اقىلدى ادامدار ويلاس­تىرىپ, ءپان رەتىندە جازىپ... ادام بويىندا جەكە اردىڭ قوجا بولىپ قالۋ جاعىن كوزدەۋ كەرەك”, – دەگەن ءسوزى بەينەبىر نۇرعالي اعانىڭ ءومىر جو­لىنا قاراتىپ ايتىلعانداي. قاشاندا ءبىلىمنىڭ, اقيقاتتىڭ اۋىلىن ىزدەپ شىققان البىرت شاكىرت بىرتە-بىرتە الەۋمەتتىك بولمىس دەپ اتالاتىن يۋ-قيۋى كوپ نۋ ورمانعا سۇعىنا بەرەدى. سۇعىنا ەنگەن سايىن ىزدەگەن سۇرلەۋىنىڭ بۇرالاڭى جيىلەپ, تاپقان جاۋابىنان گورى جانىن قيناعان ساۋالى كوبەيە تۇسەدى. شىنىندا دا سانانىڭ ساندال كوگىن اق تەر, كوك تەر ەتىپ جاۋاپ ىزدەيتىن الۋان ساۋالدار اينالامىزدا تولى عوي. سونىڭ بىرىنە دە سەلت ەتپەي, تاپقاندى ءىشىپ, تابىلعاندى كيىپ, بۇيىرعان جارىقتى تاۋىسىپ شىعۋعا دا بولادى. ال ناعىز ادام بولۋ دەگەن, ەڭ الدىمەن ءتوڭى­رە­گىڭدەگى كەرەمەتتى كورىپ تاڭ قالۋ ەمەس, كەلەڭ­سىزدىكتەردى كورىپ قينالۋ, ودان ارىلار امال ىزدەپ, اڭتارىلۋ بولماق. ار دەگەن نارسەنىڭ ءوزى دە سونداي باتپان ساۋالداردى وزگەگە قويماي, وزىڭە قويۋ ءۇشىن بەرىلگەن. ءومىربايان پاراقتارىن اقتارىپ وتىرساق, تۋمىسىنان زەرەك بالا نۇرعالي ءبىلىم ىزدەپ شارق ۇرىپتى. ەلدى اشارشىلىق جايلاعان وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 1929 جىلدارىنىڭ وزىندە قورداي اۋدانىنداعى قاسىق اۋىلىنىڭ جەتى جىلدىق مەكتەبىن بىتىرگەن ورىمدەي جاس نۇرعالي ءوز قاتارلاستارىمەن بىرگە جاركەنت قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمعا اتتانادى. بارار جەرىنە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتىپ كەلەتىن بۇگىنگىدەي كۇن قايدا, اۋەلى سەمەي باعىتىنا قاتىنايتىن جۇك پويىزىنا وتىرىپ, سودان كەيىن ۇشتوبە ارقىلى جاياۋ-جالپىلاپ, ارىپ-اشىپ, بىرەر كۇننەن كەيىن جاركەنتكە دە جەتەدى. نەبىر قيىندىق كورىپ جەتكەندەرى نە كەرەك, تەحنيكۋمدا ورىن تولىپ, ساباق باستالىپ كەتىپتى. الايدا, قايسار جاستار بۇعان مويىماستان, قايتادان جاياۋ-جالپىلاپ الماتىعا جەتىپ, سۇراستىرا-سۇراستىرا سول كەزدەگى قازاق كسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ توراعاسى سارمولداەۆتى تاۋىپ الىپ, جاعدايلارىن ايتىپ, كومەك سۇرايدى. بىلىمگە سۋساعان بۇل جاستاردىڭ وسى ارەكەتى نەتكەن قايسارلىق دەسەڭشى! اقىرى, “تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار” دەگەندەي, نۇر­عالي باستاعان ءبىر توپ جاس الماتى پەدا­گو­گيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا قا­بىلدانادى. بۇل بۋىن اشتىقتى دا, قيىنشى­لىق­تى دا كورىپ ءوستى. اشارشىلىق ناۋبەتىن, قۋعىن-ءسۇر­گىن زۇلماتىن باستان كەشىرىپ, ۇلى وتان سو­عىسىنىڭ قانقۇيلى جىلدارىنا تاپ كەلدى. نۇرعالي اعانىڭ ءومىربايان سوقپاعىنا كوز سالساق, ونىڭ ءوز تۇستاستارىنان ءبولىنۋى — بالاڭ نۇر­عا­ليدىڭ الماتىداعى پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمنىڭ 3-كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنىندە ادىلەت مينيستر­لى­گىنەن قازان قالاسىنا بارىپ, وقۋىن جالعاستى­رۋ­عا ۇسىنىس كەلگەن كەزىنەن باستالادى ەكەن. ال­عان بەتىنەن قايتپايتىن قايسار جاس وسى ۇسى­نىس­تى قۋانا قابىلداپ, كوپ ۇزاماي قازان قالا­سىن­داعى قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. تاعدىر دەگەندى قويساڭشى, سول قازان قا­لا­سىندا ءوزىنىڭ بولاشاق جارى ءماريامدى كەز­دەستىرىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قول ۇستاسىپ, بىرگە عۇ­مىر كەشىپ كەلەدى. “بالا — بالقىتىلعان ال­تىن, ونى قانداي قالىپقا قۇيىپ, قانداي ءمۇسىن جاساۋ زەرگەردىڭ ءوز قولىندا” دەگەن حالىق دانا­لىعى. سوندىقتان دا بولار, قاي زاماندا دا ءبىلىم ادام بالاسىنىڭ كوكىرەگىنە قاسيەتتى ساۋلەسىن تۇسىرەتىن عاجايىپ قۇبىلناما. وسىناۋ قاسيەتتى ساۋلە نۇرعالي بالدىقباي ۇلىنىڭ دا كوكىرەگىنە شۋاعىن شاشىپ, قازانداعى وقۋىن ءبىتىرىپ, 1937 جىلى ەلگە ورالىپ, سەمەي قالالىق پروكۋ­رو­رىنىڭ كومەكشىلىگىنە ورنالاستى. ءا دەگەننەن-اق ءوز ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ونى ەڭبەك جو­لى­نىڭ باسپالداقتارىمەن جوعارى قاراي كوتەرە بەردى. ءسويتىپ, الدىمەن سەمەي وبلىستىق پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى بولدى, سوسىن 1942 جىلى قازاق كسر باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالدى. ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە نۇرعالي اعا پروكۋراتۋرا سالاسىنىڭ وڭىرلەردەگى اقساپ جاتقان تۇستارىن كوتەرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكامىزدىڭ جەر-جەرلەرىنە ارنايى جىبەرىلىپ وتىرىلدى. مىسالى, 1943-1948 جىلدارى جامبىل وبلىسى, مەركە اۋدانىنىڭ پروكۋرورى, 1948-1950 جىلدارى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ پروكۋرورى, 1951-1956 جىلدارى قوستاناي وبلىسىنىڭ پروكۋرورى, 1956-1959 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ, 1959-1971 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى بولىپ ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتتى. وسىنىڭ بارلىعىن سارالاعاندا, كۇردەلى ءومىربايان يەسى ءوزىنىڭ قىزمەتتىك اياسىندا شارىقتاپ شىڭعا دا شىقتى, تىرشىلىكتىڭ اششىسىن دا, تۇششىسىن دا تاتتى. ازدى-كوپتى قول جەتكەن تابىسى بولسا, ول ماڭداي تەرى مەن ءبىلىم-بىلىگىنىڭ ناتيجەسى. نۇر­عالي اعا وسىنداي ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا 1941, 1962 جىلدارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ما­راپاتتالدى. ال 1963 جىلى 3-دارەجەلى مەملە­كەت­تىك ادىلەت كەڭەسشىسى شەنىنە يە بولدى. سون­داي-اق وسى جىلدار ارالىعىندا وعان “ەرەن ەڭ­بەگى ءۇشىن”, “ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن” مەدالدارى جانە كوپتەگەن وردەندەر, سون­داي-اق “پروكۋراتۋرانىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى” اتاقتارى بەرىلدى. ءبىر ادام ءۇشىن وسىنىڭ ءبارى از ماراپات ەمەس. ءسوز اراسىندا ايتا كەتەيىك, قىزمەت بارى­سىن­دا نۇرعالي بالدىقباي ۇلىنىڭ ءادىل شەشىمدەرىنە بايلانىستى سول كەزدەگى پارتيا ورگاندارىنىڭ كەيبىر لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ نارازىلىقتارى تۋىپ وتىردى. بىراق تا, كوبىنە ونداي نارازى­لىقتار نۇرعالي اعانىڭ قىلمىستى قوپارا اقتارىپ, شىندىقتى باتىل ايتۋىنا بايلانىستى ەدى. ياعني, ول قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا ادال­دىق­تىڭ, بىلىكتىلىكتىڭ, كاسىبي ىسكەرلىكتىڭ, پاراساتتى بولۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن العا قويىپ, ونداي تا­لاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن ىستەرگە, ادامدارعا, بيىك لاۋازىمدارىنا قاراماي, كۇرەس جۇرگىزىپ وتىردى. سونداي كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ نۇرعالي سماعۇلوۆ قازاقستان مەملەكەتى ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتۋدى ابىرويلى مىندەتىم دەپ سانادى. مىسالى, جامبىل وبلىسىنىڭ مەركە اۋدانىندا پروكۋرور بولىپ ىستەپ جۇرگەن جىلدارى مەركە اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دونتسوۆتىڭ قوعامعا جات قىلىقتارىن بۇلتارتپاس فاكتىلەرمەن ءاش­كە­رەلەپ, پارتيا قاتارىنان شىعارتىپ, جۇمىستان بوساتتىردى. ال 1957 جىلى سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسى كيروۆ اۋداندىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ ۇستىنەن دە ءىس قوز­عاپ, بۇل جولى دا نۇرعالي بالدىق­باي ۇلىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. قازىر ويلاپ قاراساق, سول وڭىردەگى “جارتى پاتشا” سانالاتىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىنا قارسى شىعىپ, قارسى شىعىپ قانا قويماي, قىلمىس­تا­رىن مويىندارىنا قويىپ, دالەلدەپ, پارتيادان شىعارتىپ, بيلىكتەرىنەن الاستاتىپ, ءتاۋبالارىنا ءتۇسىرۋىن ەرلىك ەمەس دەپ كىم ايتا الار؟! ەل جۇگىن ارقالاعان ازامات نۇرعالي بالدىق­باي ۇلى تالاي ۇستاز, تالاي اعالارىنان ءتالىم الا ءجۇرىپ, ءوزى دە قانشاما جاس دارىنداردىڭ قام­قور­شىسى بولا ءبىلدى. قاشاندا ءوز ەڭبەگىنە شا­بىت­تانباعان, زەينەتىنە راقاتتانباعان, جۇرەكتىڭ قانىن سورعالاتا ەڭبەكتەنبەگەن ادام ءوز سالا­سىن­دا ايتا قالارلىقتاي ەشتەڭە تىندىرا المايدى. وسىنى ەرتە تۇسىنگەن نۇرعالي اعا قارشادايىنان سونى قيىرعا بەت تۇزەدى. تابيعات-انا وعان ادام بالاسىندا سيرەك كەزدەسەر كەمەل قابىلەت, تاماشا تۇيسىك, وتكىر وي-زەردە سىيلادى. اسىرەسە, جان الىپ, جان بەرىسكەن قىزمەت بارىسىندا ادامدىق قالىپتى بيىك ۇستاۋ كىمگە بولسا دا ۇلكەن سىن عوي. ماقتاساق تا جاراسقانداي, دارىندى جان اۋەلدەن بەس سيپاتتى وزىنە مۇرات تۇتقان سياقتى. ءبىر ءۇيدىڭ ءۇمىتى, باس كوتەرەرى بولعاندىقتان, جاستايىنان ءبىلىم الىپ, ەڭبەككە ارالاسىپ, اتقا ءمىندى. جاقسىلىققا ماستانباسقا, جاماندىققا جاسىماسقا بەل بۋىپ ءوستى. نۇرعالي اعا مۇرات تۇتقان جوعارىداعى بەس سيپاتتىڭ ءبىرى — بىرەۋگە ءتىل تيگىزۋدەن ساقتانۋ. “اقىل – دوس, اشۋ — دۇشپان” دەگەننىڭ ءمانى وسى. ەكىنشىسى — ادەپتىلىك. قازاق ادەپتەن اسپاي, كىشىلىك كورسەتۋ ارقىلى كىسىلىك تانىتقان. ءۇشىنشىسى — وزگەگە كۇدىكتەنبەۋ, ويتكەنى وزگە وزىڭە كۇدىكتەنبەسىن. يمان جيام دەسەڭ, پيعىلىڭدى تازا ۇستاۋ پارىز. ءتورتىنشىسى — نە ىستەسەڭ دە زەرگەرلىكپەن تىندىرا ءبىلۋ, اياعىنا دەيىن جەتكىزە ءبىلۋ. ناعىز ىرىس دەگەنىڭىز وسى. ال, بەسىنشىسى — ءوز باسىڭا تىلەمەيتىن ءىستى بىرەۋگە ىستەمەۋ. قياناتتان اسقان قىلمىس بولمايدى. وسى ءبىر بەس قاسيەت نۇرعالي اعانىڭ ءومىر بويعى تەمىرقازىعىنا اينالدى. ...ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان جەمىستى ەڭبەكتىڭ وتەۋىندەي بولىپ, بۇگىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە نۇرعالي اعامىزدىڭ ءجۇز جاسقا تولۋ مەرەيتويىنا بايلانىستى رۋحاني شارالار ءوتىپ جاتىر. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى قايرات ءمامي الماتىدا نۇرعالي بالدىقباي ۇلىنىڭ ۇيىندە ارنايى بولىپ, اڭگىمەلەسىپ, كەتەرىندە ءجۇز جاسقا تولعالى وتىرعان پروكۋراتۋرا ارداگەرىنىڭ ومىراۋىنا “پروكۋراتۋرانىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى” توسبەلگىسىن قاداپ, ەستەلىككە التىن ساعات سىيلادى. سول كەزدە باس پروكۋروردىڭ باستاماسىمەن ابىز-اقساقالدىڭ ءجۇز جىلدىعىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان ەدى. ءبىر عاسىر عۇمىرىنىڭ التىنعا بەرگىسىز 35 جىلىن پروكۋراتۋرا سالاسىنا ارناعان نۇرعالي بالدىقباي ۇلى بۇگىندە ءالى تىڭ, سەرگەك. ارداگەر گەنەرال ءجۇز جاسقا تولۋ مەرەيتويى قارساڭىندا, ياعني وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن اتامەكەنى — جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا بولىپ قايتتى. وسىناۋ ەستە قالارلىق شارانى باس پروكۋرور قايرات ابدىرازاق ۇلى ءماميدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن الماتى قالاسى جانە جامبىل وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى, سون­داي-اق قورداي اۋداندىق اكىمدىگى ۇيىمداستىرعان ەدى. ەلدە نۇرعالي اعانىڭ قۇرداستارى بولما­عا­نىمەن, ءىزىن باسقان, قامقورلىعىن كورگەن ءىنى-زامانداستارى بارشىلىق. اۋداندا ەكى كۇنگە سوزىلعان جىلى ءجۇزدى كەزدەسۋلەر عاسىر جاساعان نۇرعالي بالدىقباي ۇلىنىڭ مەرەيىن تاعى ءبىر كوتەرىپ تاستادى. نۇرعالي اعامىزعا قورداي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن “قورداي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى” اتاعى بەرىلدى. “اسىل اعاش تىك تۇرىپ قارتايادى” دەمەكشى, نۇرعالي اعا بۇگىندە ءجۇز جاستى اۋىزدىقتاسا دا سابىرلى, شيراق قالپىندا, دوڭگەلەنگەن داۋلەتى, دۇبىرلەگەن اۋلەتى بار, زايىبى, قازىرگى تاڭدا 97 جاستاعى ءماريام اپا ەكەۋى الاڭسىز عۇمىر كەشۋدە. ءسوزىمىزدىڭ سوڭىندا ء“ومىردىڭ بازارىندا, اللانىڭ نازارىندا بولعايسىز, نۇرعالي اعا, ءالى دە جاستان-جاسقا جەتە بەرىڭىز, پروكۋراتۋرا پاتريارحى!” دەمەكپىز. مۇحتار جورگەنباەۆ, باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى, 3-دارەجەلى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى.