سىرتتان ارانداتۋلار نەمەسە كەمسىتۋلەر, ىشكى الاۋىزدىقتار مەن ەنجارلىقتار, كەرتارتپالىقتار مەن نەمقۇرايدىلىقتار سياقتى تەرىس ارەكەتتەر ءدال قازىرگى ۋاقىتتا نامىسقا قامشى باسۋدى قاجەت ەتەدى.
***
ۇلت نامىسىن قوزعايتىن مىسالدار تولىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر پاراسى قازاقتىڭ “تاماعىن ءىشىپ, تاباعىن تەۋىپ” كەتە بەرەتىندەردىڭ ارەكەتى. سولاردىڭ كوبى كەزىندە ءبىزدىڭ ۇلت زيالىلارى دەپ ءجۇرگەندەرىمىزبەن قويان-قولتىق قىزمەت ىستەگەندەر.
***
بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن سوڭ ۇلتتىق يدەيا, ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق نامىس دەگەن ۇعىمدار سانامىزدى سىلكىندىرىپ, ءاربىر ازاماتتى مەملەكەتىمىزدىڭ ايبىنى مەن ابىرويىن اسقاقتاتۋعا قۇلشىندىرعان ءسات تۋدى. سودان بەرى عالىمدارىمىز بەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى ۋنيتارلى ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدى نىعايتۋدىڭ باستى كەپىلدەرىنىڭ كوش باسىندا ۇلتتىق يدەيا, ۇلتتىق نامىس تۇرعاندىعىنا ايرىقشا دەن قويىپ, ولاردىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىرۋمەن كەلەدى.
تاريحقا تەرەڭ بويلاساق, ۇلتتىق نامىس دەگەندە ەڭ الدىمەن ەل قورعاعان باتىر بابالارىمىزدى ەسكە الامىز. سولاردىڭ اسقاق رۋحى مەن كوزسىز ەرلىكتەرىنە باس يەمىز ءارى ماقتانامىز. سول اسىل قاسيەت عاسىرلاردان عاسىرلارعا ۇلاسىپ, قازاق بالاسى قاي كەزدە دە نامىستى قولدان بەرمەگەنىن ايتىپ جاتامىز. ءدۇيىم قازاق بالاسىنىڭ باسىن قوسىپ, اتاجۇرتتى جاۋدان ازات ەتكەن ابىلايداي ارىسىمىز, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى قاندى مايدان جورىقتاردا ەرلىگى مەن قاھارماندىعى ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلگى بوپ قالعان بوگەنباي مەن قابانباي, ناۋرىزباي مەن اعىنتاي, بايان مەنەن رايىمبەك سىندى تولىپ جاتقان حاس باتىرلارىمىزدىڭ ەسىمى قازاق تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعانىن ايتۋ پارىز. وتكەن عاسىرداعى قان مايداندا قاھارماندارىمىز باۋىرجان مومىش ۇلى مەن مالىك عابدۋللين, قاناتتى قىراندارىمىز نۇركەن ءابدىروۆ پەن تالعات بيگەلدينوۆ, راحىمجان قوشقارباەۆ پەن قاسىم قايسەنوۆ سىندى جولبارىس جۇرەك جامپوزدارىمىز, ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك مامەتوۆا سىندى ارۋلارىمىز, بەيبىت زاماندا باتىر اتانعان توقتار اۋباكىروۆ, كەشەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ جاۋجۇرەك جاستارى قايرات رىسقۇلبەكوۆ, ءلاززات اسانوۆا, ەربول سىپاتاەۆ سياقتى باتىر ۇل-قىزدارىمىزدى ءاردايىم ماقتان ەتەمىز. قاراپ وتىرساق, ءبىردىڭ نامىسى ميلليونداردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, بارشامىزدى قۋانىشقا بولەيدى ەكەن.
ۇلت نامىسىن جانيتىن قوزعاۋشى كۇشتەر دە زامانىنا قاراي سان الۋان بولىپ كەلەتىن سىڭايلى. سىرتتان ارانداتۋلار نەمەسە كەمسىتۋلەر, ىشكى الاۋىزدىقتار مەن ەنجارلىقتار, كەرتارتپالىقتار مەن نەمقۇرايدىلىقتار سياقتى تەرىس ارەكەتتەر ءدال قازىرگى ۋاقىتتا نامىسقا قامشى باسۋدى قاجەت ەتەدى. بىرەر مىسالعا جۇگىنەيىك: 1990 جىلدىڭ شىلدە ايىندا “كومسومولسكايا پراۆدا” گازەتىندە جازۋشى ا.سولجەنيتسىننىڭ “كاك نام وبۋسترويت روسسيۋ” دەگەن كولەمدى ماقالاسى جاريالاندى. وندا مىنانداي جولدار بار: “قازاقستان تۋرالى. ونىڭ بۇگىنگى زور اۋماعىن كوممۋنيستەر اقىلسىزدىقپەن, قالاي بولسا سولاي كەسىپ بەرە سالعان. ويتكەنى, ول جىلداردا بىلايشا ويلاعان: شەكارانى قاي جەردەن بەلگىلەۋ ماڭىزدى ەمەس, سەبەبى تاعى دا از عانا ۋاقىت, ءتىپتى, انە-مىنە, بارلىق ۇلتتار جويىلىپ, بىرىگىپ كەتەدى”. بۇدان ءارى ول قازاقستاندا قازاقتار بارشا تۇرعىنداردىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى (مۇنىسى راس ەدى, بىراق ونىڭ سەبەپتەرىن ايتقىسى كەلمەيدى, ايتپەسە ول ونى بىلەدى-اق) دەگەندى, قازاقتىڭ جەرى ونىڭ ءوڭتۇستىك ايماقتا عانا, وعان باتىس ءسىبىر مەن وڭتۇستىك ورال وڭىرلەرىن قوسىپ بەرگەن كوممۋنيستەر, ول جەرلەردى ورىستار مەن جەر اۋدارىلعان حالىقتار, قىلمىسكەرلەر (زەكتەر) كوركەيتتى دەگەندى ايتادى. قانىڭ قاينايدى ما, جوق پا؟! ساقالدى ساۋەگەيدىڭ سالقىنى سوققان ميحايل گورباچەۆ ءبىر كۇنى وداقتىق تەلەديداردان كوكىپ وتىر. كوزىمىزبەن كورىپ, قۇلاعىمىزبەن ەستىدىك. “قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىسى تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا رەسەيدەن ءوتىپ كەتكەن جەرلەر” دەيدى اۋزى-مۇرنى قيسايماي. تاريح تۋرالى ساۋاتى وسى دەڭگەيدەگى ادامنىڭ الىپ يمپەريانى قالاي باسقارىپ وتىرعانىنا كۇيىنگەنبىز. بىراق تاريح ءبارىن ءوز ورنىنا قويدى. تىزگىنىن گورباچەۆ ۇستاعان قىزىل يمپەريا كۇيرەپ تىندى.
ءبىر جاماندىقتىڭ ءبىر جاقسىلىعى بار دەگەن, ولاردىڭ بۇل ارانداتۋشىلىعى بۇكىل قازاقتىڭ نامىسىن قوزعادى. وسىنىڭ ءبارىن اقىل-پاراساتىنىڭ ەلەگىنەن ءوتكىزىپ ون ويلانىپ, مىڭ تولعانعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وسى اڭگىمەدەن سوڭ تۋرا ءتورت جىل وتكەندە ەل استاناسىن جەرىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى اقمولا قالاسىنا كوشىرۋ تۋرالى جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا ءوز ۇسىنىسىن ايتتى. دەپۋتاتتار قولداۋ ءبىلدىردى. ەلباسىنىڭ وسى كورەگەندىك ۇسىنىسى بويىنشا قابىلدانعان شەشىم ارادا بىرەر جىل وتكەندە جۇزەگە اسقان كەزدە الگى ساۋەگەيلەردىڭ ءسوزىنە ەرگەندەردىڭ, داۋرىققانداردىڭ ءۇنى ءوشتى.
قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرىنە سۇقتانۋشىلار از ەمەس. اناۋ ءبىر جىلدارى دەپۋتات شەرحان مۇرتازا پرەمەر-مينيستر دانيال احمەتوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. ول “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە “ويلان, ۇكىمەت” دەگەن تاقىرىپپەن جاريالاندى. بىرەر جولدارىن وقىپ كورەلىك. “وتكەن كەزدە قىتايدىڭ ءبىر ۇلكەن ديپلوماتى ءبىزدىڭ ءماجىلىس توراعاسىمەن كەزدەسۋىندە قۇدايدى قاتتى كۇستانالادى:
– قۇداي ادىلەتسىز! – دەدى. – قىتايدا ءاربىر شارشى كيلومەتر جەردە 35 ادامنان تۇرادى. ال قازاقستاندا ءاربىر شارشى كيلومەتر جەرگە 5-اق ادامنان كەلەدى. قۇداي ادىلەتسىز, – دەدى. قىتاي ديپلوماتىنىڭ تۇپكى پيعىلىن مەن ءتۇسىنەمىن”. شەراعاڭ تۇسىنەدى, ارينە. ال ۇكىمەت ءتۇسىندى مە, جوق پا؟ اۋ, سوندا جەر كولەمى بىزدەن ءتورت ەسەگە جۋىق كوپ, ءار شارشى كيلومەتر جەردە 3-اق ادامنان تۇراتىن, حالقىنىڭ سانى 30 ميلليون عانا كاناداعا ايتا الار ما بۇل ءسوزىن. ايتا المايدى.
قىستىڭ ءبىر كۇنىندە الماتىدان استاناعا كەلە جاتتىق. سارىشاعاننان بەرى اسقان تۇس. اق كورپەسىن قىمتانىپ جاتقان ايپارا دالادا جاتاعان عانا جالعىز ءۇي تۇر. اتتى قازاق الگى ۇيدەن شىعىپ شەكسىزدىككە قاراي بەت العان. مال كوزدەپ بارا ما, كىم ءبىلسىن, جەر جاعدايى وعان ءمالىم. تەرەزەگە تەلمىرىپ وتىرعان ساپارلاسىمىز ۆەتنامدىق كەلىنشەك ءبىر كەزدە تۇيەدەن تۇسكەندەي ەتىپ: “كازاح – دۋراك (اقىماق دەگەن ماعىنادا بولسا كەرەك)”, دەدى. ء“اي, اينالايىن, نە ايتىپ وتىرسىڭ؟” دەيمىز ءبىز. تاعى دا الگى ءسوزدى قايتالادى. قاتتىراق كەتتىك. شىركىنىڭ ءشىمىرىكپەيدى. “كازاح – دۋراك, رابوتات نە حوچەت” دەيدى. 60 ميلليونعا جۋىق حالقى الاقانداي تۇبەكتە تىعىلىسىپ وتىرعان, ءۇي سالۋعا جەر جەتپەي, سۋعا قازىق قاعىپ, لاشىق تۇرعىزىپ كۇن كورىپ جاتقان ەلدىڭ قىزى مىناۋ الىپ دالا نەعىپ بوس جاتىر, بۇل قازاقتار ونى نەگە يگەرمەيدى, شىركىن, وسىنشاما جەر بىزدە بولسا عوي دەپ ءىشى كۇيەتىن سىڭايلى.
مىنە, وسىنداي-وسىندايدان سوڭ وي كەلەدى. ەندىگى جەردە ءبىزدىڭ ۇلتتىق نامىسىمىز ءوز بايلىعىمىزدى ءوزىمىز يگەرۋگە, ەلىمىز بەن جەرىمىزدى كوركەيتۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. ول ءۇشىن الدىمەن ءبىلىمنىڭ ءرولى زور.
بىزدە بىلىمدىلەر از ەمەس. عىلىمنىڭ قاي سالاسىن الساڭىز دا اتى وزا شاۋىپ, الەمگە تانىلعان, حالقىمىزدى تانىتقان عالىمدارىمىز بارشىلىق. سولاردىڭ ءىلىمى مەن ءبىلىمىن باعالاۋ, وزدەرىن قۇرمەتتەۋ جاعى جەتىڭكىرەمەيتىنى شىندىق. وسى ءبىر فاكتوردىڭ ءوزى جاس ۇرپاقتىڭ عىلىمعا, بىلىمگە دەگەن ىنتاسىن كەمىتەتىندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اتاعى شەتەل اسقان دارا عالىم, قازاقستان ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ مويىندالعان تۇلعاسى مۇحتارباي وتەلباەۆ ءبىر سۇحباتىندا بىلاي دەپتى: “قازاقستانداعى عىلىمنىڭ داعدارىسىنا سەبەپشى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بىرتە-بىرتە قيراۋى, جەكەمەنشىك “اكادەميالاردىڭ” پايدا بولۋى دەر ەدىك. ءبارىنە كىنالى – سول كەزدەگى اكادەميا باسشىلىعى ءارى عىلىم جايىن از ويلاعان اكادەميكتەر. تاريح ءبارىن ورىن-ورنىنا قويادى دەپ ەسەپتەيمىن. ايتالىق, اكادەميكتەر “جوعارىدان ۇسىندى” دەگەن جەلەۋمەن ۇعا-نىڭ تولىق مۇشەلىگىنە دارابوزداردى ەمەس, عىلىممەن مۇلدە اينالىسپايتىنداردى وتكىزگەنى جاسىرىن با؟ مىسالى, ماڭدايالدى ماتەماتيك, قازاقتى الەمگە تانىتقان دارا عالىم شالتاي سماعۇلوۆ اكادەميا سايلاۋىندا ءبىر-اق داۋىس الدى. ءبىلىمدىنى تانىعانىمىز وسى ما؟” ءبىزدىڭ وقىعان, زيالى دەپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ كوبىسىنىڭ ۇلتتىق نامىسىنىڭ جوقتىعىن كورسەتەتىن دەرەك. بۇل تۋرالى ءسال كەيىنىرەك. ازىرگە وقۋ, كاسىپ يگەرۋ بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ بويىندا قاي دەڭگەيدە دەگەنگە وي جۇگىرتەيىك.
ءبىز وقۋ-ءبىلىم جۇيەسى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتامىز. ماقتان ەتۋگە تۇرارلىق. سەگىز مىڭنان استام ورتا مەكتەپتەرىمىز, جۇزدەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز بەن كوللەدجدەرىمىز بار. كاسىپ دەيتىن بولساق, ءورگە باسقان ونەركاسىبىمىز بار, اۋىل شارۋاشىلىعىمىزدىڭ دا ءمۇمكىندىكتەرى مول. كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان تۇستارى دا بار شىعار. بىراق بارىمىزدى كورە, باعالاي بىلمەك كەرەك. ايتپەسە, “كورمەس – تۇيەنى دە كورمەستىڭ” كەرى كەلەدى ەمەس پە. دەگەنمەن, حالىق شارۋاشىلىعىندا ۇلتتىق كادرلاردىڭ ۇلەس سالماعى از ەكەندىگى دە شىندىق. قازىرگى تاڭدا ۇلت ۇلاندارىنىڭ كاسىپتى, اسىرەسە تەحنيكالىق كاسىپتى مەڭگەرۋ جاعى كەمشىن. تالپىنعان, ىزدەنگەن جاسقا كاسىپ تابىلادى دەسەك تە, بار كىنانى تەك جاستارعا ارتا سالۋ ابەستىك بولار ەدى. ولار كاسىبي ماماندىقتاردى يگەرگەن ەكەن, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا مۇمكىندىكتەر اشۋ, قولداۋ, قامقورلىق جاساۋ – اعا بۋىننىڭ پارىزى. ايتپەسە قازىر تەحنيكالىق جوعارى ءبىلىمى بار, بىراق ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاپپاي جۇرگەن جاس ماماندار جەتىپ ارتىلادى.
بۇگىندە مەملەكەتتىك ءتىل تاعدىرى كۇن تارتىبىندە العاشقى كەزەكتە تۇر. بويىندا ۇلتتىق نامىسى بار ازاماتتاردىڭ بىلەك سىبانا كىرىسىپ, جۇمىلا اتقاراتىن جۇمىسى وسى بولسا كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان شارالاردا شەك جوق. قارجى دا ءبولىنىپ جاتىر, ءتۇرلى قورلار, باسقارمالار, كوميتەتتەر, قوعامدار قۇرىلىپ, ىسكە قۇلشىنا كىرىسكەن. ال سولارعا قولۇشىن بەرىپ, قامقورلىق جاساپ جاتقان زيالىلارىمىز قانشا؟ اۋىز تولتىرىپ ايتا المايتىن سياقتىمىز. بۇعان دالەل, سولار جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەردە رەسمي قۇجاتتار, ۇندەۋلەر, زاڭدار, ءتۇرلى باعدارلامالار اۋەلى ورىس تىلىندە جازىلادى دا, ەسەپ بەرۋ ءۇشىن نەمەسە تەكسەرىسكە دايىن تۇرۋى ءۇشىن قازاقشاعا اۋدارىلىپ قويىلادى. ال نامىستانباي گور.
ۇلت نامىسىن قوزعايتىن مىسالدار تولىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر پاراسى قازاقتىڭ “تاماعىن ءىشىپ, تاباعىن تەۋىپ” كەتە بەرەتىندەردىڭ ارەكەتى. سولاردىڭ كوبى كەزىندە ءبىزدىڭ ۇلت زيالىلارى دەپ ءجۇرگەندەرىمىزبەن قويان-قولتىق قىزمەت ىستەگەندەر. سولاردى كەزىندە كورمەگەن, بايقاماعان ەكەن ءبىزدىڭ زيالىلار. اناۋ ءبىر جىلدارى جەلتوقسان كوتەرىلىسى كۇندەرىندە اسا بەلسەندىلىك تانىتقان, كولبينگە جاعا بىلگەن بىرەۋ الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرىنىڭ رەكتورى بولدى. ول بيلىك تىزگىنىن قولىنا العان كۇننەن باستاپ جەلتوقسانشىلاردى قۋدالاۋدى باستادى. ۇلتى قازاق 360 ستۋدەنتتى وقۋدان, 70 وقىتۋشىنى جۇمىستان قۋدى. وسى “اسا زور ەڭبەگى” باعالانىپ, بۇدان كەيىن دە وعان ءىرى قىزمەت بەرىلدى. سوندا بۇل ۇل-قىزدارىمىز بەن ازاماتتارىمىزدىڭ نامىسىن تاپتاعانى ءۇشىن ءبىلدىرىلگەن قۇرمەت پە؟ سول ادام ينستيتۋتتىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى “قازاعىڭنىڭ ارلى, نامىستى ازاماتى كىم؟ اقيقات ءۇشىن تۋعان ازاماتىڭ قايسىسى؟” دەسەڭ, مىنە, دەپ كورسەتەتىن اركەن ۋاقوۆتىڭ سوڭىنا شام الىپ ءتۇستى. ماسكەۋدىڭ التىن جانە ءتۇستى مەتالدار ينستيتۋتىن بىتىرگەن ءبىلىمدار جان, ينستيتۋتتىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ويلاماعان جەردەن “قىلمىسكەر” بولدى دا شىقتى. وعان “پارتيا شەشىمىن تۇسىنە الماعان ستۋدەنتتەردى پارتياعا قارسى ايداپ سالدى”, “سوۆەت وكىمەتىنىڭ سارا ساياساتىن اياقاستى ەتپەك بولدى”, “بۇزاقى ستۋدەنتتەردى قولدادى”, “سوۆەت پەداگوگىنا جات قىلىق كورسەتتى”, “ساياسي ساۋاتسىز جاستاردى قورعادى”, “ ۇلى ورىس حالقىنا ءتىل تيگىزدى” دەگەن سىڭايلى ايىپتار تاعىلدى. اقىرىندا اركەن اعامىز سەگىز جىلعا سوتتالىپ, ماگادان اسىپ كەتە باردى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا دەيىن بەس جىل اباقتىنىڭ ءدامىن تاتقان, قورلىقتىڭ نەبىر ءتۇرىن كورگەن اركەن اعا مۇگەدەك بولىپ ورالدى دا, كوپ ۇزاماي باقيلىققا اتتانىپ كەتە باردى. ازاماتتىڭ تاعدىرىن وسىلايشا ءراسۋا ەتكەن الگى كىسى بەرتىن كەلە وزىنە تىقىر تايانعاندا سىرتقا قاشتى دا كەتتى. ال مۇندايلار از با؟ ءيا, ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار جەتەرلىك. باسقانى قايتەرسىڭ-اۋ, ءتىپتى ءوز قازاعىمىز دا سولاردىڭ قاتارىندا ءجۇر. باياعى تالاپكەر يمانباەۆتى ەسكە الساق تا جەتەر. كەزىندە رەسپۋبليكانىڭ مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىن باسقارعان سابازىڭ دا ميلليونداعان ادامدى سان سوقتىرىپ, شەتەل اسىپ كەتكەن. سودان حابار-وشارسىز. ول دا ءوز كەزىندە ءوزىن زيالى ساناعانداردىڭ ءبىرى بولعانى كامىل. بۇگىنگى تاڭدا وتكەن كۇندەردىڭ بۇل سياقتى كەلەڭسىزدىكتەرىن جادىمىزدان شىعارۋعا بولمايدى. مۇنىڭ ءبارى ءومىردىڭ ساباعى. نامىسىمىزدىڭ قالعىپ كەتپەۋى ءۇشىن دە اۋىق-اۋىق ەسكە الىپ وتىرعاننىڭ ارتىقشىلىعى بولماس.
تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قابىرعامىز قاتايىپ, بۇعانامىز بەكىپ كەلەدى. الەمنىڭ تانىمال ەلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ساياساتتا سالماعى بار جۇرتقا اينالدىق. ءادىلىن ايتۋ كەرەك, مۇنىڭ ءبارى ەل باسقارعان ازاماتتاردىڭ, ولاردىڭ سوڭىنا ەرىپ قۋاتتاعان حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق نامىسىنىڭ ارقاسى, نامىس جانىعان جىگەرىنىڭ جەمىسى. جيىرما جىلعا جۋىق تاۋەلسىز دامىعان ەلىمىز تاريحتىڭ تالاي-تالاي قاتال سىناقتارىنان ءوتتى. تاۋبە! بولاشاعىمىز نۇرلانا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىز.
ەرعازى اسەمبەك ۇلى, جۋرناليست.