الدانعانىما اشىنامىن

ەلدىڭ باس گازەتى “ەگەمەن قازاقستانعا” ماقالا جازۋعا مەنى ماجبۇرلەگەن نەندەي ءجايت؟ ول قازىر شەتەلدە جاتىپ, ءوزى سۋدان تازا, سۇتتەن اق ادام سەكىلدى ادىلدىك ىزدەگەن بولىپ جۇرگەن مۇحتار ءابىلازوۆتىڭ قىلىعى مەن بىلىعى. بيزنەستە جولىمىز توعىسىپ, تالاي جوبالاردى بىرگە باياندى ەتپەك بولعانبىز. جەمە-جەمگە كەلگەندە ءبارى باسقاشا شىقتى دا, نەگە بۇلاي بولدى ەكەن دەپ, قاپى قالىپ وتىرعان ءجاي بار. مەنىڭ الدانۋىمنان باسقالار ساباق السىن دەپ تىلەيمىن. مەن كەزىندە تۇرانالەم بانكتىڭ سايا­­ساتىنا اسىعىستىقپەن سەنىپ, الدانعان ىسكەر ادامداردىڭ ءبىرىمىن. بۇل قار­جى­لىق قۇرىلىممەن بايلانىسىم 1998 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى داع­دا­رىسقا ۇشىراعان باس­تاپ­قى شاراپ جاساۋ زاۋىتىنان باستاۋ الادى. بتا بۇل جوباعا تىكەلەي ارالاسىپ, قار­جىلاندىرعان بولاتىن. وسىدان كەيىن دە بىزدەر كۇشىمىزدى بىرىكتىرىپ, تاعى دا ءتورت جوبانى جۇزەگە اسىردىق. قىس­قاشا ايت­قاندا, كريزيس-مەنەدجەر رەتىندە ءوزىم جا­ساقتاعان كوماندا جابىلۋ الدىندا (نەمەسە داعدارىستا) تۇر­عان كاسىپ­ورىن­دار­دى قايتا جاڭ­عىرتتى. بانك باس­شى­لارى ءاربىر جوباعا شاقىرعاندا, كەتەۋى كەتكەن بيزنەستى جولعا قويعانعا دەيىن ءۋا­دەنى ءۇيىپ-توكتى. ءتىپتى تەڭ ارىپتەس رەتىندە ۇلەس يەسى بولاسىڭ دەدى. وسىنداي وپىنىستى ءسوز جازۋىما ءماجبۇر بولعانىما قاراپ “بتابانك” اق باسشىلارىمەن جاسالعان مامىلەنىڭ ءبىرى دە ورىندالماعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس شىعار. نەگە قايتا-قايتا سان سوعىپ قالا بەردىم دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرە كە­تەيىن. بۇل مەنىڭ سەن­گىش­تىگىم دە ەمەس, مەن ءۇشىن كوپ ادام­دار­دىڭ قولىنان كەلە بەر­مەيتىن ءىستى ءدوڭ­گەلەتىپ اكەتۋ دە وزىندىك ءبىر قۇشتارلىق قاي­تارىمىن ىزدەۋ, بىلايشا ايتقاندا – ازارت. كاسىپورىن بولسىن, باسقا بولسىن, ءوز­گەلەر قولىن ءبىر سىلتەگەن جەردە ءوندى­رىس­تىڭ قايتا گۇلدەگەنىن كورۋ – ەشتەڭەمەن دە سالىستىرۋعا كەلمەيتىن راحات سەزىم. الايدا, بارلىق نارسەنىڭ ءوز شەگى بار. ءاربىر قولعا الىنعان جوبا بىرىنەن ءبىرى اۋىر بولدى. ونىڭ ءبارى دە وڭتۇستىك قازاقستان, اقمولا, الماتى وبلىس­تا­رىنىڭ ۇمىت قالا باستاعان شالعاي جەر­لەرىندە قونىستانعان ەدى. سوندىقتان دا, بەسىنشى جانە ەڭ كۇردەلى جوبا – اقمولا وبلىسىنداعى سۋ باسقان شاح­تانى ىسكە قوسسام بۇل مەنىڭ ىسكەرلىك جە­­ڭىستەرىمنىڭ جالاۋى بولادى دا, ودان ءارى قاراي جولعا قويىلعان بيزنەسپەن اي­­نا­لىسامىن دەپ ويلاعانمىن. ايت­قان­داي, شاحتا جۇ­مى­سىنا مەن ءوز ەركىممەن جەگىلگەن جوق­­پىن. ءارىپ­تە­سىمنەن (تۇرانالەم بانك) جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان جوبالاردى – ال­ماتى وبلى­سى تالعار اۋدانىنداعى شا­راپ زاۋىتى مەن قالا ىشىندەگى ءدام­حانانى اينا­لاس­ىن­داعى 0,8 گەكتار جەرىمەن قاڭىراپ تۇر­عان شاح­تاعا ايىرباستاۋ تۋرالى ۇسىنىس تۇسكەن-ءدى. مەندە باسقا امال قالعان جوق – جۇمىس ىستەپ تۇرعان جوبالار قوسىمشا قا­راجات سالۋدى تالاپ ەتىپ تۇرعان, بانك ونى قار­جىلاندىرۋدان باس تارتتى. ولار ما­عان نە شاحتانى الۋ كەرەكتىگىن, نە قۇ­رالاقان قالاتىنىمدى تۇسىنىكتى تىلمەن جەتكىزدى. وسىلايشا مەن دە-فاكتو, بانككە كەپىلدىككە سالىنعان م ۇلىكتىڭ تولىق قوجايىنى بولىپ شىقتىم. بۇل ءوزى جەكە جىر بولسا دا, ماسەلە الدانعان سەنىمدە. ءۇش جىلدان استام ۋاقىتتا مەن شاراسىز حالدە تۇرعان شاحتانى ىسكە قوستىم. شاحتانى سۋدان ارىلتىپ, شەتەلدەن كۇرال-سايماندار, ءوندىرىس جابدىقتارى الىنىپ, التىن قۇرامدى رۋدانى ءوندىرۋ بويىنشا تەحنولوگيالىق تىزبەك تولى­عى­مەن قالپىنا كەلتىرىلدى. تەحنيكالىق ساراپتامادان ءوتىپ, مەملەكەتتىك كوميس­سيا­نىڭ قابىلداۋىمەن پايدالى قازبا جۇمىسى بويىنشا ءوندىرىس ىسكە قوسىلدى. ەڭ باستىسى, قازبا جۇمىستاردى ءجۇر­گى­زۋ­دىڭ بارلىق رۇقسات قاعازدارى دا الىندى. ناتيجەسىندە, قاڭىراعان ەن دالادا 92 جۇمىس ورنى جاساقتالدى. كەلەشەكتە شاحتادا 157 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بىراق, ءدال قازىرگى ۋاقىتتا “بايليۋستى-التىن تاۋ-كەن كاسىپورنى” جشس-ءنىڭ نەگىزگى قىزمەتى پايدالى قازبانى ءوندىرۋ قارجى­لاندىرۋ توق­تالعاندىقتان, توقىراپ تۇر. 92 ادامنىڭ ورنىنا 32 ادام جۇمىس ىستەۋدە. بانك ءبىزدى وسىلايشا تالكەككە قالدىردى. قازىر بتا-نىڭ بۇرىنعى جەتەكشىسى ءابىلازوۆتىڭ الىستاعى اسەم جەرلەردە وتى­رىپ, قازاقستان باسشىلارىن ادىلدىككە شا­قىرعانىن ەستۋ ءارى كۇلكىلى, ءارى وزەكتى ورتەيدى. مۇنىڭ ءبارى نە ءۇشىن؟ ءابىلازوۆتىڭ كىم­نەن قورعانعىسى كەلەدى جانە كىمنەن قا­يىرىم كۇتەدى؟ وسىنداي كەزدەردە ول ءوزىن بانك الداعان ادامداردىڭ ورنىنا قو­يىپ كوردى مە ەكەن؟ قولايلى راحات جاع­دايعا ول مەن سياقتى بانك تولەم­شىلەرىنىڭ ارقا­سىندا جەتتى عوي. الايدا, ءبىز بۇقا­رال­ىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى قوقان-لو­قىعا بارىپ جانە كۇ­مان­دى ساياسي تۇرعىداعى ايتىس-تارتىستار جاساپ جاتقان جوقپىز. مەن ءوزىم ءۇشىن عانا ەمەس, ەكونو­مي­كانىڭ ناقتى سەكتورىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدە دەنساۋلىقتارىنا دەيىن قۇر­باندىق ەتكەن ادامدار ءۇشىن دە وك­پە­لى­مىن. وسىنداي كەزدە بتا-نىڭ ادال ءارىپ­تەستەرىنىڭ ارقاسىندا شەتەلدە شالقىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءابىلازوۆ سياقتىلار بەلشەدەن بەينەتكە باتىپ جۇرگەن قازاق­ستاننىڭ بولاشاعىنان ءۇمىتىن ءۇز­بەي­تىن قاراپايىم كاسىپكەرلەردى وزەكتەن تەپكەنىن سەزىنەمىز. “تسەل وپراۆدىۆاەت سرەدستۆا” دەيتىن قاعيدا بويىنشا, ءابىلازوۆ ءوزىنىڭ ام­بي­تسيا­لارىن قاناعاتتاندىرا وتىرىپ, وعان سەنگەن ءاربىر كاسىپكەردىڭ ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتىن ءوشىردى. ال, ءبىزدىڭ ارتى­مىزدا جال­عىز كاسىپورىن عانا ەمەس, ءتىرى ادام­دار­دىڭ تاعدىرى تۇر. جوعارىدا اي­تىل­عان­داي, تەك مەنىڭ كاسىپورنىمدا 92 ادام بار. قازىر مەن وسىنى مويىنداۋعا قى­سى­لا­مىن, الايدا, ءبىر كەزدەرى ءابىلازوۆتىڭ العىرلىعىنا ءتانتى بولىپ, “قارجى دا­نىش­پانى” دەپ اتاعانىم دا بار. بىراق, ءبارى باسقاشا بولىپ شىقتى, ءۋا­دەلەر... ءۋا­دەلەر جانە انشەيىن پاسىق ءسوز­دەر. جەمە-جەمگە كەلگەندە, مۇحتار ءابى­لازوۆ ومىردە كوشباسشى بولۋدان دامەلى بولسا, وندا ءوزى قۇرتقان ءاربىر جوباعا جانە ءۇمىتى الدانعان ءاربىر كاسىپكەر ءۇشىن جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. اشىنعان ءسوزىمدى اياقتاي وتىرىپ مەن بوگدەلەردىڭ شايقاسىندا ءبىزدىڭ جە­ڭى­سىمىزدىڭ جوقتىعىن ايتقىم كەلەدى. بىراق, اركىمنىڭ ومىردە ءجۇز مەترلىك مارەسى بار. بىرەۋلەر 33 قادامدى ارتقا تاستاپ يسا پايعامباردىڭ تاعدىرىن قايتالايدى, ەندى بىرەۋلەر 41-ءشى مەترگە جەتكەندە مەملەكەتتىك قىلمىسكەرگە اينالىپ شىعا كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى تۇبىندە نەگە بارىپ تىرەلەتىنى تەك ءبىر جاراتقانعا ايان. مەنىڭشە, ەلدەگى, بيزنەستەگى, ءتىپتى ءوز ۇيىڭدەگى بىلىق قورقىنىشتى ەمەس, قارا باسىڭنىڭ ىشىندەگى ءتارتىپسىز تىرلىك قور­قى­نىشتى. ەندەشە, مۇحتار ءابىلازوۆ الدىمەن ءوزىنىڭ باسىنداعى بىلىعىن تا­زارتۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ءبارىمىز قارىزدار وتان-انانى اشىق بالاعاتتاپ, كەمسىتۋ ەشكىمگە ابىروي اپەرمەيتىنىن ۇعۋى كەرەك. ازعانتاي قازاققا ءبىر بورات تا جەتىپ جاتىر ەمەس پە؟! ايجان مارالوۆا, “بايليۋستى-التىن” تاۋ-كەن كاسىپورنى”  جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى.