ۇرپاق جايىن ويلاعان ەل ەرتە قيمىلدايدى
سەنبى, 20 ءساۋىر 2013 1:04
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى شالاتاي مىرزاحمەتوۆپەن اڭگىمە
– شالاتاي مىرزاحمەت ۇلى, وتكەن ءسارسەنبىدە پارلامەنت ءماجىلىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمىندا ماقۇلدادى. وسى قۇجاتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
سەنبى, 20 ءساۋىر 2013 1:04
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى شالاتاي مىرزاحمەتوۆپەن اڭگىمە
– شالاتاي مىرزاحمەت ۇلى, وتكەن ءسارسەنبىدە پارلامەنت ءماجىلىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمىندا ماقۇلدادى. وسى قۇجاتتىڭ ءمانى مەن ماڭىزىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– 1998 جىلى ەلىمىز زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋعا جانە ۇرپاقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعى الەۋمەتتىك قاعيداتىنان دەربەس زەينەتاقى جيناقتارى قاعيداتىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءوتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرى قىزمەت ەتۋىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزىلگەن رەفورما ناتيجەسىندە قازاقستاندا بازالىق, مىندەتتى (ىنتىماقتى جانە جيناقتاۋشى) جانە ەرىكتى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ دەڭگەيلەرىنەن تۇراتىن كوپدەڭگەيلى جۇيە قالىپتاستى. قارقىندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ نەگىزىندە زەينەتاقى باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋ ارتتىرىلدى. زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى ۇزدىكسىز ءوسىرىلدى. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارمايدى.
كەلەشەكتە ىنتىماقتى جۇيەدەگى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرى تومەندەيتىن بولادى. بۇل تومەندەۋ جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان بەرىلەتىن تولەمدەرمەن وتەلەدى دەپ كوزدەلگەن بولاتىن. الايدا, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ۇزاق قىزمەت ەتپەۋى جانە ءتيىمسىز بولۋى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتە المادى. ال ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە بايلانىستى بۇل زاڭ جوباسى بۇكىل قازاقستاندىقتاردى تولعاندىرىپ وتىرعان وتە ماڭىزدى ماسەلە. جاڭا قۇجاتتىڭ باستى ماقساتى – بۇگىنگى زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ جانە بولاشاق زەينەت جاسىنا جەتەتىن ازاماتتارىمىزدىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى بارىمىزگە دە تۇسىنىكتى.
بىراق, بۇل جان-جاقتى ويلاستىرىلماسا, وتە كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ونىڭ بارلىعى ايتىلىپ جاتىر. زەينەتاقى رەفورماسى اياسىندا قۇرىلاتىن بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى حالقىمىزدىڭ سالىمدارىن ساقتاۋدا ۇكىمەت كەپىلدىك بەرەتىن سەنىمدى قور ەكەنى كۇمان تۋعىزبايدى. دەگەنمەن, ساقتاۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىن ارتتىرۋ دا سونشالىقتى قاجەت. سوندىقتان ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدەردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋ جاعىنان ۇلتتىق قورداعى مول تاجىريبەمىزدى پايدالانا وتىرىپ, جاڭادان قۇرىلاتىن قوردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ جۇيەسىن جان-جاقتى قاراستىرۋىمىز كەرەك. سەبەبى, قور جۇمىسى بارىنشا اشىق, بارىنشا ءادىل بولۋى قاجەت. ولاي بولماسا, بۇل جاڭا قوردىڭ دا 15 جىل كۇتكەن ءۇمىتتى اقتاماي, جەكەمەنشىك قورلاردىڭ كەبىن كيىپ قالماسىنا كىم كەپىل؟ وسى جاعىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
ال زەينەت جاسىن ءوسىرۋ كەرەكتىگى داۋ تۋعىزبايدى. بۇل قاجەت. ويتكەنى, زەينەت جاسىن كوتەرۋدى العاشقى بولىپ ءبىزدىڭ مەملەكەت باستاپ جاتقان جوق. وسىدان ونداعان جىلدار بۇرىن ءتيىستى قادامدار جاساپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن زەينەت جاسىن ءوسىرۋدىڭ ارقاسىندا وسى سالادا ەشقانداي توقىراۋعا ۇشىراماعان مەملەكەتتەر دە بار. ال, كەرىسىنشە, كەزىندە ەشتەڭە ىستەمەي-اق, ودان ۋاقىت كەلگەن كەزدە ساسقالاقتاپ, حالىققا دا سالماق ءتۇسىرىپ, ەكى ەسە ارتىق شىعىنعا ۇرىنىپ جاتقان مەملەكەتتەر دە جوق ەمەس. ءبىز ولاردىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك.
– بۇگىنگى كۇنى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى زەينەتكەرلىك جاستى ۇلعايتىپ جاتىر, كەيبىرى جاقىن ۋاقىتقا جوسپارلاپ وتىر…
– دۇرىس ايتاسىز. مىسالى, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اقش سياقتى دامىعان ەلدەردە زەينەت جاسى 67 جاستان كەم ەمەس. ال جاپونيادا ءتىپتى 70 جاستى قۇرايدى. سوندىقتان ءالى كۇنگە دەيىن «كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن ساۋالدىڭ اينالاسىندا ءسوز تالاستىرا بەرمەي, «قالاي؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ورتاق كۇشىمىزدى بىرىكتىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. ياعني ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن كوتەرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋ قاجەت. بۇل جەردە ۇكىمەتتىڭ ايەلدەردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ تۋرالى ۇسىنىستارى ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزدى ماسەلە بولماق. ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن 2014 جىلدان باستاپ ارتتىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستى ۇكىمەتكە ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس كوميسسياسى ەنگىزگەن بولاتىن.
تالقىلاۋ ءۇشىن مىنا ماسەلەلەر ۇسىنىلعان ەدى. الەمدىك تاجىريبەگە جانە 1996 جىلدان 2001 جىلعا دەيىن ىسكە اسىرىلعان وتاندىق تاجىريبەگە سايكەس زەينەتاقى جاسىن ۇلعايتۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن, جىل سايىن 6 ايدان قوسا وتىرىپ 10 جىل ىشىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن, 58-گە كەلگەن ايەلدەر 58,5 جاسىندا زەينەتكە شىعا بەرەدى, ياعني 6 ايدان كەيىن, ال 57-گە تولعاندار ءبىر جىلدان كەيىن نەمەسە 59 جاسىندا زەينەتكە شىعادى. ەكىنشىدەن (63 جاستا زەينەتكە شىعاتىن ادامدار ءۇشىن), پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىن بولۋعا جانە بەيىمدەلۋگە, ۇشىنشىدەن, ايەلدەردىڭ ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتىلۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ شارالارىن قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇكىمەت بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستاعى ايەلدەر, ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىندار مەن جۇمىسسىزدار, سونداي-اق زەينەتالدى جاستاعى ايەلدەر ءۇشىن ارنايى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن جوسپارلاۋدا. سەبەبى, ىنتىماقتى جۇيەدەن زەينەتاقى تاعايىنداۋ 2043 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى, ال زەينەتاقى جاسىن بىرىزدەندىرۋ ىنتىماقتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قاتىسۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن ايەلدەرگە قاتىستى بولادى.
– ايەلدەر ءۇشىن ولاردىڭ زەينەتاقى جاسىن ارتتىرۋ كەزىندە قانداي جەڭىلدىكتەر جاسالادى؟
– ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن ارتتىرۋ بارىسىندا ولاردى سۇيەمەلدەيتىن بىرقاتار جاعدايلار قاراستىرىلىپ وتىر. ولار جالدامالى ايەل جۇمىسكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن وندىرىستەن قول ءۇزىپ جانە قول ۇزبەي ارتتىرۋدى, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىن ايەلدەردى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋعا تارتۋدى, كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن نەمەسە ءوز ءىسىن اشۋدى قالايتىن ايەلدەر ءۇشىن ميكروكرەديتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋدى, بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا جۇرگەن ايەلدەردى تاڭداعان كاسىبى بويىنشا وقىتۋدى, ەڭبەك كودەكسىنە جۇمىس بەرۋشىگە زەينەتالدى جاستاعى ايەلدەرمەن ەڭبەك قاتىناستارىن توقتاتۋ بولىگىندە قويىلاتىن تالاپتاردى قاتاڭداتۋدى كوزدەيتىن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى, جۇكتىلىگى جانە بوسانۋ, سونداي-اق بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا جۇرگەن ايەلدەردىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن سۋبسيديالاۋدى قامتيدى.
ەكىنشىدەن, 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بار ايەلدەر ءۇشىن زەينەتاقىعا ەرتە شىعۋ قۇقىعى ساقتالادى.مىسالى, جالپى ەڭبەك ءوتىلى 20 جىلدان كەم ەمەس, بەس جانە ودان كوپ بالا تۋعان جانە ولاردى سەگىز جاسقا دەيىن تاربيەلەگەن ايەلدەرگە 53 جاستا, «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس 1949 جىلعى 29 تامىزدان باستاپ 1963 جىلعى 5 شىلدەگە دەيىن كەمىندە 10 جىل توتەنشە جانە ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاتەر ايماقتارىندا تۇرعان, كەمىندە 20 جىل جالپى ەڭبەك ءوتىلى بار ايەلدەر 45 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعا الادى. سونداي-اق ەڭبەك وتىلىنە سابيلەردىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى جۇمىس ىستەمەيتىن انالاردىڭ كۇتىم جاساعان ۋاقىتى ەسەپتەلەدى.
– ال ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىن تۇرعىنداردىڭ «تاعدىرى» قالاي بولماق؟
– بۇل – وزەكتى پروبلەما. ەگەر قازىرگى كەزدە وسى پروبلەمانى شەشۋ جونىندە ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا, ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ بارابار دەڭگەيى ءۇشىن جەتكىلىكتى زەينەتاقى جيناقتارى كولەمىن جيناقتاي المايدى جانە ولار كەلەشەكتە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان ءالسىز توپتارىنىڭ قاتارىن تولىقتىراتىن بولادى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭداعى ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ باسىم بولىگى زەينەتاقى جارناسىن رۇقسات ەتىلگەن مولشەردە تولەيدى. بۇل جالاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىنىڭ 10 پايىزى. وسىلايشا, جىلىنا ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 1,2 ەسەلەنگەن مولشەرىن تولەيدى. بيىلعى جىلدى الساق, ول كەمىندە 23 مىڭ تەڭگەدەن كەلەدى. ال 35 جىل ىشىندە سالىمشىنىڭ جالپى جيناق سوماسى 42 ەسەلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقىنى قۇرايدى. مۇنداي جيناقتار ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى بويىنشا 3,5 جىلعا عانا زەينەتاقى تولەۋگە جەتەدى ەكەن.
– شالاتاي مىرزاحمەت ۇلى, ەلىمىزدە زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسپاعاندار دا جەتەرلىك قوي.
– ەگەر ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىسۋشىلار زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسپاعان جاعدايدا, زەينەتكەر جاسىنا جەتكەننەن كەيىن ولاردى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 50 پايىز مولشەرىندەگى الەۋمەتتىك جاردەماقى كۇتەدى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالار جوسپارلانعان. ءبىرىنشى – ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىندار مارتەبەسىن ناقتىلاۋ جانە ولاردى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋعا تارتۋ جونىندە جۇرگىزىلەتىن شارالارعا وراي, ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىندار مارتەبەسىن العان ادامداردى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە مىندەتتى قاتىسۋ تۋرالى تالاپ ەنگىزىلەدى. ەكىنشى – 2017 جىلدان باستاپ جارنالاردى تولەۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋ جوسپارلانادى. دالىرەك ايتقاندا, ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىن ادامدار بۇكىل تابىسىن جاريالاپ, سول سومادان زەينەتاقى جارناسىن تولەۋگە ءتيىس بولادى. ءۇشىنشى – ەڭ تومەنگى كەپىلدىكتەر جۇيەسى وزگەرتىلەدى. بازالىق زەينەتاقى تولەمى كەمىندە 5 جىل جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنا قاتىسۋشى بولىپ تابىلاتىن زەينەت جاسىنا جەتكەن ءوز بەتىنشە جۇمىسپەن اينالىساتىندارعا بەرىلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي.
«ەگەمەن قازاقستان».
