پاتريوتيزم ءدانى

مەكتەپ پارتاسىندا, مۇعالىم الاقانىندا جانە وقۋلىق پاراعىندا كوكتەيد ءى تانىستاردىڭ اڭگىمەسىنە قۇ­لاق ءتۇرىپ ەدىم, مەكتەپتى وزات ءبى­تىر­گەن تۇلەك قازىر چەحياداعى امە­ريكاندىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ في­ليالىنا وقۋعا ءتۇسىپتى. اعىلشىن ءتىلىن, كومپيۋتەردى جاقسى مەڭ­گەر­گەن. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەت­پەيتىن, الەمدەگى ايتۋلى ءبىلىم وشاعىنا ءوزىنىڭ ءبىلىم قارىمىمەن قينالماي-اق ءتۇسىپ كەتىپتى. بو­لاشاق بيزنەس سالاسىنىڭ مامانى بولاتىن كورىنەدى. سۇيسىنەرلىك-اق ءىس. ەۋروپادان ءبىلىم الىپ كەلسە, ءبۇ­گىنگى ءوندىرۋ, ۇقساتۋ ەمەس, نەگى­زىنەن اياق سۇرىنەر دۇكەندەر مەن مەيرامحانا سياقتى قىزمەت كور­سە­تۋدەن تۇراتىن شاعىن جانە ور­تا بيزنەسكە باسقاشا كوزبەن قا­راي­تىن سولار بولادى... بىراق قۇ­لاققا ىلىنگەننەن قيالدى جەتە­ك­تەگەن اڭگىمەنىڭ اياعى سۇيىلدى. تانىستاردىڭ ايتۋى بويىنشا, وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, مۇمكىندىك تاۋىپ جاتسا, الگى بالانىڭ چە­­حيادا قالماق ويى بار ەكەن... بۇل سوزدەن سۋىقتا قالعان تورعايداي بۇرسەڭ قاققان جۇرەكتى سانا تەز دەمەپ جىبەردى. تاربيە!.. سپانديار كوبەەۆ عۇمىر كەشكەن مەڭدىعارا اۋدانىنداعى اقسۋات اۋىلىندا وسكەن, سونداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا اتاقتى ۇستاز­دان ءبىلىم العان كىسىلەردىڭ جاسى قازىر جەتپىستى جەلكەلەدى. وبلىس ورتالىعىندا ءوتىپ تۇراتىن مادە­ني شارالارعا, مەكتەپتەردەگى ۇس­تازدى ەسكە الۋ كەشتەرىنە, وقۋ­شى­لارمەن جانە جوعارى وقۋ ور­ىن­دارىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن بولا­تىن كەزدەسۋ­لەر­گە قالماي كەلىپ تۇراتىن اقسا­قالداردىڭ اڭگىمە­سىنەن ءوزى وسكەن اۋىلعا, وقىعان ءبى­لىم ۇياسىنا دەگەن ىستىق ىقى­لاس­تى بايقايمىن. ولار ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن قاز­بالايدى, جاقسىلار­دىڭ ارتىنا قالدىرعان ءسوزى مەن ءىسىن تامسانا اڭگىمەلەيدى. ولاردىڭ اڭگىمە­سى­نەن سول ماڭنىڭ اڭى مەن قۇسىنا, قىراتى مەن كولىنە, اعا­شى مەن شوبىنە دەيىن سىرت قال­ماي­دى. ءوز­دەرى الدەقاشان اتا بول­عان ار­دا­گەرلەر ۇستازى سپانديار كوبەەۆتى بالا كەزدەگى ادەتپەن ءالى كۇنگە “اتاي” دەپ ەسكە الىپ وتىرادى. ارداگەرلەردىڭ وسى “اتاي” دەگەن لەبىزىنەن جەل وتىنە سالعان قۇستىڭ ۇياسىنداعى جىلىلىقتى سەزىنگەندەي بولامىن. سپەكەڭ حح عاسىر باسىنداعى الاساپىران وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدى, بالا كەزىندە ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ دە كوزىن كوردى. ەشكىم ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنان تىس تۇرا المايدى, سپەكەڭ دە كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن ريزالىعىن ايتىپ, “ورىندالعان ارمان” ەس­تەلىك-مەمۋارىن جازدى. ۇستازدىڭ ورىندالعان ارمانى – قازاق بالاسىنىڭ ەركىن ءبىلىم الۋىنا قول جەتكىزگەندىگى بولاتىن. ال­اي­دا قوعامدىق فورماتسيانىڭ اۋىسۋ تۇسىندا عۇمىر كەشىپ, جاقسى-جا­ماندى باستان وتكەرگەن ول جا­ڭانى قابىلداعاندا اسىرەقىزىل بولعان جوق, پاراسات تارازىسىنا سالدى, ال ەسكىگە وگەيلىك تانىتىپ, سانادان ءوشىرىپ تاستامادى. اعار­تۋشى ۇستاز حالىقپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان اۋىز ادەبيەتىمەن سۋسىنداپ, ۇلتىمىزدىڭ باي سالت-ءداستۇرىن, رۋحاني قۇندىلىق­تا­رىنىڭ ءبارىن بويىنا سىڭىرگەن جان بولاتىن. ول 55 جىل ۇستاز­دىق ەتىپ, ءوزى باس­­­­­قار­عان اۋىل مەك­تەبىن بيىك دەڭگەيگە كوتەرگەندە سول كەزدەگى ساياساتقا سۋارىلعان پە­داگوگيكا عىلىمى قۇلاققا قۇي­عان ورىس, ەۋروپا اعارتۋشىلا­رى­نىڭ ەڭبەكتەرىنە تاڭىلماي, حا­لىقتىق پەداگو­گي­كانى, ۇلتىمىز­دىڭ ءبىرتۋارى ىبى­راي التىن­سارين سالىپ كەتكەن ادىستەمە-قۇ­رالداردى نە­گىزگە العان بولاتىن. ول بالانىڭ بولاشاعىنا ىرگەتاس بولاتىن وتباسىلىق تاربيە مەن مەكتەپتى ءبولىپ كورگەن جوق. اۋ­دان­داعى ەلدى مەكەندەردىڭ با­لا­سىن جيناعان اقسۋات مەكتەپ-ينتەرناتىندا ۇلكەننىڭ الدىن كەسپەۋ, ۇلكەنگە قارسى سويلەمەۋ, ادامگەرشىلىك, شىنايى سىيلاس­تىق, ءبىر اتانىڭ ۇرپاعىنداي تۋ­ىس­تىق سەزىم ۇستەمدىك ەتەر ەدى. با­لالار بىلىمگە قۇلشىنا ۇمتىل­دى, جاڭاعا, جاقسىعا ەلىكتەي ءبىل­دى. مۇعالىم ماماندىعىن تاڭ­دا­عان كوپتەگەن تۇلەكتەر ينستيتۋت­تان كەيىن تۋعان اۋىلىنا ورالىپ, سپانديار اتايىمەن ءبىر مەكتەپتە قىزمەت ىستەگەنىن, ارىپتەس بولعا­نىن ماقتانىش ەتتى. اقسۋات مەك­تەبىندە 30-50-ءشى جىلدارى ءبىلىم العان شاكىرتتەردىڭ بارلىعى دا كەيىن ەلىمىزدىڭ تاماشا ازامات­تا­رى بولىپ قالىپتاستى, تۋعان جەردى تۇلەتۋگە اتسالىستى. ءوز ۇستازى التىنسارين سياق­تى اتى قالىڭ قازاققا بەلگىلى سپان­ديار اتاي دا الدىمەن مۇعا­­­لىمگە ءۇمىت ارتتى جانە مىندەت قوي­دى. “مۇعالىم ءبىلىمدى, مادە­نيەت­تى عانا ەمەس, ءوز حالقىن سۇيە­تىن, ونىڭ ءمۇد­دەسىمەن ءومىر سۇرەتىن ادام بولۋى كەرەك. ول تاپسى­رىلعان ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن قاراۋى, ءوز ماماندى­عىن, بالالار­دى جاقسى كورۋى... ۇزدىكسىز ىزدەنىپ وتىرۋى ءتيىس” دەپ جازدى ول. سپان­ديار كو­بە­ەۆتىڭ بۇل لەبىزى ونىڭ بۇگىنگى جا­ھاندانۋ ءيىرىمى يەكتەگەن, اقپاراتتار تاس­قىنى جاعانى ۇرعان زاماندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۇرپاعى ءۇشىن دە ءوشى­رىلمەس حات سوزىندەي دەسە بولار. ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جولىن وسىلاي جالعاستىرعان سپانديار قازاق دالاسىندا جالعىز ەمەس ەدى. قازاق حالقىندا اعارتۋشىلىق باعىتتى ۇستاعان, ەلدىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ءبىلىم جانە تاربيەمەن بايلانىستىرعان تۇلعالاردى تەك تاني ءتۇسۋ كەرەك. الاش ارداق­تى­لارى احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءمىر­جا­قىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆ, ەلدەس وماروۆ, ماعجان جۇماباەۆتار الماستىڭ جۇزىندەي قىلپىلداعان ۋاقىتتا كۇرەسە ءجۇرىپ, اعارتۋشىلىق جۇمىستان الىس كەتپەدى. ولاردىڭ وزدەرى وقۋ­­لىقتار جازدى, مەكتەپتە ۇستاز­دىق قىزمەتتە بولدى. ال سپان­ديار كوبەەۆتىڭ زامانداسى, قوستاناي وڭىرىندەگى اتاقتى قا­راوبا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, قازاق جانە ورىس تىلدەرىنىڭ مۇ­عالىمى, ادىسكەر بەكەت وتەتىلەۋوۆ حالقىمىز زيا­لى­لارىنىڭ جاڭا لەگىن قالىپتاستىرۋ يدەياسىمەن ەرەكشەلەندى. ۇستاز, اقىن, اۋدار­ما­شى بەكەتتەن ءبىلىم ءنار­ىمەن سۋ­س­ىنداعان قازاق ادە­بيەتىنىڭ كلاس­سيگى عابيت مۇسىرەپوۆ پەن كور­نەكتى عالىم ومىرزاق سۇلتانعازين جانە حالقىمىزدىڭ باسقا دا ءىرى تۇلعالارى ۇستاز مۇراتىنىڭ ءومىر­شەڭدىگىن دالەلدەدى دە. ال وتكەن عاسىردىڭ باسىندا مەكتەپكە دەيىنگى بالا تاربيەسى جانە انا مەن بالا پروبلەمالارى تۋرالى قۇندى ەڭبەكتەر جازعان ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ كوتەرگەن ماسەلە­لەرى بۇگىن دە ماڭىزىن جويعان جوق. اتتەگەن-اي, ۇلى اعارتۋشى ىبىراي التىنساريننەن باستاپ, ونىڭ ءىزى مەن ءىسىن جالعاستىرعان وسىلاردىڭ بارلىعى دا كوپ جىل­دار بويى ءبىزدىڭ مۇعالىمدەردىڭ ادىستەمەلەرىنەن كورىنبەي, ورىس اعارتۋشىلارىنىڭ كولەڭكەسىنەن اسپادى. قازىر دە اسا قويعان جوق. “جاس شىبىقتى قالاي يسەڭ, سولاي وسەدى” دەيدى حالىقتىق پە­داگوگيكا. دالانىڭ داناسى مەن باتىرىن, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, ونەرىن, بابالار سالتىن قازاننىڭ كوبىگىندەي عانا بەتىنەن قالقىپ بىلەتىن ۇرپاقتى جاتباۋىر دەمەي نە دەرسىڭ. وسى كەمشىلىكتىڭ ور­نىن وشاقتىڭ بۇتىنداي ورنىقتى تۇراتىن ۇشتىك – مەكتەپ پەن مۇ­عالىم, وقۋلىق تولتىرماسا, بولاشاق كىمدىكى بولماق؟ وقۋلىق دەمەكشى, ۇلتتىق يدەيا, قازاقستاندىق مازمۇن (كوم­پونەنت) مەكتەپ وقۋلىقتارى ما­تە­ريال­دارىنان ءالى تولىق ورىن ال­عان جوق. ورتا مەكتەپتىڭ باس­تاۋ­ىش سىنىپتارىنا ارنالعان “رۋس­سكي يازىك”, “ليتەراتۋرنىە چتەنيە” جانە “ماتەماتيكا” وقۋ­لىقتارى ءسوزىمىزدىڭ بۇلتارتپاس دالەلى. قانداي وقۋلىقتىڭ بول­سىن مۇقا­باسىنا تۋعان جەر تۋ­رالى, جالپى وقۋلىق ەرەكشە­لى­گىنە قاراي قازاق­ستاندىق مازمۇن­مەن بەرىلگەن سۋ­رەتتەر بالا كوڭى­لىنە نۇر سەبەلەمەس پە؟ الايدا, ءبىز پاراقتاعان وسى وقۋلىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ سىرتقى مۇقاباسىن­داعى بەيتاراپ سۋرەتتەر وقۋشىعا تۋعان ەلى تۋرالى ەشقانداي اقپا­رات بەرە المايدى. ال 3- سىنىپقا ارنالعان “رۋسسكي يازىك” وقۋلى­عىندا 74 ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەت بەرىل­گەن, سونىڭ 13-ءى عانا قازاقستان­دىق مازمۇنعا يە, 4-سىنىپقا ار­نال­عان وسى وقۋلىق­تاعى 58 سۋرەت­تىڭ 2-ءى عانا شاكىرت­تەرگە ەلىمىز تۋ­رالى مالىمەت بەرە الادى. 3-سىنىپتىڭ “رۋسسكي يازىك” وقۋلىعىنداعى 420 سويلەم­نىڭ 40-دا عانا قازاقشا كىسى, جەر اتتارى, حالىقتىق ءداستۇر-سالت تۇرلەرى كەزدەسەدى جانە بالا ۇعى­مىنا بەيىمدەپ بەرىلگەن قازاق حال­قى­­نىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن ەرتەگى, جۇم­­باق, ماقالدار جوققا ءتان دەسە بولادى. ءتورتىنشى سىنىپتىڭ وقۋلىعىنداعى 424 سويلەمنىڭ 28-دە ەلىمىزدىڭ تابيعاتى, جانۋارلار الەمى, بەلگىلى تۇلعالار تۋرالى جانە گەوگرا­فيالىق اتاۋلار كەزدەسەدى. ورىس ءتىلىن ۇيرەتەتىن وسى وقۋلىققا قازاقستاندىق جازۋشىلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ دا بالالارعا ارناپ جازعان شىعار­مالارى ەنگىزىلمەگەن. ءتورتىنشى سىنىپتىڭ “ليتە­را­تۋرنىە چتەنيە” وقۋلىعىندا بە­رىلگەن شىعارمالار ۇزىندىلەرىنىڭ 67 پايىزى ورىس, 19 پايىزى قا­زاق جانە 14 پايىزى شەت ەل ادە­بيەتىنەن الىنعان. ال ءتورتىنشى سىنىپتىڭ “ماتەماتيكا” وقۋلى­عىن­داعى 570 سويلەمنىڭ تەك 22-سىندە عانا رەسپۋبليكا تابيعاتى, جانۋارلارى, گەوگرافيالىق اتاۋ­لار مەن ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە تۋرالى ايتىلادى. ال ءۇشىنشى سىنىپ وقۋشىلارى وسى پاننەن جىل بويىنا 504 سويلەمگە قۇرىل­عان ەسەپ شىعارسا, سونىڭ 19-دا عانا قازاقشا كىسى اتتارى مەن گەوگرافيالىق اتاۋلاردى جانە تەڭگەنى وقي الادى ەكەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى دا كوزى قا­راقتى وقىرمانعا بەلگىلى بولار دەپ ويلايمىن. قازاقستاندىق ماز­مۇننان ماقۇرىم مۇنداي وقۋ­لىقتاردى وقىپ وسكەن بالادان بو­لاشاق رۋحاني جان بايلىعى مول, ءوي-ءورىسى كەڭ, ۇستانىمى بە­رىك ازاماتتى قالاي ىزدەرمىز؟ قاي تىلدەگى وقۋلىق بولسىن ونداعى بەرىلگەن جاتتىعۋلار, ۇزىندىلەر قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنان الىنۋى كەرەك. ءبىلىم قازىعى باستاۋىش سى­نىپتاردا قاعىلادى. سوندىقتان تۋعان ەل, وسكەن جەر, وتان, حال­قىمىزدىڭ تاريحى, ونەرى, ادە­بيە­تى مەن مادەنيەتى تۋرالى ماتە­ريالدار دا بالا ساناسىنا باس­تاۋ­ىش سىنىپتان باستاپ ءسىڭىرىلۋى قاجەت. مۇعالىم ساباق ءتۇسىندىر­گەندە تۋعان ولكە تۋرالى ماتە­ريالداردى پايدالانعانى قۇبا قۇپ. مىسالى, قوستانايدا جىل سايىن مول استىق جينالادى. ما­تەماتيكا ءپانىن وقىعاندا وقۋ­شى­لار ءار اۋداننىڭ قانشا جەرگە ەگىن ەككەنى, ودان قان­شا استىق جيناعانىن, ەگىن ەگۋ­مەن­ قانشا شارۋاشىلىق اينا­لىساتىنى, وعان قانشا تەحنيكا قاتىساتىنى تۋرالى سانداردى مىسال رەتىندە الۋعا ابدەن بولار ەدى. قوس­تا­نايدىڭ داڭقى الىسقا كەتكەن ال­تىن استىعى, جانۋارلار, وسىمدىك­تەر الەمى, وزەن, كولدەرى تۋرالى اقپاراتتاردى ساباققا ۇيلەستىرە ايتۋ مۇعالىمنىڭ پارىزى دەسەك, ار­تىق بولمايدى. ويتكەنى, اقپا­رات تاسقىنى اسقىنعان زامان­دا بالالار ەلىمىز تۋرالى الا-قۇلا ءبىل­سە, ەرتەڭ سول ەلدى سۇيەتىن پات­ريوت قايدان شىقسىن؟ حالقىمىز مۇنى “تانىماسىن سىيلاماس” دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن تۇجىرعان. ءبىزدىڭ انالارىمىز تۋعان جەرگە, ەلگە دەگەن ماحابباتتى ءسابي جۇرە­گىنە “بەسىك جىرىمەن” ءسىڭىردى. جات جۇرتتان ۇلى دالانى اۋىز­دىقپەن سۋ ءىشىپ, تىلەرسەكتەن ساز كەشىپ ءجۇرىپ قورعاپ, ۇرپاعىنا اماناتقا قالدىرعان باتىر بابا­لارىمىز اسپاننان تۇسپەگەن, انا­دان تۋىپ, “بەسىك جىرىنا” ەلتىپ وسكەن بو­لاتىن. “بەسىك جىرى” ايتىلمايتىن زاماندا بالانىڭ بويىنا پاتريو­تيزمنىڭ ءدانىن ەگۋ بالاباقشا مەن مەكتەپتىڭ ەنشى­سىندە قالدى. “پاتريوتيزم” ءسوزى مەرەكە­لەر­دە تىم اسقاق ەستىلىپ جاتادى. ال وسى سە­زىمدى جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا قالىپتاستىرۋ وڭاي ءىس ەمەس, ول ينە­مەن قۇدىق قازعانداي مۇعا­لىمنىڭ كۇندەلىكتى ءار سابا­عىندا ساناعا سىڭىرىلەدى. ريمما بەكتۇرعانوۆا, قوستاناي پەداگوگيكا كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.