ءتۇبى ءبىر تۇركىنىڭ توعانى

تۇركسوي حالىقارالىق ۇيىمى كورنەكتى عالىم, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى احمەت-زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ تۇركى مادەنيەتى مەن تاريحىن زەرتتەۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن 2010 جىلدى – “احمەت-زاكي ءۋاليدي توعان جىلى” دەپ جاريالاعان-دى. الماتىدا تۇركسوي – تۇركىتىلدەس ەلدەر مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ تۇراقتى كەڭەسى, قر ۇلتتىق كىتاپحاناسى جانە الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن “تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى احمەت زاكي ءۋاليدي توعان زەرتتەۋلەرىندە” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتىپ, وعان وتاندىق بەلگىلى تاريحشى عالىمدار, باشقۇرتستاندىق زەرتتەۋشىلەر مەن تۇركيادان ارنايى كەلگەن عالىمنىڭ بالاسى سۇبەدەي توعان قاتىسىپ, عالىمنىڭ قايراتكەرلىك, عىلىمي قىزمەتى مەن مۇرالارى كەڭىنەن ءسوز بولدى. تۇركسوي جاريالاعان توعان جىلى القالى جيىننىڭ ماقساتىنا توقتالعان تۇركسوي-داعى ەلىمىز­دىڭ وكىلى اسقار تۇرعانباەۆ الدىمەن جينالعانداردى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ حالىقارالىق دارەجەدە تويلاۋعا قول جەتكىزۋىمىزدى بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ جەڭىسى رەتىندە اتاپ ءوتتى. – بيىل توعان جىلى دەپ جا­ريا­لاۋىمىز, بىرىنشىدەن تۋعانىنا بيىل 120 جىل تولسا, ەكىنشىدەن تۇركى ءدۇنياسىنا ۇلكەن قىزمەت جاساپ, ەڭبەك سىڭىرگەن ورتاق تۇلعا. ۇشىنشىدەن, تاريحقا, مادەنيەتكە قاتىستى ەڭبەك جازىپ, دۇنيە جۇزىنە تانىلعان عالىم. سوندىقتان دا بيىل ول كىسىنىڭ مەرەيتويىن تۋعان توپىراعى باشقۇرتستاننان باسقا دا تۇركى ەلدەرىندە اتاپ ءوتۋ كوزدەلۋدە. الماتىداعى وسى جيىن توعاننىڭ تۋعان جەرىنەن سىرتتا ءوتىپ جاتقان تۇڭعىش باسقوسۋ”, – دەي كەلە ول عالىمنىڭ جەكە مۇراعاتىنان ون­شاق­تى كىتاپتى ۇلتتىق كىتاپحاناعا تارتۋ ەتتى. سونداي-اق, ول تۇركسوي-دا قازاق­ستان توراعالىق ەتەتىن ەكى جىل ىشىندە كوپ جۇمىس اتقارىل­عا­نىن, سونىڭ ءبىرى وتكەن جىلى ىس­تامبۇلدا تۇركى حالىقتارى اۋدارما­شى­لا­رى­نىڭ سيمپوزيۋمى ءوتىپ, وندا تۇركى حالىقتارى ءبىر بىرىنەن اۋدارما جاساۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەنىن, سوعان وراي جاقىندا ءازىربايجاندا “تۇركسوي” اۋدا­رما سەرياسى” تسي­كلى­مەن وزبەكتەن ءازىربايجان, ءتۇر­كى­مەن­نەن ءازىر­بايجان تىلىنە اۋ­دا­رى­لىپ كىتاپتار شىققانىن, سونداي-اق احمەت-زاكي ءۋاليديدىڭ ەڭبەكتەرى دە بيىل بىرقاتار تۇركى تىلىنە اۋدا­رى­لىپ, جارىق كورەتىنىنەن حاباردار ەتتى. باشقۇرت-قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرعىسى كەلگەن... جالپى, احمەت-زاكي ءۋاليديدىڭ قىزمەتىن بەلگىلى تاريحشى عالىم مامبەت قويگەلدى ەكى باعىتقا: عى­لى­مي مۇرالارى مەن ساياسي, قوعام­دىق قىزمەتى دەپ ءبولىپ قاراۋعا بو­لا­دى دەگەندى العا تارتادى. بۇل جەر­دە قازاق ءۇشىن وتە قىمبات جاع­داي, 1917 جىلعى الاساپىران, ودان كەيىنگى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەر, اسىرەسە, 20-شى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى اۋىر كەزەڭ, ياعني حالقىمىزدى, جەرىمىزدى, ەلدىگىمىزدى قالاي ساقتاپ قالامىز دەگەن اۋما­لى-توكپەلى زاماندا ەكى قايراتكەر – ءا.بوكەيحان مەن ا.ءۋاليدي ءوزارا كەلىسىپ, 1917 جىلى قىركۇيەكتە ۋفادا كەزدەسەدى. ءبىر جاعىندا ءا. بوكەيحان باستاعان الاش وردا ۇكىمەتى, ەكىنشى جاعىندا احمەت-زاكي ءۋاليدي باستاعان باش­قۇرت­ستاننىڭ باسشىلارى كە­لىسسوز جۇرگىزىپ, ورىنبوردى استانا ەتۋگە ۇيعارىپ, باشقۇرت-قازاق رەسپۋب­ليكاسىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. وكىنىشكە وراي, بۇل شەشىم ىسكە اسپايدى. وعان قىزىل اسكەر مۇمكىندىك بەرمەيدى, كەڭەستىك بيلىك ەكى حالىقتىڭ بىرىگۋىنەن قات­تى قورىققان. سوعان قارا­ماستان, احمەت-زاكي ءۋاليديدىڭ ەستەلىك­تەرىن وقىساڭىز, ءبىر عاجاپ وزەك بار – ول قازاق زيالىلارىمەن باي­لانىسىن ۇزبەگەن. قازاق قاي­رات­كەرلەرى جا­يىن­دا جىلىلىقپەن, اسا قۇر­مەت­پەن, ىقىلاسپەن ايتقان. بۇدان سول كەزدەرى قازاق-باشقۇرت اراسىنداعى قا­تىناستىڭ ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىن بايقاۋ قيىن ەمەس,- دەيدى پروفەسسور م.قويگەلدى. احمەت-زاكي ءۋاليدي توعان كىم؟ فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى پروفەسسور, مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەس­سو­رى توعان 1890 جىلى ۋفا گۋبەر­نيا­سىنىڭ يلچيك-تەمىر گۋبەر­نيا­سىن­دا دۇنيەگە كەلگەن. 1908-1912 جىلى “كاسيميا” مەدرەسەسىن ءبىتىرىپ, سوندا اراب جانە تۇركى حالىق­تا­رى­نىڭ تاريحى مەن ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرەدى. 1935 جىلى ۆەنا ۋني­ۆەر­سي­تەتىن تامامداعان سوڭ, “تۇرىك جانە تاتار تاريحى” اتتى تۇڭعىش كو­لەمدى زەرتتەۋى 1912 جىلى قا­زاندا جارىق كورەدى. بۇقارا مەن فەر­عاناعا جاسالعان ارحەوگرا­فيكالىق ەكسپەدي­تسياعا قاتىسقان توعان 1915 جىلى رەسەي دۋما­سى­نىڭ مۇسىلماندىق فراكتسياسىندا سايا­سي قىزمەتىن باستايدى. ءتوڭ­كە­رىس­تەن كەيىن ءبىر­جو­لا­تا كۇرەس جولىنا تۇسەدى. كەيىنىرەك تۇركىمەنستان, يران, ءتۇر­كيا جانە گەرمانياعا ەميگراتسيا­عا كەتەدى. ىستامبۇل, بونن, گەتتينگەن ۋني­ۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرەدى. بە­رتىن كەلە ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتى جا­نىن­داعى يسلام زەرتتەۋلەرى ينس­تيتۋتىن باسقارعان وعان 1970 جىلى تۇرىك جەرىنەن توپىراق بۇيىرعان. جيىنعا ارنايى كەلگەن سول اسىل­دىڭ تۇياعى, ۇلى سۇبەدەي مىر­زا اكەسى جايلى اڭگىمەلەدى. ول كىسىنىڭ ەستەلىكتەرىن وقىعاندا قا­زاق­­تار جايىندا كوپ ايتىل­عانىن, اسىرەسە مۇس­تافا شوقاي, ءا.ءبو­كەيحان, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مۇح­تار اۋە­زوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سياق­تى ازا­مات­تار ەرەكشە ورىن ال­عانىن اسقان ىقىلاسپەن جەت­كىز­دى. قازاققا ورتاق تۇلعا جيىنعا قاتىسىپ ءسوز سويلەگەن كورنەكتى اقىن مۇحتار شاحانوۆ: “توعان ءتارىزدى تۇلعالار بول­ما­عاندا, تۇركىنىڭ سالماعى السىزدەۋ بولار ەدى” دەسە, ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستي­تۋتى­نىڭ ديرەكتورى ساتتار ءماجيتوۆ مۇس­تافا شوقاي مەن ءاليحان بوكەيحاننىڭ احمەت-زاكي ءۋاليدي توعانمەن كەزدەسۋىنە نازار اۋداردى. ال مەديتسينا عىلىم­دارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور مۇرات كاريموۆ “احمەت-زاكي ءۋاليدي تۇرىك الەمىنىڭ قايراتكەرى” اتتى بايانداماسىندا ءۋاليديدى باشقۇرت, تاتار, قازاق, وزبەك حالقى ءوز ۇلدارى ساناي­تى­نىن, دەمەك ول تۇركى ەلىنىڭ قايرات­كەرى ەكەنىن, بىراق ونىڭ تاعدىرى وتە قيىن بولعانىن, زاماننىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزىندە ءوز پىكىرىنە اۋەلى توقتاي الماعانىن, بىراق ءار ۋاقىتتا دا ول تۇركى حالقىنىڭ ۇلى ەكەنىن ۇمىتپاعانىن, ونىڭ ءبىلىمى, جاساعان قايراتكەرلىك ءىسى شوقاي, رىسقۇلوۆ, يسحاكيدىڭ دەڭگەيىندە ەكەندىگىن, ال بيىلعى جىلدى “توعان جىلى” دەپ جاريالاۋ سوعان دالەل ەكەنىن باسا ايتتى. فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلنار حۋجاحمەتوۆا عالىمنىڭ باشقۇرتستاندا جارىق كورگەن ادەبي شىعارمالارىنا شولۋ جاساي كەلە, توعاننىڭ ساياسي قايراتكەرلىگى مەن ۋاقىت كەزەڭ­دە­رىنە توقتالعان كەز كەلگەن تاريحشى ودان اتتاپ وتە المايتىنىن ەسكە سالدى. سونداي-اق, “ۋفا-تسەنتر” گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى اينۇر حۋجاحمەتوۆ “قازىرگى باش­قۇرت پروزاسىنداعى كوم­پوزيتسيا مەن سيۋجەت ماسەلەلەرى”, ال “اقەدىل” باشقۇرت مادەني ورتا­لى­عىنىڭ جەتەكشىسى ازامات رىس­كەلدين توعاننىڭ رۋحاني مۇرا­سىنىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالا كەلىپ, عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ تولىق جيناعىن قازاق, باشقۇرت, تۇرىك تىلدەرىندە شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. جيىن سوڭىندا تۇركىتانۋشى, قىتايتانۋشى عالىم مۋنير ەرزين: “توعاننىڭ دا, احمەت­جان­ ۇلى­نىڭ دا, مەرسەيىت سۇلتان­عا­ليەۆتىڭ دا بىزگە قالدىرىپ كەتكەن ەڭ ماڭىزدى مۇراسى – ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنا ادالدىعى. ولار لەنيننىڭ قيتۇرقى ساياساتىن ءتۇسىنىپ “رەسەيدەگى وقيعالار قوعام­دىق دامۋدىڭ زاڭ­دىلىعىنا قارا­عاندا, كەزدەيسوق وقيعالار بولدى” دەگەندى ايتقان. ول ءماس­كەۋدىڭ تاتار, باشقۇرت اۆتونو­ميا­لى رەس­پۋب­ليكالارىنا شەكتەۋ قويۋىنا بايلانىستى, ولارمەن قارىم-قا­تىناسىن ءۇزىلدى-كەسىلدى ءۇزىپ, ءتۇر­كىس­تانعا كەلەدى. مۇندا ونى ءتۇر­كىستاندىقتاردىڭ ۇلتتىق ءبىر­لەس­تىگى ۇيىمىنا توراعا ەتىپ سايلايدى. توراعا كەزىندە ورتا ازيا مەن قا­زاقستانداعى سوۆەتتىڭ شاپ­قىن­شىلىعىنا قارسى قارۋلى كۇشتەر ۇيىمداستىرادى”, دەي كەلە, احمەت-زاكي ءۋاليدي توعان­نىڭ “توعان” نىسپىسىن دۇرىس جازۋ كەرەكتىگىن, “توعان” ەمەس, “تۋ­عان” دەپ جا­زىلسا, ويتكەنى, ول بارشا تۇركىنى ءوزىنىڭ تۋعانىنداي باۋىر كورگەن دەگەن ويىن ورتاعا سالدى. ءيا, بىزدەر تۋىس ەلمىز. ەندەشە, احمەت-زاكي ءۋاليدي باستاپ مۇرا ەتىپ قالدىرىپ كەتكەن ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقىلاس, ءوزارا جىلىلىق, قولداۋ­شىلىق ءداستۇردى ساقتاپ, ودان ءارى جالعاستىرۋىمىز كەرەك. گۇلزەينەپ سادىرقىزى.