ەل مۇددەسى بارىنەن جوعارى

سوناۋ كەڭەستىك كەزەڭنەن قۇلاققا ءسىڭىستى بولعان “كادرلار ءبارىن شەشەدى” دەگەن ءسوز بەكەردەن بەكەر ايتىلماسا كەرەك. بوداندىقتىڭ تۇمىلدىرىعى سىپىرىلىپ تۇسكەندە ىرگەسى نىق مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن قاي سالادا دا بىلىكتى وتاندىق ماماندار قاجەتتىگى ايقىن سەزىلگەن. وسى رەتتە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە قاجەتتى ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى قۇرىلسا, ەندى, مىنە, ءبىر جىلدىڭ ار جاق, بەر جاعىندا اكادەميا قۇرامىندا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ۇلتتىق مەكتەبى (مسۇم) جۇمىسىن باستاعان-تىن. ءبىز وسى ورايدا اتالعان وقۋ ورنىنىڭ باسشىسى ساياسات نۇربەككە جولىعىپ, ۇلتتىق مەكتەپتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جونىندە ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – اڭگىمەمىزدى الدىمەن وسى مەكتەپتىڭ اشىلۋ سەبەپتەرىنەن, ماقسات-مىندەتتەرىنەن باستاساق. – ءبىزدىڭ مەكتەبىمىز پرەزيدەنت ن.نا­­زارباەۆتىڭ وكىمىمەن 2008 جىلى اشىلدى. ال اشىلۋىنىڭ تاريحىنا قىسقاشا كوز جىبەرىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن قىسقاشا شولىپ وتسەك, 1994 جىلعا دەيىن بۇرىنعى جوعارى پارتيا مەكتەبى ساياساتتانۋ ينستيتۋتى بولدى دا 3 جىلدان كەيىن ۇلتتىق جوعارى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەكتەبىنە اينالدى. وسىلايشا, 1994 جىلى الماتىداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىندە جانە فرانتسۋز مەملەكەتتىك اكىمشىلىك ۇلتتىق مەكتەبىمەن سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناستا قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق جوعارى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەكتەبى قۇرىلدى. بۇل وتە ءساتتى جوبا بولدى, 5 جىل قىزمەت ەتتى, مەكتەپ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە دارىندى جاس “تولقىندى” دايىنداي الدى. مىسالعا, بۇگىندە بيلىك باسىندا جۇرگەن, نەمەسە ەلگە ءبىراز تانىلىپ قالعان قايرات كە­لىمبەتوۆ, اسەت يسەكەشەۆ, قايرات ايتە­­­كەەۆ, ازات پەرۋاشەۆ سىندى جىگىتتەر وسى مەك­تەپ ۇشىرعان تۇلەكتەر. 1999 جىلى ۇجمبم مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينس­تيتۋتى نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسى قۇرىلدى. كەلەسى كەزەكتە ديپلوماتيالىق اكادەميا مەن سوت اكادەمياسى, مەملەكەتتىك قىزمەت اكا­دەمياسىمەن بىرىكتىرىلە وتىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى بولىپ قايتا قۇرىلدى. وسىعان قاراماستان, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءبىرتالاي ازامات ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ ءىسىنىڭ وسال تۇستارىن زەرتتەدى. سوندا نە بايقالدى؟ جالپى, قازاقستاندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى دايارلاۋ ءىسى مامانداندىرىلعان تۇردە جۇرگىزىلمەيدى ەكەن. ول نە دەگەن ءسوز؟ مەملەكەتتىك قىزمەتكە ما­مان­دار ءتۇرلى سالادان كەلەتىن كورىنەدى. اگ­رو­نوم, دارىگەر, تاريحشى, ساياساتتانۋشى, قىس­قاسى, كەز كەلگەن ماماندىق يەسى, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, جوعارى بىلىمدەرى بار جاي ادامدار مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسىپ, وزدەرىنىڭ سول كىرىسكەن قىزمەتىنە بىرتە-بىرتە ءسىڭىسىپ كەتىپ جاتادى ەكەن. ال مەملەكەتتىك قىزمەتكەر دايارلايتىن ارنايى وقۋ ورنى جوق. مىنە, ءبىزدىڭ مەكتەبىمىزدىڭ اشىلۋىنىڭ العىشارتى وسى–جوعارى لاۋازىمداعى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ. اكادەميالىق سەرىكتەسىمىز سينگاپۋر ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى لي كۋان يۋ اتىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبى. 2008 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن نەگىزى قالانعان مسۇم ءوز كەزەگىندە اكادەميا قابىرعاسىندا قالىپتاسا باستاعان, مەم­لە­كەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كاسىبي دايىندىعىن ىسكە اسىراتىن جاڭا ماڭىزدى ساتىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. – سينگاپۋردىڭ جەتىستىكتەرى الەمگە ءمالىم. لي كۋان يۋ –الەمدىك ماسشتابتاعى تۇلعا. سول سەبەپتەن دە ول ەلمەن سەرىكتەسە قيمىلداۋ كوڭىلگە قونىپ تۇر. ءسوز جوق, ادامزات بالاسى ءوزىنىڭ دامۋ جولىندا الدىڭعىلاردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, ونى جەتىلدىرۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر بيىكتەرگە جەتكەن. ءبىز سينگاپۋردان, فرانتسيادان, گەرمانيادان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر دايارلاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر مودەلدەرىن الىپ, وزىمىزگە ەندىرىپ جاتىر ەكەنبىز. ايتىڭىزشى, قازىرگى كۇنى وسى ءتا­جى­ريبەدە ءبىزدىڭ وزىمىزگە ءتان, ءوز ەرەكشەلىك­تەرىمىزگە نەگىزدەلگەن قازاقستاندىق مودەلىمىز پايدا بولىپ ۇلگەردى مە؟ – ۇلگەردى. ەسكە الساق, 2001 جىلى مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋدىڭ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. وسى تۇجىرىم­داما بويىنشا ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەت­كەرلەردى وقىتۋ, دايارلاۋ جۇيەسى قالىپتاستى. ونىڭ ءبىرىنشى نەگىزى–مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى. قازىرگى كۇنى جىلىنا 3 مامان­دىق بويىنشا 200-300 ماگيستر ءبىتىرىپ شى­عادى. ەكىنشىدەن, ءار وبلىستا 14 جەرگىلىكتى قاي­تا دايارلاۋ ورتالىقتارى جۇمىس جاسايدى, ياعني وزىمىزگە ءتان جۇيەمىز بار. بيىلعى جىلى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا كادر ساياساتى سالاسىندا ايتارلىقتاي پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ونىڭ كەيبىر جاعدايدا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ دايارلاۋ جۇيەسىنىڭ كەمشىلىكتەرىنەن تۋىندايتىنىن دا اتاپ ايتتى. وسى ماسەلەگە توقتالاتىن بولساق, بىزدە ءبىلىم بەرۋ مەن ادىستەمەلىك جاعىنان حالىقارالىق تاجىريبەدەن ويلانباي العان تۇستارىمىز بار. ولاردى تالداپ, ساراپتاماي, ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى جاعدايعا كەلە مە, لايىق پا دەمەي پايدالانعانبىز. ءبىزدىڭ مەكتەبىمىزدىڭ اشىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسى, ياعني حالىق­ارالىق تاجىريبەنى ساراپتامادان وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. جوعارىدا ايتتىم عوي, بىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر دايارلاۋدا وزىندىك قالىپتاسقان ۇلگى, تاجىريبە جيناقتالدى دەپ. وتە تاجىريبەلى, بىلىكتى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىمىز ناقتىلاۋ ەتىپ ايتساق, بۇگىندە 30-40%-دى قۇرايدى. بىراق ءبىر ماسەلە, وسى تاجىريبەنى تالداپ, ساراپتايتىن عىلىمي نەگىز قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق. بىلتىر الماتىدا ساياساتتانۋشىلاردىڭ ەكىنشى كونگرەسى وتكىزىلدى. سوندا ەرلان قارين مەن ماۋلەن اشىمباەۆ جاقسى ويلار ايتتى. قازاقستاندا جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى عالىمدار: ساياساتتانۋشىلار, الەۋمەتتانۋ­شىلار مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەمەيدى. حالىق پەن مەملەكەتتىك ورگان اراسىندا جالعاستىرۋشى, كوپىر قى­ز­مەتىن اتقارمايدى. جىلىنا قانشاما ديسسەرتاتسيا قورعالىپ, مونوگرافيالار مەن زەرتتەۋ ماقالالارى جازىلىپ جاتسا دا, مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەگى ناقتى پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جولدارىن تابۋ كوزدەلمەيدى. جا­زىلسا ونىڭ ءوزى از, نەمەسە پراكتيكادان ال­شاق, تازا تەوريالىق تۇرعىدا قاراستىرىلعان. مىسالى, ەلىمىزدە 67 وقۋ ورنىندا جاستار مەم­لەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ مامان­دىعى بويىنشا وقىتىلادى. ال وقىپ شىققان تۇلەكتەردىڭ مەمقىزمەتكە 2-3 پايىزى عانا كەلەدى. ءبىزدىڭ مەكتەپ ءوزىنىڭ ءبىر مىندەتى ەتىپ, ساراپتاۋ جۇمىستارىن اتقارۋمەن قاتار, ەكى اراداعى كوپىر بولۋدى كوزدەپ وتىر. تاعى ءبىر ماسەلە. ورتالىق ورگانداردا قىزمەت اتقاراتىن ادامدار جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ تاجىريبەسىن بىلە بەرمەيدى. مينيسترلىكتەن شىققان ستراتەگيالىق قۇجات جەرگىلىكتى ورگاندارعا تۇسكەندە باسقاشا قابىلدانىپ جاتادى, جۇزەگە اسىرىلۋى دا باسقاشا جۇرگىزىلەدى. ءبىز وسى ايىرما­شى­لىقتى ازايتۋ ءۇشىن تىڭداۋشىلارىمىزدىڭ 30-40 پايىزىن جەرگىلىكتى جەرلەردەن كەلگەن ازاماتتار قاتارىنان قابىلداپ وتىرمىز. ولاردىڭ ىشىندە قالا, اۋدان اكىمدەرى بار. – ءدارىس بەرۋشىلەر كىمدەر؟ – ءدارىس وقۋعا رەسپۋبليكاداعى مەملەكەت­تىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ءبىرىنشى باس­شى­لا­رى, دەپۋتاتتار, وتاندىق جانە شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بەلگىلى پروفەسسور-وقىتۋشىلارى, ۇلتتىق كومپانيالار مەن حا­لىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى, شەتەلدىك ديپلوماتيالىق ميسسيالاردىڭ وكىلدەرى شا­قىرىلادى. جاقىندا اقش ەلشىسى حوۋگلاند مىرزا ءدارىس بەردى. سينگاپۋر ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتى جانىنداعى لي كۋان يۋ اتىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ پروفەس­سور­لارى, گارۆارد جانە پرينستون, يەل ۋني­ۆەر­سيتەتتەرىنىڭ مىقتى عالىمدارى ساباق بەرەدى. تىڭداۋشىلارىمىز دا وسال ەمەس. جو­عارعى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, ىشتەرىندە مينيسترلىكتەگى كوميتەت توراعا­لارىنىڭ ورىنباسارلارى, قالا, اۋدان اكىمدەرى, دەپارتامەنت ديرەكتورلارىنىڭ ورىنباسارلارى بار. – وقۋ مەرزىمى قانشا؟ – 1 جىل 9 اي. – سىزدەر جاڭادان اشىلىپ جاتىرسىزدار عوي, بالكىم, ساۋالىم ارتىقتاۋ دا كورىنەر, دەگەنمەن, سۇراعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. تاريحتا جەكە ءبىر پاسسيونارلىق تۇلعالاردىڭ تۇتاستاي حالىقتىڭ ومىرىنە وزگەرىستەر اكەلگەنى ايان. مىسالى, موحاتحير مۇحامەد, دە گولل, ماحاتما گاندي, نەلسون ماندەلا نەمەسە جوعارىدا ەسىمى ءجيى اتالعان لي كۋان يۋ. وسى مەكتەپتىڭ دە كەلەشەكتە پاسسيونارلىق تۇلعا ازىرلەپ شىعۋى مۇمكىن دەپ ويلايسىز با؟ – شىنىمىزدى ايتساق, كوكەيىمىزدى تەسكەن تۇپكى ماقساتىمىز وسى. نەگە دەسەڭىز, ءبىزدىڭ مەكتەبىمىز باسقا وسىنداي ماماندار دايارلايتىن مەكتەپتەرگە قاراعاندا, ءدال ءسىز ايتىپ كەتكەن تۇلعالىق دەڭگەيدەگى, كوش­­باسشىلىق دەڭگەيدەگى ماماندى, ازاماتتى ۇشىرۋدى كوزدەيدى. ەستىپ وتىرسىز, ءبىز كوپ ادام المايمىز, 22 تىڭداۋشى عانا قابىل­داي­مىز. تەك ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىمەن شەكتەلمەي, تاربيە مودەلىنە دە ۇلكەن زەر سالامىز. وتان ءسۇيۋ, ۇلتقا قىزمەت ەتۋ, ازاماتتىق, كىسىلىك بويىنشا قاراستىرىلعان باعدارلامالارىمىز بويىنشا تىڭداۋشىلارىمىزدى ەل تاري­حىن­داعى ەلەۋلى ورىندارعا اپارامىز. مىسالى, وسى تىڭداۋشىلارىمىزدى ۇلىتاۋ مەن بۋرابايعا, قابانباي باتىردىڭ كەسەنەسىنە الىپ باردىق. ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالعان تاريحي تۇلعالار مەن اتاقتى شاي­قاس­تار بولعان جەرلەرگە اپارۋ دەگەن سىندى ادامنىڭ كوكىرەگىنە ەرلىك پەن نامىستى ۇيالاتاتىن باعدارلامالارىمىز بار. كادىم­گىدەي سول جەرلەردە ساباق وتكىزەمىز, بۇل ىسكە تاريحشىلاردى, ادەبيەتشىلەردى تارتامىز. جەكە كوشباسشىلىق جايىندا شەتەلدەردەن دە ماماندار شاقىرىپ, ارنايى ترەنينگتەر وتكىزىپ جاتىرمىز. ياعني, ءبىزدىڭ مودەلىمىز تولىققاندى كوش­باسشىلىق دارەجەسىندەگى تۇلعا دايىنداۋدى كوزدەيدى. جىل سايىن قازاقستاندى باسقارۋ جۇيەسىنە عانا ەمەس, قازاقستان قوعامىنا وسىنداي 15-20 شاقتى ازاماتتى, تۇلعالاردى بەرەتىن بولساق ءبىزدىڭ ميسسيامىزدىڭ ورىندالعانى. – مەملەكەتتىڭ نەگىزى – حالىق. مەملە­كەتتىك قىزمەتكەر دەگەنىمىز – حالىققا قىزمەت ەتۋشى. ونىڭ ءوزىنىڭ ەڭبەكاقىسى, ياعني جەيتىن نانى – حالىقتان تۇسكەن سالىقتان كەلەدى. سولاي بولعانىمەن, مەملەكەتتىك ورگانعا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ الدىنا الدەقانداي ءبىر شارۋاسىمەن بارعان قاراپايىم ادام الىنباس قامال, قورعانعا تىرەلىپ قالادى. وسى جايىنداعى سىزدەردىڭ پايىمدارىڭىزدى ءبىلىپ, اڭگىمەمىزدى تامامداساق. – بۇل ايتىپ وتىرعانىڭىز, وكىنىشكە قاراي, بار پروبلەما. ءبىزدىڭ قوزقاراسىمىز بى­لاي. مەكتەبىمىزدىڭ اتىنا قارايتىن بول­ساق, ۇلتتىق ساياسات مەكتەبى, اعىلشىن تىلىندە ءPublىc ءpolىcy (پابليك پوليسي) دەگەن ءبىر ءسوز بار. ول – ورىس تىلىندە, باسقا تىلدەردە مەملەكەتتىك ساياسات دەپ اۋدارىلادى. ال اعىلشىن تىلىندە ءPublىc جانە ءpolىcy دەگەن ەكى ءتۇرلى ماعىنا بەرەدى. ساياسات, بيلىك, بيلىكتىڭ كوزى, بيلىك ءۇشىن كۇرەس بولسا, ەكىنشىسى قو­عامدىق پروبلەمالاردى شەشۋ تۇرلەرى, مەملەكەتتىڭ قوعامداعى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ارەكەتتەرى. بىزدە بۇلاي ەمەس. بىزدە مەملە­كەتتىك ساياسات دەگەندە قوعام ونى بيلىك دەپ قابىلدايدى. بيلىك پەن حالىقتىڭ, قوعامنىڭ قارىم-قاتىناسىن اعىلشىندارداي بىلدىرەتىن ءسوز جوق. ءبىزدىڭ مەكتەبىمىزدىڭ اشىلۋىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماقسات – مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ىشكى فيلوسوفياسىنا وزگەرىس اكەلۋ. بيلىك پەن قوعامنىڭ قارىم-قاتىناسىنا وزگەرىس ەنگىزۋ. جالپى, بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قا­تىناس وتە كۇردەلى, ول عىلىمي نەگىزدە زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىز مەكتەبىمىزدە وسى مو­دەل­دى جان-جاقتى بىلەتىن, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە ىشكى فيلوسوفياسى وزگەرگەن بيلىك وكىلدەرىن تاربيەلەپ شىعارساق دەيمىز. ولار باسشىلار عوي, قانداي ءبىر بيلىك باسىنا كەلگەن ادامنىڭ كوزقاراسىنا كوپ نارسە بايلانىستى. ول جاڭا پروگرەسسيۆتى كوز­قاراستا بولسا, ول سول ۇجىمنىڭ ىشكى فيلوسوفياسىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلەدى. ىشكى جۇمىستىڭ ءادىسى مەن ءتاسىلىن وزگەرتەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بۇل ىستە ەكى جاقتى, بىرىنشىدەن, زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, عىلىمي نەگىزدىڭ قالانۋى, ەكىنشىدەن, جاڭا كوزقاراسى قالىپتاسقان ناقتى باسشىلاردى دايىنداپ شىعارۋ. بىلايشا ايتقاندا, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ەليتالىق جوعارى بۋىنى ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋشىلاردى دايارلاۋ. ونداي ادامنىڭ دۇرىس ستراتەگيالىق باعدارى, ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق مودەلىن بولجاي بىلەتىن قابىلەتى بولۋى ءتيىس. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت, العا قويعان ماقساتتارىڭىزدا تابىستى بولىڭىزدار. ساياسات نۇربەك ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن “حالىقارالىق قۇقىق” ماماندىعى بويىنشا, مارشاللتاۋن (اقش) كوللەدجىن “ساياساتتانۋ” ماماندىعى, ىنتىماقتاستىق ينستيتۋتىن (يتاليا), La ءSapىenza (ريم, يتاليا) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ “گەوساياسات جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك” ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋراسىن تامامداعان. 2000 جىلى اقش كونگرەسىنە سايلاۋ ناۋقانىندا كونگرەسسمەن مارك ءسميتتىڭ جەكە كومەكشىسى بولعان, كانديدات البەرت گوردىڭ سايلاۋالدى ناۋقانىنا قاتىسقان جانە 2001 جىلى ايوۆا شتاتى (اقش) ۇكىمەتىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيالار دەپارتامەنتىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ءبولىمىنىڭ جەتەكشى مامانى قىزمەتىن اتقارىپ, سول جىلى اقش پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىندە تاعىلىمدامادان وتسە, 2005-2006 جىلدارى نەاپول (يتاليا) ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاقىرىلعان لەكتورى بولعان. “قازىنا” ورنىقتى دامۋ قورىندا”, قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىندە, “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان. قازاق, ورىس, اعىلشىن, تۇرىك, يتاليان تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.