ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە كوزقاراس

كەشە پارلامەنت سەناتىندا “قازاقستاننىڭ ەۋروپا ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ پەرسپەكتيۆالارى” تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. اتالعان ماڭىزدى شارا ەلىمىزدىڭ بيىلعى ەقىۇ-عا توراعالىعى مەن “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى اياسىندا جۇزەگە استى. قازاقستاننىڭ قۇرامىندا 27 ەل بار ەۋروپالىق وداقپەن قا­رىم-قاتىناسى بىرنەشە كەزەڭنەن تۇرادى. العاشقىسى 1992 –1995 جىلداردى قامتيدى. 1993 جىلعى ساۋىردە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن بەلگيا كورول­دى­گىندە قازاقستان ەلشىلىگى اشىلسا, سول جىلى جەلتوقساندا بريۋس­سەل­دە ەو جانىندا قازاقستان وكىلدىگى قۇرىلدى. ال اراعا ءبىر جىل سالىپ, قاراشا ايىندا الما­تىدا ەۋرو­پالىق كوميسسيا وكىل­دىگى اشىلدى. ودان كەيىنگى كەزەڭ 1996-2000 جىلدار ارا­لى­عىن قامتيدى. بۇل ارالىقتا “قازاقستان – ەۋروپا وداعى” ىن­تى­ماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ءبىر­قا­تار ماسەلەلەر بويىنشا وتى­رىس­تارى بولىپ ءوتتى. ال 2000 جىلى ەۋروپا وداعى ەلىمىزدى نارىقتىق ەكونوميكاسى بار مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسقانى بەلگىلى. 2001 جىلى قازاقستان مەن ەو اراسىن­دا­عى ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. 2004 جىلى ەۋروپالىق كوميسسيا ەۋروپا وداعىنا مۇشە ەلدەرگە قازاق­ستان­دىق 8 كاسىپورىننىڭ بارلىق ونىمدەرىن يمپورتقا شىعارۋعا رۇق­سات بەردى. قىسقاشا ايتقاندا, قا­زاقستان مەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ارا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق وسى­لايشا وڭ تۇرعىدا جانە ۇدەمەلى قارقىندا قالىپتاستى. بۇل جونىندە سەنات توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى الەكساندر سۋدين ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ول ءوز سوزىندە ەو قازاقستاننىڭ سترا­تە­گيالىق ارىپتەسى ەكەنىن ايتا كە­لىپ, ونىڭ نەگىزى قازاقستان – ەۋ­روپا وداعى, ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ىنتىماقتاستىعىندا جاتقانىنا ەرەكشە توقتالدى. سونىمەن قاتار, اراداعى ساۋدا-ساتتىقتا دا ايتار­لىق­تاي جەتىس­تىك­تەرگە قول جەت­كىزىلگەن, تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە ساۋدا اينا­لىمى 30 ميلليارد اقش دول­لا­رىن قۇراعان. ينۆەس­تي­تسيا سالۋ ءجو­نىنەن دە ەۋروپالىق ەلدەر الدا. ايتسە دە, بۇل ينۆەس­تي­تسيا­لىق قارجىلار, وكىنىشكە قاراي ازىرگە تەك وتىن-ەنەرگەتيكالىق كە­شەنگە باعىتتالۋدا. وسى سە­بەپتى عى­لىمي-تاجىريبەلىك كون­فە­رەن­تسيا­­نىڭ ماقساتى ەۋرو­پا­نىڭ وركە­نيەتتى ەلدەرىنىڭ نا­زارىن ەلدىڭ عىلىمي-وندىرىستىك سالاسىنا اۋدارۋ بولدى. وتىرىستا ۇيلەستىرۋشى بولىپ وتىرعان سەناتتىڭ ەكونومي­كالىق جانە وڭىرلىك ساياسات جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى نۇرلى­عا­يىم جولداسباەۆا وسى ويدى قۋات­تاي كەلىپ, پرەزيدەنت تاراپىنان “ەۋروپاعا جول” مەم­لەكەتتىك باع­دار­لاماسىنىڭ دا ۇلتتىق باسىم­دىق­­تاردى ەۋروپا ينتە­گ­را­تسياسى مەن ينستيتۋتتىق قۇقىقتىق رەفور­ماسىنىڭ وڭ تاجىريبەلەرىنە جاقىنداتا ءتۇ­سۋگە باعىتتالىپ قابىل­دان­عانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلا­ماسى بويىنشا قۇنى 10 ميل­ليارد دوللارعا جەتەتىن 300 جوبا قولعا الىنۋدا. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا مۇشە بولۋىمەن 170 ميلليون تۇرعىنى بار رىنوكقا شىعۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. جالپى العاندا, وسى اۋماقتاعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 2 تريلليون دوللاردان اسىپ جىعىلادى ەكەن. وسىنىڭ بار­لىعىن ەسكەرە كەلگەندە, ەۋ­رو­پالىق ينۆەستورلارعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلادى. وتىرىس بارىسىندا ءسوز العان ءبىر­قاتار ەۋروپالىق ەلدەر ەل­شى­لىكتەرىنىڭ وكىلدەرى ءوز ەلدەرىنىڭ كاسىپكەرلەرىنە قازاقستان رەسەي رىنوگىنا شىعۋدىڭ بازاسى بولۋى قاجەتتىگى تۇرعىسىنان ويلارىن ورتاعا سالدى. مىسالى, كوپتەگەن قازاقستاندىق كادرلار فرانتسۋز­دىق كومپانيالاردا ءوز بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋدە ەكەن. ەلىمىزدىڭ اۋە كومپانيالارى ۇشاقتارىن قارا تىزىمنەن شىعارۋ ماسەلەسى دە نا­زاردان تىس قالمادى. كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ, اتوم ەنەر­گە­تي­كاسىن ءتيىمدى پايدالانۋ, قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى ەرەكشە اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. اسقار تۇراپباي ۇلى.