كيە تۋرالى ءافسانا

مەنىڭ قولىما تاياۋدا جازۋشى جولتاي ءالماش ۇلىنىڭ “كۇلكى مەن كوز جاسى” دەگەن رومان-ديلوگياسى ءتيدى. (“ارىس” باسپاسى, الماتى, 2007 ج) كولەمى اجەپتەۋىر, بەس ءجۇز بەتتەن اسىپ جىعىلادى. بىراق قاي كەزدە دە كىتاپ كولەمى ساپا كور­سەتكىشى بولا الماعان, بولمايدى دا. ايتسە دە ەكى كىتاپتان تۇراتىن بۇل روماندى قولىما ۇستاي وتىرىپ, از-كەم ويلانىپ قالدىم. بۇگىنگىدەي كىتاپ وقۋعا ىقىلاس تىم تومەندەپ تۇر­عان الماعايىپ زاماندا وسىن­شاما كوسىلۋ, توگىلە سىلتەۋ قاجەت پە ەدى؟ از كولەممەن دە كوپ نارسەنى اڭ­عارتۋعا بولماس پا! قالامگەردىڭ لىق­سىپ توگىلگەن, ءبىر بەتتەن ەكىنشى بەتكە ەرىكسىز اۋىسىپ وتىراتىن قانداي سونى, وزگەشە ويى بار؟ نە تۋرالى جازدى؟ نەنى ايتپاق بولدى؟ كىتاپتى قولىما ۇستاعاندا مەنى وسى ويلار تولعاندىردى. وقي باستادىم. باستادىم دا, اياقتاۋ, تۇگەل وقىپ شىعۋ كەرەك ەكەن دەدىم. كىتاپتىڭ سوڭعى بەتىن جاپقان ساتتە تۇسىنگەنىم, جازۋشى ادەبيەت الەمىندە ەشكىم ايتپاعان, ەشكىم جازباعان سونى وقيعا ىزدەپ, باس قا­تىر­ماعان. ءبارى دە بەلگىلى ءجايت. سوناۋ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كو­تە­رىلىس كەزەڭىنەن باستاپ, 1937-1938 جىلدارداعى رەپرەسسيا سويقانى سول قالپىمەن شىعارماعا وزەك ەتىپ الىنعان. بىلايشا قاراعاندا, جاڭا­لىق جوق دەۋگە دە بولاتىنداي. بىراق ۇڭىلە قاراساڭىز, جولتاي ءوزى تاڭ­داعان كەزەڭ شىندىعىن باسقا­لارعا ەلىكتەمەي, وزىنشە تۇيىندەگەن. جازۋشىنىڭ, ەڭ الدىمەن, ءبولىپ ايتارلىق ۇتىمدى كونتسەپتسياسى مى­­نادا. ول قاراتاۋ مەن سىر بويىندا الاڭسىز كۇي كەشىپ جاتقان باي­لار اۋلەتىنىڭ مامىراجاي ءوم­ى­­رىنە كەنەتتەن كەڭەس توڭكەرىسىنىڭ كەلىپ كيلىگۋىن ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ جان قينالىسى مەن ازابى ارقىلى ادەمى كەستەلەيدى. رومان كەيىپ­كەر­لەرى وزىنە دەيىنگى جازىلعان بىرقاتار روماندارداعىداي توڭكەرىستى, جاڭا قوعامدى قول سوعا قارسى العان جوق, قايتا ۇركە قارادى. قوستاۋىنان گورى كۇدىگى باسىم بولدى. “جاڭا, جايلى ءومىر بۇلايشا بايلارعا, ءدۇ­نيەسى بار كىسىلەرگە قىسىم جاساۋ ار­قىلى, قورلىق كورسەتۋ ارقىلى ور­ناماۋى كەرەك” دەپ ويلايدى وسىنداعى باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى – جاس مىرزا جاسىباي. وسىلايشا ءارى-ءسارى كۇيدە نە جاڭا ۇكىمەتكە ءبىرجولا بەرىلىپ كەتە الماي, نە باسقا ءبىر ايلا ىستەي ال­ماي باسى قاتىپ جۇرگەن باي اۋلەتىنىڭ جاس لەگى “ەلدەن كەتۋ كەرەك, ايتپەسە, بۇلار بىزگە بۇدان دا زور­دى كورسەتەدى” دەپ كۇڭىرەنەدى. ال ەكىنشى توپ, ەرەسەك توپ “جوق, تۋعان جەردەن كەتۋگە بولمايدى” دەپ كەلەلى كەڭەسكە شاقىرادى. وسىنداي ەكىۇداي كوڭىل-كۇيمەن باستالعان پسيحولوگيالىق تارتىس ءبىر ءسات تە باسەڭسىمەي, روماننىڭ اياعىنا دەيىن جالعاسىپ جاتادى. ال ەندى رومانداعى نەگىزگى جە­لىلەر تۋرالى توقتالا ءسوز ەتەر بول­ساق, ونىڭ سالاسى سان الۋان. بولەك-ءبو­لەك, تاراۋ-تاراۋ ويلار كەسەك-كەسەك بولىپ كورىنەدى. “بايلىقتىڭ بۋى” اتتى ءبىرىنشى كىتاپتا ءتورت ءبولىم, “قاراشانىڭ قاھارى” اتتى ەكىنشى كىتاپتا ءتورت ءبولىم بولىپ تارقاتىلىپ, جالعاسىن تاپقان دا, ءار بولىمگە وزىنشە جۇك ارتىلعان. ەڭ باستىسى, رومان شيراتىلا ءورىل­گەن تارتىسقا قۇرىلعان. وعان مىسال ەتىپ الارلىق جايلار دا بارشىلىق. ەڭ الدىمەن – جازۋشى ءوز رو­مانىندا اكە مەن بالا تاقىرىبىنا بارا وتىرىپ, ونى وزگە قىرىنان بايان ەتكەن. تاپتاۋرىن ويدان, وقي­عادان, تارتىستان قاشقان. ايتالىق, رومانداعى باس كەيىپكەرلەر نارشا باي مەن ونىڭ ۇلى جاسىباي ەكەۋى­نىڭ بەينەسى بارىنشا انىق ايشىق­تالادى. ەلۋدەن ەندى اسقان باي نار­­شا بۇكىل دۇنيە-م ۇلىك پەن جيعان بايلىقتان بىرتە-بىرتە باس تارتا باستايدى. ونىسىن جاسىرماي, اشىق ايتادى. ءتىپتى ءوزى تۇرعىلاس باي­لار قوساي, شاراي, دەلەۋلەر ونى تۇسىنە الماي قينالادى. قوساي: “داۋلەتتەن قاشىپ, ىرىستى ۇركىتىپ ءجۇر­سىز” دەپ كىنالايدى. بىراق نارشا ءوز دەگەنىنەن اينىمايدى. بۇل – باي مەن باي اراسىنداعى پسي­حولوگيالىق قاقتىعىس. ءبىرى – بايلىقتى باق سانايدى, ال ەكىن­شى­سىنىڭ – حالىقتى ەكىگە جارعان سول شىرىك دۇنيەدەن جۇرەگى اينيدى. مىنە, وسىنداي سەبەپ-سالدارمەن نارشا مەن قوساي اتتى بايلاردىڭ اراسىنا سىزات تۇسەدى, ەكەۋى ەكى باعىتقا بۇرىلىپ, ارالىق بايلانىس كۇردەلەنىپ, ارتى تارتىسقا ۇلاسادى. ول ول ما, بۇل از دەسەڭىز, ەندى بىرتە-بىرتە رومان ورتاسىندا باي نارشا مەن ونىڭ ۇلى جاسىباي ەكەۋى اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك بوي كورسەتە باستايدى. جاسىباي “اكە, ءسىز ماڭداي تەرىمىزبەن جيعان باي­لىقتان باس تارتامىن دەيسىز, وسى دۇرىس پا” دەپ قيعىلىق سالادى. نارشا ۇلىنا كىسى بايلىقپەن قاي مۇراتىنا جەتكەن, ول وزىڭە قاسىرەت بولىپ تونسە, ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەپ وزىنە قارسى سۇراق قويادى. اكە مەن بالا اراسىنداعى كوز­قا­راس الشاقتىعى وسىلايشا باس­تالىپ, ۋشىعا بەرەدى. ءبىرى داۋلەتتەن تازارۋدى, ەكىنشىسى ونى قالايدا ساقتاپ قالۋدى ويلايدى. ەلدە كەڭەس وكىمەتى ورناپ, كولحوز­داس­تىرۋ ناۋقانى قىزۋ قولعا الىندى. بايلاردىڭ مالىن تىزىمدەگەن ءھام كۇشتەپ الۋدى كوزدەگەن كامپەسكە ناۋقانى كيلىكتى. شولاق بەل­سەن­دىلەر (تاقىر, بادىراق, بەيسەن) وسى جاعدايدى پايدالانىپ, بۇ­رىننان ءوشى بار نارشا ۇرپاعىنا تىرناق باتىرا باستايدى. ار-نا­مى­سىنا تيەدى. مىنە, وسى كەزدە نامىسقوي جاسىباي اكەسىنە “جوق, ءبىز بۇل ەلدە ەندى قالا المايمىز, ءبىز باسقا جاققا كوشۋىمىز كەرەك” دەيدى. باي نارشانىڭ: – بالام-اۋ, اباقتىدان, تاعى دا باس­قا ءبىر جەرلەردەن قاشۋعا ب­و­لا­دى, بىراق تۋعان جەردەن قاشپايدى عوي, – دەگەن سوزىندە اششى زاپىران جاتىر. بۇل ءبىر جاعىنان, امالسىز­دىق­تىڭ ءسوزى بولسا, ەكىنشى جاعىنان – ەلدى, جەردى قيماۋ, تۋعان توپى­راققا دەگەن ىستىق ىڭكارلىك! مەن ءسوز باسىندا تۋعان جەر قاسيەتى تۋرالى, ونى قاي كەزدە دە ۇلت زيالىلارى قادىر تۇتقانىن بە­كەر ايتىپ وتكەم جوق. جازۋشى جول­تاي ءالماش ۇلى وسى ۇلى يدەيا­نى اۋەلەتە كوتەرىپ, استارلاي جە­لىلەپ, بۇكىل روماننىڭ ءون-بويىنا وزەك ەتىپ الىپتى. جۇرەك تولقىتارلىق ەڭ شەشۋشى ەپيزود – باي نارشانى تىڭداماي, ءوز دەگەنىمەن باسقا ەل اسىپ كەتكەن ۇلى جاسىبايدىڭ ەڭ سوڭىندا قور­­لىق كورىپ, ەت جاقىندارىنان ايىرىلىپ, ازەر دەپ تۋعان جەرگە قۇر ءسۇل­دەسىن سۇيرەتىپ جەتۋى. ورال­عان ءسات­تە تۋعان توپىراقتان كە­شىرىم سۇ­­رايتىن كەزى. جازۋشى وسى كو­رى­نىستى وتە تاپقىر, ادەمى جىم­داس­تىرىپ, اياقتاي بىلگەن. وعان كىتاپ­تاعى مىنا ءبىر ءۇزىندىنى مىسال ەتۋگە بولادى: “...ەھ, شىركىن قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق” دەگەن راس-اق. بار قازىنا الىستا ەمەس, ءوز اكە­سىندە ەكەن. سونى كورە تۇرىپ, كو­ڭىلگە تۇيە الماعانى... ء“سىز ەسكىنىڭ ىزىمەن جۇرەسىز, ءبىز جاڭا جول ىزدە­ۋ­شىلەرمىز” دەپ كەۋدە قاقتى-اۋ وعان. “ۋاقىتقا, زامانعا ۇڭىلە ءبىلۋ كەرەك” دەگەنى شە! “ۋاقىتقا ۇندەسە ال­ماساڭ, كوش سوڭىندا قالىپ قويا­سىڭ, ەسكى جىرىڭىزدى نەگە ايتا بە­رە­سىز” دەپ بەتتەن العانى شە!.. اكە قادىرىن, استە, ەشبىر ۋاقىتتا ءوز بالاسى تۇسىنگەن ەمەس. ەشقاشان دا... تۇسىنەر ەدى-اۋ, وعان ءوز كەزىندە قۇلاق تۇرەر ۇرپاق بار ما. جاستىق جەلىك دەيمىز بە, جوق بولماسا با­سىل­ماعان كوڭىل دەيمىز بە, نە كەرەك, اكە دە ارماندا, بالا دا ار­ماندا... ءومىر ءوستىپ وتە بەرەدى, وتە بەرەدى. سەن اكەڭدى كەش ۇعاسىڭ, ال سەنىڭ بالاڭ سەنى كەش ۇعادى. ال ونىڭ بالاسى ونى كەش ۇعادى. وسىلاي. ءومىر زاڭى وسىلاي. وسى كۇنى جاسىبايدىڭ كەۋدەسىن الدەبىر ۇرەي بيلەپ العان. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءسال نارسەدەن سەكەم الا بەرەدى. ءتىپتى ءتۇس ەكەش, تۇستەن دە قورقاتىن بولىپ ءجۇر”. اكە مەن بالا اراسىنداعى تار­تىس قازاق, ورىس, ءتىپتى الەم ادە­بيە­تىندە دە از جازىلعان جوق. ي.تۋر­گەنەۆتىڭ “اكەلەر مەن بالالار”, م.اۋەزوۆتىڭ “اباي جولى” رو­مان­دارىندا بۇل سالا, اسىرەسە, ادەمى اي­شىقتالعان. ايتكەنمەن, جول­تاي­دىڭ اكە مەن بالا تاقىرىبىندا وزىندىك قولتاڭباسى ايقىن سەزىلەدى. اقىلى تولىسقان كىسى كورەگەن, ال جاس ادام قالاي دەگەندە دە قىزۋ­قاندى. جاسىباي – سونداي بەينە. نارشا – ويلى, سالاۋاتتى, سەزىمتال قاريا. جانە ونىڭ ويى مەن ءسوزى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە دۇرىستىققا اينال­عان. ج.ءالماش ۇلىنىڭ بۇل كىتابىندا تاراۋ-تاراۋ تاقىرىپتار ءوزىنىڭ كوتەرىپ وتىرعان جۇگىمەن كورىنىپ, داميدى. جاقسى مەن جامان, وتىرىك پەن شىندىق, ەكىجۇزدىلىك پەن ءادىل­دىك ىسپەتتى كىسىنىڭ ارقيلى قاسيەت­تەرى ءاربىر كەيىپكەر ارقىلى وزىنشە ءوربيدى. ەندى جازۋشىنىڭ ءستيلى تۋرالى ەكى اۋىز ءسوز. روماندا سالقىنقاندى بايانداۋ مەن وقتىن-وقتىن كەيىپكەر مىنەزىنە وراي شالقىپ, توگىلىپ كەتەتىن تۇستار بارشىلىق. ونىڭ ءوزى وقيعامەن كىرىگىپ تۇر, ەش ارتىقشىلىق بايقالمايدى. اسىرەسە, قاداپ اي­تار­لىعى – جولتاي ءسوز سيقىرىن تۇسىنەدى. سوزگە جان بىتىرە الادى. ءسوزدى ويناتا بىلەدى. ونىڭ مۇنداي ەرەكشەلىگى – كەيىپكەرلەر اراسىن­داعى ديالوگتاردا تەز-اق بايقالادى. جالپى, قالامگەردىڭ وبراز سومداۋداعى كوركەمدىك ءتاسىلى دە ءوز الدىنا ءسوز ەتۋگە تۇرارلىق. اسىرەسە, روماننىڭ ەكىنشى كىتابىنداعى جارقىراپ كورىنەتىن قالدان بالۋان بەينەسى وتە ايشىقتى, وتە نا­نىم­­دى. تۋعان جەردەن قاشىپ شىعىپ, وزبەكستانعا, ودان تاجىكستانعا اسىپ كەتكەن جاسىبايدىڭ جولى اقىرى كەسىلىپ, ۇلى قالدان جانە ەكى-ءۇش باۋىرىمەن قايتادان قازاقستانعا, ونىڭ ىشىندە قارلاگ-كە كەلىپ تۇسەدى. مىنە, وسى ساياسي جەر اۋدارىلعاندار مەكەنىندەگى بالۋان قالداننىڭ قازاقى ءمى­نەز­بەن, باتىرعا ءتان اڭقاۋ دا البىرت مىنەزبەن, اشۋعا مىنسە تاۋ قوپارار ءدوڭ مىنەزبەن جارقىراپ كورىنۋى – تارتىمدى وقىلادى. وسى كەيىپكەردى م.اۋەزوۆتىڭ “اباي جولىنداعى” بازارالى, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ “قان مەن تەرىندەگى” كالەنگە دە ۇقساتۋعا بولار ەدى, الايدا جازۋشى قالدان­نىڭ قيمىل-قوزعالىسىنا تەك باتىرلىق, بالۋاندىق مىنەز عانا ەمەس, اقىل-پاراساتتى دا مولىنان ارالاستىرعان. سوسىن دا قالدان وزگەشە وبراز. ونىڭ ءىس-ارەكەتىنەن سەنىمدى ءومىر سۋرەتى الدىڭىزعا تارتىلادى. وندا جازۋشىنىڭ وزىنە ءتان شەبەرلىگى انىق بايقالىپ تۇر. تاعى ءبىر توقتالا كەتەر كەسەك بەينە – ول اقسىرعا. مۇنداعى اقسىرعا – اقىل-پاراساتى مول, قيىن جەردە جول باستاي بىلەتىن اقىلگوي, اشۋدى اقىلعا جەڭدىرە بىلەتىن مەيىربان انا. جازۋشى وسى وبراز ارقىلى حح عاسىر باسىنداعى قيىن-قىستاۋ كۇندەردەگى قازاق انالارىنىڭ پاراساتتى بەينەسىن وزىنشە سومداي العان. ونىسى ءوز رەتىندە وتە اسەرلى, تارتىمدى شىققان. روماندى وقۋ بارىسىندا باي­قاعانىمىز – جازۋشى كوركەم دۇنيە جازۋدىڭ قۇپيا كىلتىن جاپ-جاقسى مەڭگەرگەن. ءبىز جولتايدىڭ بۇرىن-سوڭدى جارىق كورىپ كەلە جاتقان “جەتىم جۇلدىزدار”, “پەندە مەن پەرىشتە”, “نايزاشىڭ” “سۇلۋدى ءسۇيۋ” ىسپەتتى اڭگىمە-حي­كاياتتار جيناعىمەن دە, “ويانعان ۇرپاق” رومانىمەن دە ازداپ تانىس ەدىك. ول شىعارمالارىندا دا قالامگەردىڭ اياق الىسى, كوركەمدىك ءتاسىلى جاپ-جاقسى كورىنىپ تۇراتىن. ال مىنا روماندا سول جەتىس­تىكتەر بارىنشا جەتىلدىرىلگەن. كوركەمدىك بيىك دارەجەگە كوتەرىل­گەن. ناتيجەسىندە, ومىرگە ءتاپ-ءتاۋىر كوركەم تۋىندى كەلىپ وتىر. جازۋشىنىڭ بۇل جاڭا رومانى ەل مەن جەر تۋرالى ءھام ادامدار تۋرالى تولعاۋ. ول از دەسەڭىز, – بۇل كىتاپ جەر كيەسى, ەل كيەسى تۋرالى ويلاندىراتىن, تولعاندىراتىن شەرلى جىر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا – كيە تۋرالى ءافسانا. كيەنى ۇمىتۋعا بولمايدى, وندا ءبا­رىنەن ايىرىلعانىڭ. كيەسىز جىل­دار­عا كيلىگىپ, جارالى جۇرەكپەن ءبۇ­گىن­گە جەتتىك قوي. كيەمىزدى قايتارا ال­دىق پا؟ جولتايدىڭ كىتابىنىڭ سوڭعى پاراعىن وسىنداي قيىن ساۋالمەن جاپتىق. الدان سمايىل, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.