كوكساراي

اشىعىن ايتساق, سىربويىلىق ديقاندار سۋ ازابىن جىلما-جىل تارتۋمەن كەلەتىن. ەرتە كوكتەمدە سۋ تاسقىنى قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا داريا سۋى كەز كەلگەن كانالدار مەن جىرالارعا, شابىندىقتار مەن  جايىلىمدىقتارعا جىبەرىلەتىن. وكىنىشتىسى سول, بىرىنشىدەن, بۇل جەرلەر, ياعني جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتار سورلانىپ, ىسكە اسپاي قالسا, ەكىنشىدەن ەرتە كوكتەم ايلارىندا تازالانۋعا ءتيىس كانالدارعا دۇرە ءتيىپ, تازالانباي, ەگىس كولەمى كۇرت ازايىپ كەتەدى. ەگىستىك جەر ازايدى ەكەن, كۇرىش ءونىمى دە ازايادى. وسىنداي قينالعان كەزدەردە سىربويىلىقتار سىرداريا سۋىن رەتتەيتىن ءبىر امال تابىلاتىن بولار دەگەن بولجامعا كۇدىكپەن ەمەس, ۇمىتپەن قاراۋشى ەدى. ايتسا ايتقانداي, وتكەن جىلى ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قۇرىلىسى باس­تالىپ, اعىمداعى جىلى پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەلى جاتىر. بۇل قۇرى­لىستىڭ سالىنۋى سىر ءوڭىرىنىڭ عانا ەمەس, وڭتۇستىك ايماق تۇر­عىن­دارىنىڭ اياق سۋ ماسەلەسىنىڭ تۇكپىلىكتى شەشىلۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولعانىنا حالىق ءدان ريزا. جاسىراتىنى جوق, كەزىندە كوكساراي سۋ توسپاسى توڭىرەگىندە ارقيلى اڭگىمەلەر ءوربىپ, ءبىر­قا­تار تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر دە بولدى. وسىنىڭ اسەرىنەن, ياعني 1998 جىلى قۇرىلىسى جوسپارلانعان سۋ رەتتەگىشى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كەي­ىن­گە ىسىرىلا بەرگەن. راس بولسا, سوڭعى 10 جىلدا كوكسارايعا قا­تىس­تى 9 قاۋلى قابىلدانىپتى. كوك­سارايدىڭ قاتار جاتقان ەكى ايماق – وڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىستارىنا تيگىزەر پايداسى مەن تارتتىرار زالالى جايلى تالاس جىلدان-جىلعا سو­زىل­عان. دەسە دە ءبىزدىڭ ەلمەن كور­شىلەس – قىرعىز بەن وزبەك ەلدە­رى­نە قا­راعاندا ورتاق نەسىبەدەن قا­عىلىڭ­قىراپ كەلگەن قازاق­ستان­دىقتار ءۇشىن ستراتەگيالىق نىسان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. اينالىپ كەلگەندە تالاس-تار­تىس­تان ەلدىك ءما­سەلە ۇستەم بولىپ, وتكەن جىلدان باس­تاپ وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى ارىس اۋدانى اۋماعىنان كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ قۇ­رىلىسى باستالدى. سونىمەن ەلباسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويىلىپ, حالىقتان لايىقتى باعا­سىن الدى. بۇگىندە كوكساراي سۋ قوي­ما­سىن­دا جينالعان سۋ كولەمى 412 ملن. تەكشە مەترگە جەتىپ وتىر ەكەن. الدىن-الا جوسپار­لان­عان­داي, وسى ناۋرىز ايىندا وعان بولىنەتىن سۋ كولەمى تاعى دا ۇل­عايتىلماق. وسىلايشا اعىمداعى جىلى كوكسارايداعى سۋ كولەمى 1 ملرد. تەكشە مەترگە جەتپەك. ما­مانداردىڭ پايىمداۋىنشا, سۋ رەتتەگىش قۇرىلىسى تولىق ىسكە قوسىلعاندا ول 3 ملرد. تەكشە مەتر سۋ سىيدىرماق. كوكساراي سۋ توسپاسىنىڭ راحاتىنا بۇگىندە كورشىلەس قونىس تەپكەن قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارى بولەنىپ وتىر. كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ سالىنۋى سىرداريا وزەنى جاعالاۋىنا قونىستانعان ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتسە, كول­دەر مەن سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق, قايتقان تەڭىزگە تو­لاس­سىز سۋ جىبەرىپ, كىشى ارالدى قايتا الىپ كەلمەك. سونىمەن كەزىندە ەلباسى ايت­قانداي, “كوكساراي – قى­زىل­وردا ەلى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جوبا”. – ەلباسىنىڭ دانا باسشى­لى­عى ارقاسىندا كوكساراي سۋ رەت­تەگىشى قۇرىلىسى ىسكە قوسى­لا­دى دەگەن اڭگىمە ەستىدىك. ول قى­زىلوردا وبلىسى حالقىن كوك­تەم­دە­گى سۋ تاسقىنىنان قۇتقارا وتى­رىپ, جازدا سۋ تاپشىلىعىنا سوق­تىرمايدى ەكەن دەگەن جاڭالىققا ءبىز دە وبلىس تۇرعىندارىمەن ءبىر­گە قۋانىپ جاتىرمىز. وسىنداي قيىن جاعدايدىڭ كۇرمەۋىن شە­شۋ­گە بەل شەشە كىرىسكەن مەملە­كەت باسشىسىنىڭ ۇتىمدى شەشى­مى­نە ايتار العىسىمىز شەكسىز, – دەيدى “شيەلى اۆانگاردى” جشس ديرەكتورى ا.ءجۇمادىلدا. “م.شامەنوۆ” جشس ديرەك­تورى راحىمباي دالداباي ءوز ويىن بىلايشا جەتكىزدى: – جۋىردا كوكساراي سۋ رەت­تەگىشىنىڭ قۇرىلىسى اياقتا­لىپ, ىسكە قوسىلادى دەگەن جاقسى حاباردى الىپ, قىزىلوردالىق ەگىن­شىلەر قاتتى قۋانىپ وتىر. ءويت­كەنى, كوكساراي سالىنۋى ارقىلى قىزىلوردا وبلىسى جىل سايىن سۋ باسىپ قالۋ قاۋپىنەن ءبىرجولاتا ارىلاتىنى, سىرداريا وزەنى ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق-شارۋاشىلىق احۋالى جاقسارىپ, جاز مەزگىلىندەگى سۋ جەتىسپەۋشىلىك ءما­سەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلەتىنى, كوك­تەم-جاز مەزگىلىندەگى سۋ اعۋ جانە ساقتاۋ رەجىمدەرىن تۇراق­تان­دىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى بەلگىلى. سول جىلدارى كوكساراي سۋ قوي­ماسىن سالۋ جونىندە ەلبا­سى­نىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىر­ما­سى جەكە ءوزىمدى قاتتى قۋانتتى جانە بۇل ۇتىمدى شەشىم بولدى. “كوكساراي” سۋ قويماسى قۇرىلى­سى­نىڭ تەزىرەك ءبىتۋىن اۋىل بولىپ تىلەپ وتىرمىز. ءتۇيىن: كوكسارايدىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتەتىن سترا­تەگيالىق نىسان رەتىندە دە سال­ما­عى باسىم. توقسانىنشى جىل­داردان كەيىن جۇرگىزىلگەن مەم­لە­كەتارالىق كەلىسىمدەردە توقتاعۇل سۋ قويماسىن يرريگاتسيالىق جۇيە­دەن ەنەرگەتيكالىق ۇستەمدىك قۇ­را­لىنا اۋىستىرىپ العان قىرعىز ەلىنىڭ تالاي تالاپتارىن ورىن­داۋ­عا تۋرا كەلگەنى بەلگىلى. ءاۋ باس­تا 1 ملن. گەكتارلىق القاپتى سۋ­لان­دىرۋعا ارنالعان توقتاعۇلدان جىلىنا 5 ملرد. كۆت. ەلەكتر ەنەر­گياسىن ءوندىرۋ ماقساتىندا جازدا تومەنگى ەلدى سۋدان قاعىپ, قىستا ارتىق سۋدى ەڭىسكە قۇلاتا سالاتىن ولاردىڭ بۇل تىرلىگى حالىقارالىق تالاپتارعا قايشى كەلسە دە كونۋگە تۋرا كەلدى. ەڭ باستىسى, كوكسارايعا كوك­تەمدە ارناداعى ارتىق سۋدى جي­ناپ, الا جازداي اياقسۋدان تاپشى­لىق كورەتىن سىر ديقاندارىن قاجەتتى مولشەردە قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. جىل سايىن ەرتە كوكتەمدە سۋ تاسقىنىنان ابىگەرگە تۇسەتىن سىربويى­لىق­تار قاۋىپتەن ايىعىپ, كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا قۇل­شى­نا كىرىسىپ تە كەتتى. سول ءۇشىن دە قىزىلوردالىقتاردىڭ ەلباسىنا دەگەن اق العىستارى شەكسىز. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى.