الا تاقتادا الامان ايقاس
بەيسەنبى, 5 شىلدە 2012 7:41
استانادا تۇڭعىش رەت جەدەل شاحماتتان (راپيد) جانە بليتس بويىنشا الەم چەمپيوناتتارى وتۋدە
قۇرمەتتى دوستار!
سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان استانا قالاسىندا ءوتىپ جاتقان جەدەل شاحمات پەن بليتس بويىنشا الەم چەمپيوناتىنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىن, ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن قوناقتارىن حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسى (فيدە) اتىنان شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن!
وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, استانانىڭ بارلىق تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن قالا كۇنىمەن قۇتتىقتايمىن!
بۇل ءتۋرنيردىڭ وتكىزىلۋى قالا كۇنىنە ورايلاستىرىلعانىنا قۋانىشتىمىن. استانا شاحمات تاريحىنا جەدەل شاحمات بويىنشا تۇڭعىش الەم چەمپيوناتى وتكىزىلگەن قالا رەتىندە كىرەدى. فيدە-ءنىڭ وسى جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ راپيد جانە بليتس بويىنشا كورسەتكىشتەردى جاريالاي باستاۋى چەمپيوناتقا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنى انىق.
استانادا شاحمات الەمىنىڭ بار زيالى قاۋىمى: الەمدىك كورسەتكىشتىڭ كوشباسشىسى ماگنۋس كارلسەن (نورۆەگيا), الەمنىڭ ەكس-چەمپيونى ۆەسەلين توپالوۆ (بولگاريا), الەمنىڭ ۆيتسە-چەمپيونى بوريس گەلفاند (يزرايل), الەم كۋبوگىنىڭ جەڭىمپازى پەتر سۆيدلەر (رەسەي), ازەربايجان, ۋكراينا, رەسەي جانە مولدوۆا قۇرامالارىنىڭ كوشباسشىلارى – تەيمۋر رادجابوۆ, شاحريار مامەدياروۆ, ۆاسيلي يۆانچۋك, سەرگەي كارياكين, الەكساندر گريششۋك, الەكساندر موروزەۆيچ, ۆيورەل بولوگان, سونداي-اق بىلىكتىلىك تۋرنيرلەرىنىڭ ءۇش جەڭىمپازى قاتىسۋدا.
سونداي-اق, تۋرنيرگە تانىمال قازاقستاندىق شاحماتشىلار مۇرتاس قاجىعاليەۆ جانە ءانۋار ەسماعامبەتوۆ (جەدەل شاحمات), پاۆەل كوتسۋر مەن رينات جۇماباەۆ (بليتس) باق سىناسۋدا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلىعىنا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جەكە وزىنە, ۇكىمەتكە, ۇيىمداستىرۋشىلىق كوميتەتكە, اسەت ورەنتاي ۇلى يسەكەشەۆ باستاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شاحمات فەدەراتسياسىنا, قولداۋشىلارعا, باق وكىلدەرىنە, سونداي-اق وسى ءتۋرنيردىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە جانە ۇيىمداستىرۋعا ۇلەس قوسقان بارلىق ازاماتتارعا العىسىمدى بىلدىرەمىن!
بارشاڭىزعا ساتتىلىك, دەنساۋلىق تىلەيمىن, ەڭ مىقتىسى جەڭسىن! Gens una sumus! – ءبىز ءبىر وتباسىمىز!
كيرسان يليۋمجينوۆ, حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى (فيدە).
قادىرلى دوستار!
استانادا جەدەل شاحمات پەن بليتس بويىنشا ءوتىپ جاتقان الەم چەمپيوناتىنا قاتىسۋشىلارعا, ماتچ قوناقتارى مەن بارلىق اۋەسقويلارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ اتىنان جانە جەكە ءوزىمنىڭ اتىمنان قوش كەلىپسىزدەر دەيمىن! قازاقستان FIDE حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسىمەن بىرلەسىپ جانە الەمدىك گروسسمەيستەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن وسىمەن ەكىنشى رەت وسىنداي جوعارى دەڭگەيدەگى شاحمات ءتۋرنيرىن وتكىزۋدە. بۇل شارانىڭ باستى ەرەكشەلىگى سول, شاحمات تاريحىندا تۇڭعىش رەت جەدەل شاحماتتان چەمپيونات وتۋدە. بۇل شارا, ءسوزسىز, شاحمات تاريحىندا قالادى.
وسىناۋ شاحمات مەرەكەسىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شاحمات فەدەراتسياسىنا, FIDE حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسى مەن ۇيىمدى 17 جىل بويى باسقارىپ كەلە جاتقان ونىڭ پرەزيدەنتى كيرسان يليۋمجينوۆقا, سونداي-اق باس دەمەۋشى – «Sat&Company» كومپانياسىنا شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرەمىن.
جارىسقا قاتىسۋشىلارعا – ساتتىلىك, ال جانكۇيەرلەرگە – تارتىستى ويىندار تىلەيمىن!
اسەت يسەكەشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ماقتاناتىن تۇستارىمىز جەتەرلىك
ەلىمىزدەگى شاحمات قوزعالىسى رەسپۋبليكانىڭ العاشقى ءبىرىنشىلىگىنەن, باسقاشا ايتساق, سول كەزدەگى رەسمي اتاۋى بۇكىلقازاقستاندىق شاحمات تۋرنيرىنەن كەيىن ايماقتىق شاحمات-دويبى ءتۋرنيرى دەپ اۋىستىرىلعان جارىستان باستالادى. ول تۋرنير 1934 جىلدىڭ 26 ناۋرىزى مەن 4 ءساۋىرى ارالىعىندا الماتى قالاسىندا وتكەن بولاتىن. سوناۋ كەڭەستەر وداعى كەزىندە دە قازاقستان شاحماتشىلارى ۇلكەن جەڭىستەرگە قول جەتكىزگەن. مىسالعا, مۋحين مەن لەبوۆيچ وقۋشىلار اراسىندا كسرو چەمپيوندارى اتانعان.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا شاحمات قارقىندى دامۋعا بەت الدى. 1993 جىلى ەرلەر قۇراماسى ازيا چەمپيونى اتانسا, 1999 جىلى ەكىنشى ورىنعا قول جەتكىزدى. 1997 جىلى ۇلتتىق كوماندا ازياداعى ەڭ ۇزدىك اتانىپ, شۆەيتساريادا وتكەن كوماندالىق الەم چەمپيوناتىنا جولداما الدى, سول ارقىلى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك كوماندالاردىڭ وندىعىنان تابىلدى. ال جاستار قۇراماسى 1997 جىلى ارگەنتينادا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا مىقتى كوماندالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالعان رەسەي شاحماتشىلارىنىڭ الدىن وراپ, كۇمىس ءجۇلدەنى يەلەندى. پاۆلودار قالاسىنىڭ قۇراماسى بولسا, قالالار اراسىندا وتكەن ازيا چەمپيوناتىندا ءۇش رەت جەڭىمپاز اتاندى (1998, 2000 جانە 2008 جىلدارى).
سوڭعى دۇنيەجۇزىلىك شاحمات وليمپياداسىندا (حانتى-مانسيسك, 2010 ج., 140-تان استام كوماندا قاتىسقان) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزدار قۇراماسى 29-شى ورىندى, ەرلەر قۇراماسى 27-ءشى ورىندى يەلەندى, بۇل سوڭعى 20 جىلداعى ەڭ جاقسى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى.
شاحماتشىلارىمىزدىڭ جەكە ساناتتاعى جەتىستىكتەرى دە الەم بويىنشا وڭ باعاعا يە. وسى رەتتە, جاس شاحماتشىلاردىڭ الەم جانە ازيا چەمپيوناتتارىنداعى جەڭىستەرى قوماقتى. بۇل جاتتىقتىرۋشىلار مەكتەبىنىڭ جاقسى دارەجەدە ەكەنىن جانە قازاق جەرى جاس تالانتتارعا باي ەكەنىن كورسەتەدى. بوريس اۆرۋح (قاراعاندى) 12 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىندا التىن مەدالعا يە بولسا, دارمەن سادۋاقاسوۆ (استانا) 20 جاسقا دەيىنگى جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىندا التىننان القا تاقتى. جانسايا ءابدىمالىك (الماتى) 8, 10 جانە 14 جاسقا دەيىنگى قىز بالالار اراسىندا الەمنىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى اتانسا, ءبيبىسارا اساۋباەۆا (استانا) 8 جاسقا دەيىنگى قىزدار اراسىندا الەمنىڭ قازىرگى چەمپيونى بولىپ وتىر.
برازيليادا وتكەن الەمنىڭ سوڭعى چەمپيوناتىندا ەلىمىزدىڭ بالالار قۇراماسى مەدال سانى بويىنشا الەم مويىنداعان كوماندالاردى شاڭ قاپتىرا وتىرىپ, جالپىكوماندالىق ەسەپتە ەكىنشى ورىنعا يە بولدى. ءبيبىسارا اساۋباەۆا 8 جاسقا دەيىنگى قىزدار اراسىندا الەم چەمپيونى اتانسا, جانسايا ءابدىمالىك 14 جاسقا دەيىنگى قىزداردىڭ بارلىعىن جەڭىپ شىقتى. الىبەك ەگەمبەرگەنوۆ (ورال) 16 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا قولا مەدالعا يە بولدى.
ەرەسەكتەر قۇراماسىنداعى جاستارىمىز دا حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن جەڭىستەرگە قول جەتكىزىپ ءجۇر. مۇرتاس قاجىعاليەۆ ازيا ويىندارىنىڭ قازىرگى چەمپيونى, ءانۋار ەسماعامبەتوۆ ستۋدەنتتەر اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, پاۆەل كوتسۋر رەسەي كۋبوگى فينالىنىڭ جەڭىمپازى, ەۆگەني ۆلاديميروۆ, پەتر كوستەنكو, رۋسلان ەرجانوۆ, رينات جۇماباەۆ, رۋستام حۋسنۋتدينوۆ ۇلكەن حالىقارالىق تۋرنيرلەردىڭ جەڭىمپازدارى. فليۋرا حاسانوۆا – 20 جاسقا دەيىنگى قىزدار اراسىندا الەم چەمپيونى, ايەلدەر اراسىندا الەم چەمپيونى ءۇشىن وتكەن ىرىكتەۋ جارىستارىنا قاتىسۋشى. مارات ءجۇنىسوۆ – كوزى ناشار كورەتىن سپورتشىلار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى. گۇلىسحان ناحباەۆا, گۇلميرا داۋلەتوۆا مەن ءمادينا داۋلەتباەۆا جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق تۋرنيرلاردىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرى.
ال استانادا تۇڭعىش رەت الا تاقتا تاريحىندا جەدەل شاحمات جانە بليتس بويىنشا ءوتىپ جاتقان الەم چەمپيوناتىن ۇلكەن وقيعا دەپ بىلەمىن. بۇل – حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن زور سەنىمى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا 3000-عا جۋىق ادام كاسىبي تۇرعىدا شاحماتپەن اينالىسادى, ونىڭ ءىشىندە 1500 بالا بار. ەلىمىزدە حالىقتىڭ باسىم بولىگى شاحمات ويناي الادى.
ەجەلدەن كەلە جاتقان سپورتتىڭ وسى ءتۇرىنىڭ دامىپ, تانىلۋىنا كومەكتەسىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شاحمات فەدەراتسياسى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ويداعىداي جۇمىس اتقارىپ كەلەدى.
داۋلەت تويكەنوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ
اتقارۋشى ديرەكتورى.
نامىستى قولدان بەرمەيدى
استانادا قالا كۇنى قارساڭىندا شاحماتتان ۇلكەن جارىس باستالدى. بۇل جارىس بۇرىن-سوڭدى شاحمات تاريحىندا بولماعان جارىس. قازىر بۇكىل الەم تۇڭعىش رەت جەدەل شاحمات (راپيد) پەن بليتس بويىنشا ءوتىپ جاتقان الەم چەمپيوناتىنا كوز تىگۋدە.
بۇل سىنعا جەر جۇزىنەن 16 گروسسمەيستەر قاتىسۋدا. ونىڭ ىشىندە ماگنۋس كارلسەن (نورۆەگيا), سەرگەي كارياكين, الەكسەي گريششۋك, الەكساندر موروزەۆيچ, پەتر سۆيدلەر ء(بارى دە رەسەيدەن), بوريس گەلفاند (يزرايل), ۆەسەلين توپالوۆ (بولگاريا), ۆاسيلي يۆانچۋك (ۋكراينا), تەيمۋر رادجابوۆ, شاحريار مامەدياروۆ (ەكەۋى دە ازەربايجاننان), ۆيورەل بولوگان (مولدوۆا) سياقتى شاحمات شەبەرلەرىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ گروسسمەيستەرلەرى مۇرتاس قاجىعاليەۆ, رينات جۇماباەۆ, پاۆەل كوتسۋر, ءانۋار ەسماعامبەتوۆ, دينارا ءسادۋاقاسوۆا بار.
ولاردىڭ ءبارى بولماسا دا كوبى وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارى, بىرنەشە ءىرى حالىقارالىق تۋرنيرلەردىڭ جەڭىمپازدارى. سونىڭ ىشىندە نورۆەگ شاحماتشىسى ماگنۋس كارلسەن الەم چەمپيوناتىنىڭ باستى قوناعى بولىپ سانالادى. ول – 2009 جىلى بليتس بويىنشا الەمدىك ءتاجدى جەڭىپ العان شاحماتشى. ودان بۇرىن 2008 جىلى بەيرەسمي Live Rating-تە 17 جاسىندا ءبىرىنشى ورىننان كورىندى. بيىلعى قاڭتار ايىندا 22 جاستاعى نورۆەگيالىق شاحماتشىنىڭ كورسەتكىشى 2835 بالدى قۇرادى. بۇل – رەيتينگ تاريحىنداعى ەكىنشى ناتيجە.
الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكىنشى ءبىر باستى كەيىپكەرى يزرايلدىك الا تاقتا شەبەرى بوريس گەلفاند بولىپ سانالادى. ول كەڭەس وداعىندا تۋعانىمەن, كەيىن يزرايلگە قونىس اۋدارىپ, سوندا تۇراقتاپ قالعان. جاقىندا ول قازىرگى الەم چەمپيونى ۆيشۆاناتان اناندپەن شاحمات ءتاجى ءۇشىن باق سىناسىپ, تاي-برەيكتە عانا ۇتىلدى. ءسويتىپ, ول بيىلعى الەم چەمپيونى اتاعى ءۇشىن ۇمىتكەر عانا بولىپ قالدى. بۇعان دەيىن گەلفاند رەسەيدىڭ حانتى-مانسيسك قالاسىندا وتكەن الەم كۋبوگىن جەڭىپ العان بولاتىن.
الەم چەمپيوناتىندا فيدە بويىنشا الەمنىڭ التىنشى چەمپيونى بولگاريالىق ۆەسەلين توپالوۆتىڭ دا مۇمكىندىكتەرى جوعارى باعالانۋدا. 1989 جىلى جاستار اراسىندا الەم چەمپيونى اتانىپ, 2005 جىلى الەم چەمپيونىنىڭ ءتاجىن باسىنا ولشەپ كورگەن شاحماتشىنىڭ بيىلعى جارىستان دا ءۇمىتى زور.
وسى جارىسقا قاتىسىپ جاتقان تاعى ءبىر شاحماتشى – رەسەيلىك سەرگەي كارياكين 2004 جىلى ۋكراينا قۇرامىندا وليمپيادا چەمپيونى بولعان. كەيىن, 2007 جىلى الەم چەمپيوناتىنىڭ جارتىلاي فينالىنا شىققان. جالپى, كارياكين فيدە-ءنىڭ ەڭ ۇزدىك ويىنشىلارىنىڭ قاتارىنا كىرەدى جانە بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن شاحماتشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
ونىڭ الەم چەمپيوناتىنا قاتىسىپ جاتقان بۇرىنعى وتانداسى ۋكراينالىق ۆاسيلي يۆانچۋك تا وسال ەمەس. 2007 جىلى بليتس بويىنشا چەمپيون اتانعان ماماننىڭ بيىلعى جارىستان دا دامەسى زور. بۇل جىگىت ۋكراينا قۇرامىندا وليمپيادا چەمپيونى, 2004 جىلى ەۋروپا چەمپيونى اتانعان.
ال رەسەي قۇرامىنداعى الەكساندر گريششۋك – 2006 جىلى الەم چەمپيونى, 2000 جانە 2002 جىلدارى وليمپيادا, 2009 جىلى رەسەي چەمپيونى بولعان شاحماتشى. جوعارىدا سەرگەي كارياكيندى ايتتىق. سول سياقتى الەكساندر موروزەۆيچ وليمپيادا چەمپيونى اتانىپ, 2005, 2010 جىلدارى رەسەي قۇرامىندا توپتىق الەم چەمپيوناتتارىنىڭ ەكى مارتە چەمپيونى بولعان. پەتر سۆيدلەر دە وليمپيادا چەمپيونى, 2005 جىلعى الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى, 1997 جىلعى توپتىق الەم جانە 2007 جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ چەمپيونى.
بيىلعى سىنعا ازەربايجاننان تەيمۋر رادجابوۆ پەن شاحريار مامەدياروۆ قاتىسۋدا. ەكەۋى دە وسال شاحماتشى ەمەس. العاشقىسى جاستار اراسىنداعى ەۋروپا چەمپيونى بولسا, سوڭعىسى جاستار اراسىنداعى ءۇش دۇركىن الەم چەمپيونى. مولدوۆالىق شاحماتشى ۆيورەل بولوگان تۋرالى دا جاقسى پىكىر ايتۋعا بولادى.
مىنە, وسى الا تاقتانىڭ شەبەرلەرىمەن ءبىزدىڭ گروسسمەيستەرلەر مۇرتاس قاجىعاليەۆ, رينات جۇماباەۆ, پاۆەل كوتسۋر, ءانۋار ەسماعامبەتوۆ, دينارا سادۋاقاسوۆا 10 شىلدەگە دەيىن باق سىناساتىن بولادى. قازىر الەم چەمپيوناتىنىڭ جەدەل شاحمات جانە بليتس بويىنشا ىرىكتەۋ تۋرنيرلەرى وتۋدە. بۇل سىنداردا قاي ويىنشىنىڭ اتى وزاتىنى الداعى كۇندەردە بەلگىلى بولادى.
دەگەنمەن, ايتا كەتەتىن ءبىر نارسە, ءبىزدىڭ شاحماتشىلارىمىز جەدەل شاحماتتان بۇكىل دۇنيە ءجۇزى بويىنشا تۇڭعىش رەت ءوتىپ جاتقان الەم چەمپيوناتىندا ەلىمىزدىڭ نامىسىن قولدان بەرمەيتىنى انىق.
تورەشىلەر تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى
الەم چەمپيوناتىندا باس تورەشىمەن بىرگە ونىڭ ورىنباسارى جانە التى تورەشى قىزمەت ەتۋدە.
سونىڭ ىشىندە تورەلىك جاساپ جاتقان ەكى ايەل بار. ونىڭ بىرەۋى فيدە حالىقارالىق تورەشىسى اناستاسيا سوروكينا بولسا, ەكىنشىسى ريمما انتونوۆا.
ال چەمپيوناتتىڭ باس تورەشىسى قىزمەتىن اندجەي فيليپوۆيچ (پولشا) اتقارۋدا. ول حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تورەشى, حالىقارالىق شەبەر, پولشا قۇراماسىنىڭ ساپىندا جەتى وليمپياداعا قاتىسقان.
چەمپيوناتتا باس تورەشىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتى ءبىزدىڭ وتانداسىمىز حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تورەشى, شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ بىلىكتىلىك جانە قازىلىق القاسى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى سەرگەي يۋروۆسكيگە جۇكتەلگەن. ەندى تاقتا اينالاسىندا جۇرەتىن تورەشىلەردىڭ وزدەرىنە كەلسەك, جارىستا ءبىزدىڭ ەلدەن ەكى قازى تورەلىك ەتۋدە. ءبىرىنشىسى, سەرىكباي تەمىرباەۆ, ەكىنشىسى سەرگەي كيم. سەكەڭ – حالىقارالىق گروسسمەيستەر, قازاقستان قۇراماسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك شاحمات وليمپيادالارىنا سان مارتە قاتىسقان مۇشەسى. ال كيمنىڭ ۇلتتىق تورەشى دەگەن اتاعى بار. ول فيدە شەبەرى, قازىر شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ ەتيكا جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى, الماتى شاحماتشىلار وداعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارۋدا. بۇلاردان باسقا ازەربايجان شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى فايك گاسانوۆ, ۆيشۆاناتان اناند پەن بوريس گەلفاند اراسىنداعى الەم چەمپيونى اتاعى ءۇشىن وتكەن جارىستىڭ تورەشىسى بولعان ارمەنيالىق اشوت ۆارداپەتيان, رەسەي ستۋدەنتتەر قۇراماسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى ماكسيم يۆاحين, وزبەكستان شاحمات فەدەراتسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, فيدە-ءنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا پرەزيدەنتى حۋسان تۋرداليەۆ چەمپيوناتتا تورەلىك ەتۋدە. ولاردىڭ ءبارى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماماندار.
ءالى دە ارماندارىم بار
– استانادا جەدەل شاحماتتان جانە بليتستەن الەم چەمپيوناتىنىڭ ءوتىپ جاتقانى, ارينە, كوڭىل وسىرەدى. بۇل جارىس استانا كۇنىنىڭ قارساڭىندا شەتەلدەر مەن ەلىمىزدىڭ جەر-جەرىنەن قوناقتار كەلىپ جاتقاندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. الداعى كەزدە مەن دە وسى سىنعا قاتىسىپ, باعىمدى سىناسام دەيمىن.
جاقىندا يندونەزيا, رەسەي جانە ۋكرايناداعى جارىستاردى ۇتىپ, ءۇش نورمانى ورىنداعاننان كەيىن الەمدەگى ەڭ جاس گروسسمەيستەر اتاندىم.ياعني, گروسسمەيستەر اتانۋدىڭ شارتى – بەلگىلەنگەن ءۇش نورمانى لايىقتى ورىنداپ شىعۋ. مەنىڭ ەندىگى ارمانىم – ايەلدەر اراسىنداعى رەكوردتى جاڭارتۋ. قازىر سونداي جارىستىڭ بىرىنە دايىندالىپ جاتىرمىن. بۇل جارىس 1 تامىز كۇنى افينادا وتەدى. وندا 20 جاسقا دەيىنگى شاحماتشىلار الەم چەمپيوناتىنا جينالادى.
P.S. جانسايا ابدىمالىك قازىر سينگاپۋرداعى شاحمات اكادەمياسىندا وقىپ جاتقانىن دا ايتتى. وقۋى جايىندا سۇراعانىمىزدا:
– ماعان ول جاق ۇنايدى. فيزيكالىق جاتتىعۋلارمەن اينالىسامىن, سۋدا جۇزەمىن, – دەدى گروسسمەيستەر.
جاس شاحماتشىنى سينگاپۋردا الەكساندر نيكيتين جاتتىقتىرادى.
تۋىستارىنىڭ ايتۋىنشا, ج.ابدىمالىك مەكتەپ باعدارلاماسىن دا جاقسى يگەرىپ كەلەدى. ول ۆيرتۋالدى تۇردە «ساباققا بارادى».
– ماعان ساباق تاپسىرمالارى ينتەرنەت ارقىلى كەلەدى. مەن جاۋاپتارىن جازىپ جىبەرەمىن. بارىنە دە ۇلگەرىپ جاتىرمىن, – دەيدى ول.
جاس شاحماتشى برازيليادا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا جەڭىسكە جەتىپ, ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى اتانعان ەدى. بۇعان دەيىن قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى شاحماتشى قىزعا تەگىن گرانت ۇسىندى.
جانسايا ابدىمالىك,
الەمدەگى ەڭ جاس گروسسمەيستەر, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى.
شاحمات شەجىرەسى
ەجەلدەن قالعان اڭىزدار بويىنشا, شاحماتتى ەڭ العاش بولىپ ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى 1000-شى جىلى ۇندىستاندىق ماتەماتيك ويلاپ تاۋىپتى. ال, كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, شاحمات ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىى-ءىىى عاسىرلاردا مىسىر, يراك جانە ءۇندىستاندا پايدا بولعان.
الايدا, بۇل ويىن تۋرالى ءدالەلدى ناقتى اقپارات بولماعاندىقتان, كوپتەگەن تاريحشىلار شاحماتتىڭ تاريحىن ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدەن كەيىنگى 570 جىلدان باستالادى دەگەن توقتامعا كەلىپ ءجۇر. شاحمات تۋرالى پارسى داستاندارىندا وسى ءداۋىردىڭ 600-ءشى جىلدارىندا ءۇندىستاندا پايدا بولعان دەپ جازىلعان. عاسىرلار بويى ەلگە اسا تانىمال بولعان شاحماتتان رەسمي الەم چەمپيوناتى 1886 جىلى ءوتتى. ودان بەرى 14 شاحماتشى عانا جوعارى دارەجەلى اتاقتى يەلەندى.
داڭقتى چەمپيوندار دەگەندە ءبىرىنشى بولىپ اۋىزعا ستەينيتس پەن لاسكەر, كاپابلانكا مەن الەحين جانە بوتۆيننيك ىلىنەدى.
عاسىرلار كوشىنە ىلەسىپ, وركەنيەتتى باسىپ وزىپ كەلە جاتقان شاحماتتىڭ تاريحى اركىمدى-اق قىزىقتىرارى ءسوزسىز.
ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرگە قاراپ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى III-IV عاسىرلاردا اسسيريا, مەسوپوتاميا جانە مىسىردا حالىقتاردىڭ تاقتايعا تاس قويىپ ويناعانىن بىلەمىز. كەيىننەن بۇل ويىن اسكەري سيپاتقا يە بولعان. اسكەري شەندەگى ويىنشىلار ۇتىسقا ادام قانىن ساداقا ەتكەن. مىسالى, ەجەلگى مىسىردا (ب.د.د 1270 جىلى) «تاۋ» ويىنى, گرەكيادا (ب.د.د. V عاسىردا) «پەتتەيا», ال ريمدە (ب.د.د. I-II عاسىرلاردا) «لاترۋنكۋلي» دەگەن قۇمارلىق ويىنى بولعان.
تاريحشىلاردىڭ ءدىن كوپشىلىگى شاحماتتىڭ ەرەجەسى ءۇندىستاندا شىققان دەگەنمەن كەلىسكەنىمەن, كەيبىرى ونىڭ تاريحىن قىتاي جانە مەسوپوتاميامەن بايلانىستىرىپ ءجۇر.
ارابتاردىڭ پەرسيانى جاۋلاپ الۋى يسلام الەمىنىڭ وسى ويىندى جەتە مەڭگەرۋىنە جول اشتى. الايدا, ارابتار اتالمىش ويىندى «شاتراندج» دەپ اتادى.
VIII-IX عاسىرلاردا اراب حاليفاتىندا «شاتراندج» كەڭىنەن تارالدى. الايدا, يسلام ءدىنى تاقتاي بەتىندەگى تاستا ادام مەن جان-جانۋارلار ءمۇسىنىنىڭ سالىنۋىنا تىيىم سالعان. ءدىني قاقتىعىسقا جول بەرمەۋ ءۇشىن ساۋلەتشىلەر شاحمات فيگۋرالارىن بەلگىسىز بەينەلەرمەن الماستىردى.
باتىس ەۋروپادا شاحمات XI عاسىردان باستالادى دەلىنگەنمەن, ول بۇدان ەكى عاسىر بۇرىن بەلگىلى بولدى. XI-XII عاسىرلاردا فەودالدار اراسىندا تانىلدى. اقشالاي ۇتىستى باتىس ەۋروپا شارىقتاتىپ جىبەرگەن. ريم كاتوليك شىركەۋى ويىنعا قانشا تىيىم سالعانىمەن, ەش ناتيجە بەرمەدى. كەيىننەن 1400 جىلى تىيىم مۇلدەم الىنىپ تاستالدى.
كاستيليا مەن لەوننىڭ كورولى الفونس X داناگوي بۇيرىعىمەن يسپانيادا 1283 جىلى «ويىن كىتابى» اتتى 1 تومدىق قولجازبا جارىق كوردى. وندا شاحماتتىڭ 103 تاپسىرماسى كورسەتىلگەن.
شاحمات فيگۋراسىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى تسەسسولەس ءوز زامانىندا: «شاحمات تاقتايشاسىنداعى ءاربىر تاستىڭ ومىردەگى اتقاراتىن قۇقىعىمەن قاتار, ءمىندەتتەرى بار», دەگەن ەكەن.
1947 جىلى يسپانيادا فرانتسەسكا ۆيسەنتانىڭ «1 495 100 تاپسىرما» جانە لۋيس راميرەس لۋسەننىڭ «شاحمات ونەرىنىڭ قۇپيالارى» اتتى كىتاپتارى العاش رەت باسپاحانادان شىعارىلدى.
ءتىپتى, XVI عاسىردا ەۋروپادا مارك يەرونيم «شاحماتتىڭ ءتۇرلەر» اتتى داستان جازىپ قالدىرعان.
1575 جىلى مادريدتە كورول فيليپپ II-ءنىڭ حان سارايىندا يسپاندىق ريۋي لوپەس پەن الفونس سەرونانىڭ يتالياندىق دجوۆانني لەوناردو مەن پاولو بوي اراسىنداعى وتكەن شەشۋشى ويىن تاريحتا العاشقى حالىقارالىق تۋرنير بولىپ سانالادى. وندا يسپاندىق شاحماتشىلار جەڭىسكە جەتكەن.
1836 جىلى لابۋردوننەدە الەم بويىنشا شاحمات تۋرالى «پالامەد» دەگەن جۋرنال شىعارىلدى. كەيىننەن, 1837 جىلى ۇلىبريتانيادا جانە 1846 جىلى گەرمانيادا وسى تەكتەس جۋرنال جارىققا شىقتى.
1851 جىلى لوندوندا تۇڭعىش رەت حالىقارالىق تۋرنير وتكىزىلدى. وندا اندەرسەن دەگەن شاحماتشىنىڭ جۇلدىزى وڭىنان تۋىپ, جەڭىمپاز اتاندى. ءتىپتى, ول ەكىنشى حالىقارالىق ءتۋرنيردى دە باعىندىرعان. 1867 جىلى پاريجدە ءوتكەن ءۇشىنشى دودادا كوليش جەڭىمپاز بولسا, ماتچتا العا شىققان ستەينيتس العاشقى الەم چەمپيونى اتاندى.
نۇرلان ىبىراەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شاحماتتان مەملەكەتتىك جاتتىقتىرۋشىسى.
بەتتى دايىنداعان داستان كەنجالين, سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
