ىزدەنىمپازدىق پەن ىجداعات

شوقانتانۋداعى شوقتىعى بيىك ەڭبەكتى دۇنيەگە كەلتىردى ن.ۆەسەلوۆسكيدىڭ وتە ءدال ايقىنداپ ايتقانىنداي, عىلىم كوگىنەن قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتە شىققان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ جاسىن تاعدىرى, جارقىن عۇمىرى ءوز زامانداستارىن, اسىرەسە, ءوزىنىڭ زيالى ورىس دوستارىن قالاي قايران قالدىرا قىزىقتىرسا, كەيىنگى زامانداردىڭ دا نەشەمە تولقىن ۇرپاعىن ناق سونداي تاعىلىمدى ءھام تىلسىم نۇرلى تارتىمدىلىقپەن باۋراۋدان جازباي كەلەدى دەر ەدىك. ءدال وسى ورايدا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ بەل ورتاسى ەسكە تۇسەدى. 1975 جىلعى جاز ايلارىندا عوي دەيمىن, سول كەزدەگى “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ بەتتەرىندە جۋرناليست جارىلقاپ بەيسەنباەۆتىڭ توپتاما تۇرىندە جاريالانعان “شوقان ساپارى ىزىمەن” اتتى مايەكتى ماقا­لالار شوعىرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعا باستادى. سوندا شوقان ەسىمىن وزىمىزگە ءبىر تابان بولسا دا جاقىن ساناپ, ايرىقشا قادىر تۇتاتىن كوكشەتاۋلىق جاس جۋرناليستەر سول جازبالاردى كەرەمەت قىزىعۋشىلىقپەن قابىلداپ, جاپا-تارماعاي جارىسا وقىعانبىز. سولاردىڭ جازىلۋ ۇلگىسىندەگى الدەبىر جاڭاشىلدىق, قازاقتىڭ تۇڭعىش عالىمى ءجۇرىپ وتكەن قياپاتتى جولداردى ءجۇز نەشەمە جىلدان كەيىن جولقاپشىعىن ارقالاي شيىرلاعان قۇشتار ىزدەنىمپازدىق كوڭىلىمىزدى تولقىتقانداي, قالامگەردىڭ شالىمدى شەبەرلىگىنە قىزىعا قاراپ قالعانداي بولعانبىز. ءبىر عاجابى, مۇنداعى دالدىك-دەرەكتەردىڭ قولمەن قويعانداي نانىمدى بەرىلەتىندىگى سونشا, ءبىر ءسات اياۋلى شوقاننىڭ اسىل بەينەسىن ءدال قاسىنان كورگەندەي, عاسىرلاردى كوكتەي ءوتىپ ءتىل قاتىسقانداي اسەرگە بولەنەتىنبىز. ىستىقكول ساپارىنىڭ ءىزىن قايتالاعان وسىناۋ ماقالالار سودان ەكى جىل وتكەندە “شوقان ىزىمەن” اتتى كىتاپقا اينالۋىن قۋانا سۇيىنشىلەگەنبىز. سودان بەرى ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. تاۋەلسىزدىك زامانىنىڭ دا تالاي جىلى پاراقتالىپ كەتتى. جاڭا زاماندا شوقان جايىندا دا جاڭا ءسوزدىڭ دىلگىرلىگى اراكىدىك بايقالىپ قالعاندا باياعى كوزتانىس اۆتورى­مىز­دى وزىمسىنگەن قالىپپەن ءوز تاقىرى­بىنا قايتا ورالمادى-اۋ دەپ وكىنىش ەتىپ تە جۇردىك. سويتسەك, ول قاراپ جۇرمەپتى. مىنەكي, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قولىمىزعا جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى­نىڭ “شوقان” اتتى جاڭا دەرەكتى عۇ­مىرنامالىق حيكاياتى ءتيدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ الەۋ­مەت­تىك ماڭىزدى ادەبيەت تىزىمىنە ەنگىزىلە وتىرىپ, “عيبراتتى عۇمىر” سەرياسى بويىنشا “قازاقستان” باسپاسىنان 39 باسپا تاباق كولەمىندەگى وسىناۋ كىتاپ­تىڭ شىعۋى زەردەلى قاۋىمدى تاعى دا ەلەڭ ەتكىزگەن ايتۋلى جاڭالىق بولدى. وسى رەتتە ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن ۇلى عالىم ارمان ەتكەن, ازاتتىققا جەتكەن جاڭا زاماننىڭ شوقان حاقىنداعى جاڭا ءسوزىن جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى ايتقان ەكەن دەگەن پايىم-پىكىرگە توقتاعانىمىز دا راس. جانرىن “دەرەكتى حيكايات” دەگەن­نەن گورى “عۇمىرنامالىق رومان-ەسسە” دەپ انىقتاسا, شىعارمانىڭ كولەمى دە, مازمۇن-كوركەمدىگى دە بۇل جۇعىم­دى جۇكتى ابدەن كوتەرگەندەي ەكەن. قا­لاي بولعاندا دا, ءاۋ باستان كىلتى تا­بىلعان كىتاپ العاشقى بەتتەرىنەن-اق سالعان جەردەن ءۇيىرىپ اكەتەدى. تۋىن­دىنىڭ كومپوزيتسيالىق تۇرعىدان ادە­مى مۇسىندەلىپ, ارقاۋى استە بوساماي, بىردەن-بىرگە شيرىققان شۇرايلى بايانداۋ جەلىسى ءوز اسەرىن اقىرىنا دەيىن باسەڭدەتپەيدى. بابالار رۋحى­مەن تىنىستاپ, “ايبالتاسىن التىن­مە­نەن بۋلاتقان” العاشقى بۇرامدارداعى القيسساسى ءھام ودان كەيىنگى بولىمدەر شوقاننىڭ ۇلىق باباسى ابىلايحان, اتاسى ءۋالي, اجەسى ايعانىم, ابىلاي­دان تاراعان كەنەسارى حان, اكەسى شىڭعىستىڭ تۋعان اعاسى ءابايدىلدا (عۇبايدوللا) ءۋالي ۇلى سياقتى سوم تۇلعالار تاعدىرىن ءبىر-بىرىمەن قيسى­نىن كەلتىرە, قيۋلاستىرا ساباقتاس­تى­رىپ, قازاقتى سان تاراپتان قۋسىرعان سول زوبالاڭ زاماندار جاعداياتىنان جان-جاقتى حاباردار ەتەدى. شوقان دۇنيەگە كەلگەن ورتانىڭ ارعى-بەرگىسىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ۇلى عالىم ومىرىنە قاتىستى بىرقاتار دايەكتى جاڭالىقتاردى ورتاعا تارتادى. ونىڭ سۇبەلىلەرىنىڭ ءبىرى دەپ – اۆتوردىڭ انا جىلدارى شوقاننىڭ تۋعان جەرىن كۇنتيمەس ورداسى دەپ پىسىقتاعان بولجامىنىڭ, كەيىنگى كەزدە “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىمەن جارىق كورگەن مۇراعات دەرەكتەرى ارقىلى ودان ءارى ايعاقتالعانىن ايتار ەدىك. ولاردا امانقاراعاي (كەيىننەن قۇسمۇرىن) وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى شىڭعىس ۋاليحانوۆقا قاتىستى 1842 جانە 1851 جىلدارى تولتىرىلعان قۇجاتتاردا ونىڭ قىستاۋى كۇنتيمەس دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ قالىپتى. شوقاننىڭ اجەسى ايعانىم, وم­بى­داعى اسكەري مەكتەپ ءتالىمىن كورگەن اكەسى شىڭعىس, قوبىزشى اعاسى قان­عوجادان العان تاربيەسى, اعا سۇلتان ورداسىنا ات باسىن تىرەپ جاتار ەل اعا­لارىنان, ايگىلى اقىندار مەن جىراۋ­لا­ردان, انشىلەر مەن كۇيشىلەردەن, جەزتاڭداي شەشەندەردەن قابىلداعان عيبرات-ونەگەسى تۋرالى دا كوپتەگەن ماع­لۇماتتارعا قانىق بولامىز. شىققان تەگى قازاقتىڭ تاۋكەدەن كەيىنگى اعا حانى بولعان قايىپتان تارايتىن - ورىنبور قازاقتارى شىعىس ءبو­لىگىنىڭ ءبىلىمدى اكىم-سۇلتانى اح­مەت ءجانتوريننىڭ دۋاندارى قوڭ­سى قونعان شىڭعىسپەن ارالاس-قۇرالاستىعى, ءتىپتى ونىڭ كىشكەن­تاي قىزى عازيزانى شوقانعا اتاس­تىرىپ, بەسىك قۇدا بولىپ باتالاسقاندارى, ايگىلى زىلعارا, جازى بيلەر, سارتاي, تورتاي ءتو­رەلەر, شىڭعىستان كەيىن قۇسمۇ­رىن­عا اعا سۇلتان بولعان ەسەنەي ەستەمەس ۇلى, تۋعان ناعاشىسى, باياناۋىلدىڭ اعا سۇلتانى مۇسا شورمان ۇلى, ولاردان باسقا دا سول ءداۋىردىڭ كوپتەگەن بەلگىلى تۇل­عالارىنىڭ ومىرلەرىنە قاتىستى تاريحي دەرەكتەر قىزىقتىرا تارتادى. شوقان كادەت كورپۋسىن ءتا­مام­داعان سوڭ گەنەرال-گۋبەرناتور گاسفورتتىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اديۋتانتى بولىپ جۇرگەن كەزدەرىندە دە قازاقتىڭ سول زا­مانداعى تالاي ەل ۇيىتقىلارىمەن جۇزدەستى. اقمولا دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى ىبىراي جايىقباي ۇلى­مەن, بەگالى تورە قوڭىرقۇل­جا­ ۇلىمەن, ايگىلى كۇيشى ءتاتتىم­بەت­پەن, ءوزىنىڭ قۇرداسى, جاس ءانشى-كومپوزيتور مۇسا بايجان ۇلىمەن, جەتىسۋدا باباسى ابىلايدىڭ ءادىل دەگەن بالاسىنان تارايتىن البان مەن دۋلاتتى بيلەپ وتىرعان تە­زەك, حاكىم, مامىتبەك, ءالى تورە­لەر­مەن, ديقانباي, بايزاق بي, سۇران­شى, سىپاتاي, بايسەيىت سياقتى باتىرلارمەن كەزدەسىپ, تاعدىرلارى توقايلاستى. وسىنىڭ بارىنە اۆتور ءوزىنىڭ بايىپتى وي توپشىلاۋلارىن قوسىپ, شوقان عۇمىرناماسىنىڭ قالىڭ قاتپارلارىنا قۇنارلى قالامىن باتىرا-باتىرا سىلتەگەن. وتىز بەس جىلعا تاياۋ زەرتتەۋشىلىك ەڭبەكتىڭ جەمىسى بولعان ءبىتىمدى شىعار­ماداعى ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋدارعان ءبىر ­تۇسى سول, شوقان قوقان حاندى­عىنا قاتىستى ماعلۇماتتارعا دەن قو­يا­دى. سويتسە, قازاق دالاسىنان كەيىن رەسەي شابۋىلىنىڭ وتىنە ىلىككەن قوقان حاندىعى الاش جۇرتى ءۇشىن سونشاما بوتەن جۇرت ەمەس ەكەن. كوش­پەلى تۇركىلەردىڭ مىڭ تايپاسىنىڭ كوسەمى شاقرۇق بي 1710 جىلى قۇرعان قوقان حاندىعىنىڭ تاعىندا سول شاقرۇق اۋلەتىنەن تاراعاندار وتىرعانىمەن, نەگىزگى بيلىك بۇل وڭىرگە اقتابان-شۇبىرىندى سۇرگىنى كەزىندە قازاق دالاسىنان كەلگەن قۇلان قىپشاقتاردىڭ كوسەمى مۇسىلمانقۇل­دىڭ توڭىرەگىنە ۇيىسقان قىپشاقتار­دىڭ قولىندا كورىنەدى. سول سەبەپتى دە ولاردى ورىستىڭ قولاستىنا قاراعان قازاق جۇرتى قىپشاقتار دەپ اتايدى. قوقانعا قارايتىن تاشكەنت-دەشتى قىپشاق دەپ اتالاتىن ءۋالاياتتىڭ ءاس­كەرى نەگىزىنەن قازاقتىڭ شانىشقىلى, قاڭلى جانە باسقا دا قۇراما رۋل­ا­رىنان تۇرادى. قازاقتاردى قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنەن ازات ەتەمىز دەپ جال­عان قامقورسىنعان ورىس وتارشىل­دىعىنىڭ قيتۇرقى پيعىلىنىڭ ار جاعىندا جاتقان شىندىقتى باجايلاعان كەزدە “كىم-كىمدى ازات ەتپەك” دەگەن ويدىڭ شوقان باسىنا دا كەلمەۋى مۇمكىن ەمەس. رەسەيدىڭ ورتاازيالىق حاندىقتار­دى جاۋلاپ الۋدى تەزدەتۋگە ۇمتى­لۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – ۇلىبريتانيا­نىڭ ءۇندىستاندى تولىق جاۋلاپ العاننان كەيىن اۋعان جەرى ارقىلى بۇحار, قوقان, حيۋا حاندىقتارىنا, شىعىس تۇركىستانعا دا كوز تىگە باستا­عان ارەكەتىنە بايلانىستى ەدى. جاڭا جەرلەردى وتارلاۋعا قۇنىعا كىرىسكەن رەسەي وزىنە تيەسىلى دەپ ەسەپتەيتىن قۇيقالى ۇلەسىنەن ايىرىلعىسى كەلمەي, كۇنگەيدەگى تۇركى حالىقتا­رى­نىڭ يەلىكتەرىن باسىپ الۋعا باعىت­تال­عان قاندى جورىقتارىن باستاپ كەتتى... شوقان تاعدىرىنىڭ ەڭ ءبىر تورىعۋلى كەزەڭىنە توقايلاسقان, قانىشەر پول­كوۆنيك چەرنياەۆپەن كەلىسپەۋشىلىگىن اسقىندىرا تۇسكەن وسىناۋ ءبىر تاريحي جايدى ج.بەيسەنباي ۇلىنىڭ ءتاپتىش­تەي سۋرەتتەپ, زەردەلەي بايانداۋى قو­لى­مىزداعى كىتاپ تاعىلىمىن ارتتىرا تۇسكەن. شوقاننىڭ عيبراتتى ءومىر تاراۋ­لارىنان بىردەن-ءبىر تولىق دەرلىك ماع­لۇمات بەرەتىن وسىناۋ سوقتالى-سونار­لى كىتاپتى وقي وتىرىپ, ءبىر ءسات ەرىك­سىز اۆتوردىڭ كەيىپ-كەلبەتىنە قىزىعا زەر سالعاندايسىز. ج.بەيسەنباي­ ۇلى­نىڭ كيەلى تاقىرىپتى زەرتتەۋ مەن يگە­رۋدەگى ىزدەنىمپازدىعى مەن ىجداھات­تىلىعى تاڭداندىرادى. شوقان بابا­سىنىڭ ءومىر ساپارىنىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارلارىن قۋالاي قامتىپ ءجۇرىپ وتكەن جۋرناليست-قالامگەردى ءبىز بىردە ۇلى عالىم “سۇلۋ باياننىڭ ارۋاعىن قيا الماي” تولقيتىن قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ مازارىنىڭ قاسىنان كورسەك, بىرەسە شوقان ايالداعان, بۇگىندە قۇم باسقان لەپسى بەكەتىنىڭ ماڭىندا ۇشىراتامىز. كەلەسىدە ساياحات­شى-عالىمنىڭ ءوز قولىمەن سالعان “وتريادتىڭ مەركى وزەنىندە تۇنەۋى” اتتى سۋرەتىندە بەينەلەنگەن جەردىڭ تاپ ۇستىنەن تۇسكەن قۋانىشىن بولىسەمىز. ەندى بىردە شوقان ءىزىن قايتالاي ءجۇرىپ وتكەن جولقاپشىقتى جالعىز جاياۋ جارىلقاپ قىرعىز-قازاق قويشىلارىنىڭ قوستارىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇرا ءجۇرىپ, قيىن ساتى اسۋى­نان تۇندەلەتە ورلەپ, ىستىقكول جا­عى­نان الاتاۋ اسقانىنىڭ كۋاسى بولا­مىز. قىزىق بولعاندا, “سانتاش” كەڭ­شا­رىندا جازۋشىعا شوقان جايىنان مالىمەت بەرگەن قىرعىزدىڭ اتى قا­زاق, ساتى اسۋىنىڭ قىرعىز جاعىن­دا­عى قازاق شوپانىنىڭ ەسىمى قىرعىز­باي بولىپ شىعادى. اۆتوردى شوقان­نىڭ كىندىك قانى تامعان قوستاناي تارابىنداعى كۇنتيمەستەن, ىلە بوي­ىن­داعى تاڭبالىتاستىڭ قاسىنان, وم­بى­نىڭ كادەت كورپۋسىنان, ەرتىستىڭ جا­عاسىنان, شوقان ءبىر جارىم جىلداي تۇرىپ, جۇلدىزدى شاعىن وتكەرگەن نەۆا جاعالاۋىنداعى قالادان جولىقتىرامىز. تاعى ءبىر ءسات شوقاندى تىنىمسىز تەبىرەنىستى كۇيدە جوۋكى اسۋى ارقىلى اتىشۋلى قاشعار ساپارىنا اتتاندىرىپ سالعانداي بو­لىپ قىرعىزدىڭ جوۋكى شاتقالىنىڭ اۋزىندا وي قۇشاعىندا تۇرعان اۆتور جانكەشتىلىگىنە تاڭدانا قاراپ قال­عاندايمىز. الەۋمەت ارتىق ايتتىعا ساناماس, وسىنىڭ وزىنەن قياپات تاعدىرلى تاريحي تۇلعاعا دەگەن ۇلكەن ماحابباتتى, ۇلى جۇرەكپەن ۇندەستىك اڭعارىلعانداي. كەڭ اۋقىمدى شىعارمادا ج.بەي­سەنباي ۇلى مەيلىنشە الۋان قىرىنان تانىلعان. جۋرناليستىك سەرگەك باي­قامپازدىق, سۋرەتتەۋدەگى جازۋشىلىق تۇيسىكتىڭ كوركەم كەستەلەرى, ءاربىر جايدى زەرتتەۋشىلىك زەردەمەن جەرىنە جەتكىزە جان-جاقتى تاپتىشتەۋى, شو­قانعا تىكەلەي جانە جاناما قاتىستى جاعداياتتاردىڭ, بەلگىلى-بەلگىسىز ادام­دار­دىڭ ءبارىن مۇرنىنان ءتىزىپ ماع­لۇمات بەرەتىن ىزەرلى دەرەكشىلدىگى, ۇلى عالىمنىڭ ءومىرى مەن ونىڭ زامانىنا قاتىستى بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن كوپتەگەن جايتتەرگە جاڭاشا بارلاۋ جاساپ, عىلىمي تۇرعىدان تياناقتى بايىپتاۋلارعا بارۋى, سولارعا تاريحشى كوزىمەن ءجىتى ءۇڭىلۋى – وسىنىڭ ءبارى كىتاپتىڭ باعالى­لىعىن باعامداتادى. جاۋاپتى تاقىرىپتى تەرەڭدەي زەرتتەگەن قالامگەردىڭ جازۋشىلىق بيىك مادەنيەتى دە كوزگە شالىنباي قالمايدى. وسى ورايدا ول قازاقتىڭ ابىلاي حاننان بەرگى ءبىر عاسىرعا جۋ­ىق تاريحىن ءوز پايىمىنا ساي, ۇلكەن ورەدە ەلەستەتىپ وتەدى. شوقان ومىرىنەن ساڭىلاۋ, اقتاڭداق قالدىرماعانداي سىڭايلى. ج.بەيسەنباي ۇلى كەلتىرگەن: ايگىلى جيھانكەز-عالىم الەكساندر گۋمبولدتى 1829 جىلى ومبى اسكەري ۋچيليششەسىندە قازاق تىلىندە قۇتتىق­تاۋ, ونداعى كازاك-ورىس بالالارىنا قازاق ءتىلى ساباعىنىڭ ءجۇرۋى, باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى گاسفورت­تىڭ قازاقتارعا جاڭا ءدىن ويلاپ تاپپاققا اۋەيىلەنىپ, ول اۋمەسەرلىگىنە ءى نيكولاي پاتشانىڭ ء“دىن ويدان قۇ­راستىرىلمايدى, حالىقتىڭ مىڭداعان جىلدار بويى سەنىمىنىڭ نەگىزىندە جاسالادى” دەپ قايتارعان كەكەسىندى جاۋابى, شوقاننىڭ جاياۋ مۇساعا قامقورلىعى, سوك تورەنىڭ قوناعى بول­عان اعىلشىن ساۋلەتشىسى اتكين­سون­نىڭ ساقارادا تۋعان بالاسىنا الاتاۋ-تامشىبۇلاق دەپ قازاقشا ات قويۋى, شوقاننىڭ قاشعار ساپا­رىن­داعى ءالىمباي اتالۋىنىڭ قايدان شىق­قاندىعىنىڭ جاي-جاپسارى, اۋەل­دە مايور ا.پەرەمىشلسكيدىڭ ۆەر­نىي بەكىنىسىن “الماتى” دەپ قازاقشا ايتىلۋ قالپىن بۇزباستان دۇرىس جازىپ كورسەتۋى سياقتى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيتىن تانىمدىق سيپاتتاعى قىزعىلىقتى دا قۇندى ماعلۇمات-دەرەكتەر جۇزدەپ سانالادى. سولاردىڭ ىشىندە 1859 جىلى شوقان ءوزى سۋرەتىن سالعان قاشعارلىق كەلىنشەك ونىڭ قاشعار ساپارىندا ۋاقىتشا ۇيلەنگەن ايەلى بولۋى مۇمكىن دەگەن بەيسەن­باي ۇلىنىڭ بولجامى دا قاپەرگە الارلىق. شوقاننىڭ قاشعار ساپارى, سول اۋىر ساپاردان سىرقات جاپسىرعان, ودان سوڭ قيانات كورگەن, قورلىقتا قالعان قۇسالىق كەزەڭى, پەتەربۋرگتە بولعان ۋاقىتى, ءومىرىنىڭ سوڭعى ايلارى تۋرالى تاراۋلاردى تولقىماي, تەبىرەنبەي وقۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق­تىڭ ەۋروپا تەرەزەسىن اشقان اردا ازاماتىنىڭ ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكيمەن, ساياحاتشى-عالىم­دار پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيمەن, گ.پوتانينمەن, س.دۋروۆپەن, ك.گۋت­كوۆ­سكيمەن, كاپۋستيندەر وتباسىمەن, مۇحامەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ “تاريحي-راشيدي” شىعارماسىنىڭ تۇڭعىش زەرتتەۋشىسى بولۋعا سەپتەسكەن مۇحام­مەدالى قازىمبەك جانە حۇسايىن فاي­ىزحان سياقتى تۇركىشىل عالىمدارمەن ءھام باسقالارمەن دوستىق راۋىشىنە دە پاتەتيكادان تىس, كوپتەگەن قاراپايىم ءارى جارقىن بەتتەر ارنالعان. ج.بەيسەنباي ۇلىنىڭ وسى دەرەكتى حيكاياتى بولاشاقتا شوقان جايىندا جازىلار كوركەم شىعارمالاردىڭ, داستاندار مەن رومانداردىڭ, تۇسىرىلەر كينولاردىڭ دا نەگىزىنە الىنباي قالماس. كىتاپتى ورىسشاعا اۋدارىپ, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ اياسىندا ماسكەۋدەن “جزل” سەرياسىمەن شىعارۋدى دا ويلاستىر­عان ابزال ما دەيمىز. شوقاننىڭ پاريجگە بارىپ قاي­تۋدى ويعا الىپ جوسپارلاعانىن, قۇ­پيا ساياحاتشىنىڭ قاشعار ساپارىندا جاركەنتتە انىق بولعاندىعىن, سۋرەت­شى م.زنامەنسكي كۇندەلىگىنەن اي­قىن­دالاتىنىنداي, اۋليەاتانى اسقان قاتالدىقپەن شابۋىلداعان چەرنياەۆ ەكسپەديتسياسى كەزىندە قازاق حالقى­نىڭ وزىق ويلى ادال پەرزەنتىنىڭ وتارشىل رۋحتاعى وركوكىرەك ورىس وفيتسەرلەرىمەن شامىرقانا پىكىر تالاستىرىپ ايتىسقان جايلارىن دا جارىلقاپ جازبالارىنان تەرەڭدەي تۇيسىنەمىز. سونداي-اق, كىتاپتى وقۋ بارىسىندا شوقان مۇراسىن ساقتاپ قالۋدا قالتقىسىز ەڭبەك سىڭىرگەن اياۋلى ورىس قىزى كاتەرينا گۋت­كوۆ­سكاياعا دەگەن العىس سەزىمىمىز ويانارى دا كامىل. “جارىلقاپتىڭ مىنا كىتابىنىڭ قولجازباسىن راحاتتانا وقىپ شىقتىم. كومپوزيتسياسى عۇمىرنامالىق ادەبيەتكە قويىلاتىن تالاپتارعا ساي كەلەتىنىن بىلاي قويعاندا, بايانداۋ لوگيكاسىمەن, ءتىل جاتىقتىعىمەن, دەرەكتەرىنىڭ ۇشان-تەڭىزدىگىمەن ءسۇيسىنتتى. جالپى, شوقانتانۋعا قوسىلعان ەڭ سۇبەلى ۇلەستەردىڭ ءبىرى جارىلقاپتىڭ وسى ەڭبەگى دەسەم, قاتەلەسپەسپىن”, دەيدى بەلگىلى باسپاگەر, قارىمدى قالامگەر نۇرماحان ورازبەك. اۋزى دۋالى اعامىز ايتسا ايتقانداي, شوقانتانۋ سالاسىندا ولجا سالار شوقتىعى بيىك ەڭبەك دۇنيەگە كەلگەندىگى جايلى پايىمدى پىكىرگە ءبىز دە قول قويامىز. اۆتورى: قورعانبەك امانجول.