• 14 ماۋسىم, 2012

بەلگىسىز باتىر

941 رەت

كورسەتىلدى

14 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

بەلگىسىز باتىر

بەيسەنبى, 14 ماۋسىم 2012 7:24

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العانقازاقتار سانى ۇزاق جىلدار بويى 96, كەيدە 97 بولىپ كورسەتىلىپ كەلدى.سوڭعى نۇكتەنى بىلتىر «ەگەمەن» (07.05.2011 ج.) قويىپ, تولىق ءتىزىمدىجاريالاعان ەدى. بۇرىن ورىس, وزبەك جەرىندە تۋعانى سەبەپتى سول ەلدەردىڭازاماتى بولىپ جۇرگەندەردى قوسا ەسەپتەگەندە, قازاقتان شىققانباتىرلار سانى 103 ەكەندىگى انىقتالدى. سونىڭ ىشىندە بۇل اتاق ديۆيزياكومانديرلەرى بولعان گەنەرال سابىر راحيموۆقا 1965 جىلى, پولكوۆنيكباۋىرجان مومىش ۇلىنا 1990 جىلى بەرىلدى.

بەيسەنبى, 14 ماۋسىم 2012 7:24

سول 103 ادامدىق ءتىزىمدى زەردەلەي قاراپ شىققانىمىزدا باتىر اتاعىن العان قازاقتار اراسىنان 23 ادامنىڭ عانا وفيتسەر اتاعى بارىن, قالعاندارى قاتارداعى جاۋىنگەرلەر مەن سەرجانتتىق قۇرام وكىلدەرى ەكەنىن بىلدىك. ءتىپتى سول وفيتسەرلەردىڭ ىشىندە دە ءۇش ادامنىڭ عانا كاپيتاندىق شەنى بار, قالعاندارى كىشى لەيتەنانت, لەيتەنانت جانە اعا لەيتەنانتتار. كەيىن مايور اتاعىن العان مالىك عابدۋللين روتانىڭ ساياسي جەتەكشىسى بولعان. بۇل – لەيتەنانت دارەجەسىندە عانا باعالاناتىن اتاق. ال گەنەرال س.راحيموۆ پەن پولكوۆنيك ب.مومىش ۇلىنىڭ باتىر اتاعىن سوعىستان كوپ كەيىن العانىن جوعارىدا ايتتىق.

ەرلىك داڭقى جەر جارىپ, سوعىس كەزىندە سوعىس تۋرالى جازىلعان ۇلگى-ونەگەسى وراسان زور, تاماشا كىتاپتىڭ قاھارمانى بولعان ب.مومىش ۇلىنىڭ ءوزى ەكى رەت ۇسىنىلسا دا بۇل اتاق وعان سوعىس جىلدارىندا بەرىلمەگەنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. وسىعان قاراپ, سلاۆيان تەكتەس جانە گرۋزيننەن باسقا حالىقتاردىڭ ءىرى وفيتسەرلەرىنە باتىر اتاعى بەرىلمەسىن دەگەن جاسىرىن بۇيرىق بولعان سياقتى ما دەپ قالاسىڭ. ءتىپتى, ولاردىڭ اسقان ەرلىكتەرى دە بۇرمالانىپ, جوعارىدا اتالعان ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىنە تەلىنگەنىن بىلەمىز. مۇنىڭ مىسالىنا رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەن راقىمجان قوشقارباەۆقا باتىر اتاعى بەرىلمەگەنى ءوز الدىنا, ءتىپتى, سول ەرلىگىن اۋىزعا دا الدىرمادى ەمەس پە؟ ال اۋزىنان اجال شاشقان دزوت-تى ءبىرىنشى بولىپ كەۋدەسىمەن جاپقان تاتار بالاسى شاكىرجان مۇحامەدزيانوۆتىڭ كوزسىز ەرلىگىن ايداي الەمگە الەكساندر ماتروسوۆ جاسادى دەپ جاريالاندى. مۇنىڭ «ءىنى حالىقتاردىڭ» ءىرى بولىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنگەن شوۆينيستىك ساياساتتىڭ سالقىنى ەكەنى داۋسىز. مىنە, وت پەن وققا سالعاندا تەڭ دەپ كەلسە دە, قۇرمەتتەۋگە كەلگەندە كەڭ بولماعان كەڭەس وداعىنىڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ ءبىر كورىنىسى وسى.

باتىر اتاعىن العان وفيتسەرلەردىڭ ءبىرى – اعا لەيتەنانت, روتا كومانديرى ءابۋ دوسمۇحامەدوۆ. ول سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىرگى قىزىلجار اۋدانىنداعى (بۇرىنعى پريشيم اۋدانى) ۇشكول دەگەن اۋىلدا 1920 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اتاسى ءباشىم (شىن ەسىمى بەيسەنباي) ەلگە بەلگىلى, سىيلى ادام بولىپتى. كەلىمسەكتەر قاپتاپ كوشىپ كەلگەندە تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن اتاقونىسى – شالعىندى, سۋلى, شۇيگىندى جەردى «ورىسقا بەرمەيمىن» دەپ كوپ الىسقان جان ەكەن. 20-شى جىلدارداعى اشتىق كەزىندە دە ەلگە قايىرى كوپ ءتيىپ, اڭ اۋلاپ, قۇس اتىپ ءتامام حالىقتى قىرىلۋدان امان الىپ قالعان. ەلدىڭ ۇستىنەن اعىلىپ ءوتىپ, شاپقىنعا ۇشىراتىپ وتىرعان اق پەن قىزىلدىڭ ءاسكەرلەرىنە دە قارسى شىعىپ, كوزسىز ەرلىكتەر جاساعانى ءالى كۇنگە حالىقتىڭ ەسىندە.

باشىمنەن ءجامالي, دوسمۇحامەد, ەسمۇحامەت, سارسەكەي ەسىمدى ءتورت ۇل مەن 3-4 قىز تۋعان. 1931-33-جىلدارداعى اشتىق ءباشىمنىڭ 70-تەن اسىپ, اياعى قويۋلانعان, ونىڭ ۇستىنە استىنداعى كولىكتىڭ ءبارىن شولاق بەلسەندىلەردىڭ سىپىرىپ العان تۇسىنا تاپ كەلىپ, باتىر بۇرىنعىداي قايرات قىلا الماي, تۋعان جەردى تاستاپ كوشۋگە ءماجبۇر بولادى. ءسويتىپ, ركسفر-عا قارايتىن قورعان وبلىسىنىڭ چاستووزەر اۋدانىنا كوشىپ بارادى. بۇل كەزدە دوسمۇحامەدىنەن تۋعان نەمەرەسى ءابۋ 11 جاستاعى بالا.

اشتىقتان ارىپ-اشىپ كوشىپ كەلگەن قازاقتاردى قۇشاقتارىن جايىپ قارسى الاتىن حالىق مۇنان تابىلمايدى, كەرىسىنشە, ەسىك-تەرەزەسىن, مال قورالارىن بەكىتىپ, ءتۇن بالاسىندا مىلتىقپەن كۇزەتۋدى ۇيىمداستىرعان جەرگىلىكتى تۇرعىندار جىلى قاباق تانىتپايدى. قازاقتار ۇركەردەي بولىپ, ۇرپيگەن كۇيى قالىڭ ورماننىڭ اراسىنا بارىپ, كۇركە تىگىپ وتىرادى. ءبىر جاقسىسى – بۇلار كەلگەن جەردە جۇمىس ورىندارى بار. قازاقتار وسىنداعى كەڭشاردىڭ بارىنشا اۋىر جۇمىستارىنا جەگىلەدى. ءسويتىپ, «قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدايدى» دەگەندەي, ءويتىپ-ءبۇيتىپ, اشتىقتان جاپپاي قىرىلماي, كوبىسى امان قالادى. ارتىنان الدەنىپ, ەتەك-جەڭدەرىن جيعان سوڭ, وزدەرىنىڭ كۇشىمەن «جاڭاجول» اتتى قازاق كەڭشارىن قۇرادى. بۇل كەزدە ءابۋ ورىس مەكتەبىنىڭ 4 سىنىبىن بىتىرگەن سوقتالداي جىگىت بولىپ قالعان ەدى, ول سول كەڭشار بەلسەندىلەرىنىڭ قاتارىنا ىلىگەدى. ۇزاماي حالىققا جۇعىمدى ءارى ەلگەزەك بوزبالانى جاستىعىنا قاراماي حالىق وسى كەڭشار باسقارماسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا سايلايدى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ, باسقارمالاردىڭ التى ايلىق وقۋىنا بارىپ كەلگەن شاعىندا, سوعىس باستالادى.

ورىس ءتىلىن بىلەتىن, ونىڭ ۇستىنە كەڭشار باسشىسى بولعان ءابۋدى اسكەري كوميسساريات كىشى وفيتسەرلەر دايىندايتىن كۋرسقا جىبەرەدى. بۇل سوعىس ۋاقىتىنا شاقتالىپ, قىسقا مەرزىمدە كىشى لەيتەنانتتار دايىندايتىن وقۋ ورنى بولاتىن. وندا تەك وقۋدى ۇزدىك بىتىرگەن, زەيىندىلەرىنە عانا لەيتەنانت, قالعاندارىنىڭ بارىنە كىشى لەيتەنانت اتاعى بەرىلەتىن.

1941 جىلدىڭ كۇزىندە سەمەي مەن اياگوز قالالارىندا نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ شىعىس وڭىرىنەن شاقىرىلعان جاۋىنگەرلەردەن 458-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرىلعان. 1942 جىلى ول 8-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى بولىپ اتالدى. ديۆيزيا سوعىسقا 1942 جىلدىڭ 23 ناۋرىزىندا كىرىپ, 1945 جىلدىڭ 9 مامىرىنا دەيىن ۆورونەج, شىعىس كارپات, پراگا باعىتىنداعى شابۋىل وپەراتسيالارىنا, سونداي-اق كۋرسك يىنىندەگى شايقاسقا قاتىسقان. دنەپر, دەسنا, پريپيات وزەندەرىن كەشىپ ءوتىپ, ۋكراينا قالالارىن ازات ەتۋدە ۇلكەن ەرلىكتەر كورسەتكەن.

مىنە, وسى قۇرامانىڭ قاتارىنا جاس لەيتەنانت ءابۋ دوسمۇحامەدوۆ تە قابىلدانىپ, 229-شى پولكتىڭ ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. جاۋىنگەرلەرمەن جاقسى ءتىل تابىساتىن, باستىقتاردىڭ تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن جاس وفيتسەر ۇزاماي جاقسى قىرىنان تانىلا بەرەدى.

1942 جىلعى جازدا بريانسك مايدانىنداعى 13-ءشى ارميانىڭ قۇرامىندا بولعان 8-ءشى ديۆيزيا ۆورونەج-پوستورنەنسك وپەراتسياسىنا قاتىسادى. وسى شايقاس كەزىندە ءابۋدىڭ ۆزۆودى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن ورىنداپ, كوزگە تۇسەدى. كوپ شابۋىلداردىڭ بىرىندە ءابۋ جاراقات الىپ قالادى. وسى شايقاستاعى جەكە باسىنىڭ ەرلىگى جانە جاۋىنگەرلەرىن ەرلىككە جىگەرلەندىرە بىلگەن ەڭبەگى ءۇشىن لەيتەنانت ءا.دوسمۇحامەدوۆ «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. كوپ ۇزاماي ابۋگە اعا لەيتەنانت اتاعى بەرىلىپ, ول ەندى روتا كومانديرلىگىنە تاعايىندالادى. 1943 جىلى 8-ءشى ديۆيزيا قۇرامىنا ەنەتىن 13-ءشى ارميا ورتالىق مايدانعا بەرىلەدى. بۇل مايدان ەكىنشى رەت 1943 جىلدىڭ 15 اقپانىندا قۇرىلعان بولاتىن. مايداننىڭ قولباسشىسى سول كەزدەگى گەنەرال-پولكوۆنيك ك.روكوسسوۆسكي بولعان. وسى مايداننىڭ قۇرامىنا گەنەرال-لەيتەنانت يۆان چيستياكوۆ قولباسشىلىق ەتكەن 21-ءشى ارميا دا ەنگەن. ي.چيستياكوۆ – باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جاقسى كومانديرى بولعاندىقتان, قازاقستاندىقتار ءۇشىن ىستىق ەسىمدەردىڭ ءبىرى.

1943 جىلى كۋرسك يىنىندەگى سوعىسقا قاتىسقان ءابۋدىڭ روتاسى ەرەكشە ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, روتا كومانديرىنىڭ ءوزى تامىز ايىندا «ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن ناگرادتالادى. بۇل مايدانداعى تۇبەگەيلى بەتبۇرىستىڭ باستالعان كەزى بولاتىن. ەندى قىزىل ارميا تەك شابۋىلداۋ سوعىستارىن جۇرگىزۋگە كوشكەن. تولاسسىز شابۋىلداعان كەڭەس اسكەرلەرى نەمىس-فاشيستەرىن اۋىر سوققىلارمەن وكشەلەي شەگىندىرىپ, ۋكراينانىڭ ۇلى وزەنى – دنەپرگە كەلىپ تىرەلەدى. دنەپر – ەۋروپادا ۆولگا مەن دۋنايدان كەيىنگى ۇلكەن وزەن. ونىڭ ۇزىندىعى 2285 شاقىرىم. وسى وزەن ءۇشىن بولعان شايقاسقا ەكى جاقتان 4 ملن.-عا جۋىق ادام قاتىسقان. مايدان شەبى وزەن بويىنىڭ 750 شاقىرىمىن قامتىعان. كورگەندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 4 ايعا سوزىلعان وسى سوعىستا دنەپر وزەنى قان بولىپ اققان ەكەن. ادام قانى… وزەن ءۇشىن بولعان سوعىس ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن قاندى قىرعىنداردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەلەدى.

بۇل وزەندەگى سوعىستىڭ سونشالىق قىرعىندى بولعان سەبەبى: كۋرسكىدەگى شايقاستان كەيىن ۆەرماحت تەك ۇزاق مەرزىمدى قورعانىسقا كوشكەن. ول ءۇشىن شابۋىلداعان اسكەرگە قارسى وزەن, كول سياقتى تابيعي كەدەرگىلەردى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋدى ماقسات ەتىپ, تاس-ءتۇيىن قورعانىسقا كوشەدى. سول جولدا كەڭەس اسكەرىنە قارسى ءبىرىنشى كەدەرگى بولىپ جاتقان دنەپردى قايتسە دە بەرمەۋگە بارلىق كۇشىن جۇمىلدىرادى. ال ستالينگراد پەن كۋرسك ءيىنى قىرعىنىنداعى جەڭىسكە ماستانعان قىزىل ارميا باسشىلارى وزەندى قايتسە دە تەزىرەك الۋعا ۇمتىلىپ, ادامداردىڭ شىبىنداي قىرىلۋىنا قاراماعان. 1943 جىلدىڭ 26 تامىزىندا ازوۆ تەڭىزىنەن سمولەنسكىگە دەيىنگى 1400 شاقىرىمدىق ارالىقتا 2 ملن. 650 مىڭ ادام, 51 مىڭ زەڭبىرەك, 2400 تانك جانە 2850 ۇشاق كۇشىمەن قىزىل ارميا دنەپردەن ءوتۋ وپەراتسياسىن باستاعان. وسىنداي ماڭىزى بولعاندىقتان دا دنەپردەن ءبىرىنشى بولىپ امان وتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ بارىنە دەرلىك كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن.

قاندى قىرعىنعا باستارىن تىگە وتىرىپ, جاڭبىرشا جاۋعان وقتىڭ استىمەن 21 قىركۇيەكتە چەرنوبىل قالاسىنىڭ ماڭىندا دنەپر وزەنىنەن العاشقى بولىپ 13-ءشى ارميانىڭ جاۋىنگەرلەرى دە وتەدى. وسى اسكەردىڭ قاتارىندا ءابۋ دوسمۇحامەدوۆتىڭ دە روتاسى بار ەدى. وڭ جاعالاۋعا امان وتكەن ولار گدەن دەگەن شاعىن ەلدى مەكەننىڭ تۇسىندا فاشيستەرگە ەندى قۇرعاقتا قارسى شىعادى.

كەڭەس وداعى كەزىندە ماسكەۋدەن «ۆوكرۋگ سۆەتا» اتتى بەدەلدى جۋرنال شىعىپ تۇراتىن. قازىر دە شىعاتىن بولار. وسى جۋرنالدىڭ 1983 جىلعى سانىندا وسى ۇرىس قيمىلدارى تۋرالى تاريحشى, پولكوۆنيك ۆلاديمير سميرنوۆ ەگجەي-تەگجەيلى جازعان («ۆوكرۋگ سۆەتا», №9, 1983 گ., «نا دنەپرە ۆ سوروك ترەتەم»). ەندى سول دەرەكتەن ءۇزىندى كەلتىرە كەتەلىك: «…ي ۆ ەتۋ مينۋتۋ سمەرتەلنوي وپاسنوستي كوماندير باتالونا پەتر بايۋك ي كوماندير روتى, ستارشي لەيتەنانت ابۋ دۋسمۋحامەدوۆ, ستاۆشي ۆ ەتي تياجەلىە دني زامەستيتەلەم بايۋكا پو پوليتچاستي, ۋجە رانەننىە پوپولزلي نا ۆسترەچۋ تانكام ۆراگا. وني تيانۋلي زا سوبوي نا پروۆولوكە پروتيۆوتانكوۆىە مينى. بايۋك ناپرياگ پوسلەدنيە سيلى, پريپودنيالسيا ي بروسيل مينۋ پود گۋسەنيتسى. ۆزرىۆ. تانك وستانوۆيلسيا. تو جە سدەلال ابۋ…».

وسى شايقاستا پەتر بايۋك پەن ءابۋ دوسمۇحامەدوۆ ەكەۋى دە قازا تاپقان. 1943 جىلدىڭ 16 قازانىنداعى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن ەكى ەرگە دە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى.

ء…ابۋدىڭ اناسى قايشا اپاي «قارا قاعازدى» السا دا سۇيىكتى بالاسىنىڭ قازا بولعانىنا سەنبەگەن. 1966 جىلى چەرنوبىل قالاسىنداعى №2 مەكتەپتىڭ 7 سىنىپ وقۋشىلارىنان قايشا انانىڭ اتىنا حات كەلگەندە ول بالاسى ءتىرىلىپ كەلگەندەي قۋانادى. وقۋشىلار قالالىق پارككە قاتار قويىلعان قوس باتىر – پ.بايۋك پەن ءا.دوسمۇحامەدوۆتىڭ زيراتىن وزدەرى قامقورلىققا العاندارىن جانە مەكتەپتەرىندە مۋزەي اشىلعانىن جازعان ەكەن. سول مۋزەي ءۇشىن ءابۋدىڭ بالالىق شاعى تۋرالى دەرەكتەر جازىپ بەرسەڭىز ەكەن دەپ ءوتىنىپتى جاس بۇلدىرشىندەر. بالاسىنىڭ بەيىتى بەلگىلى بولعانىنا قۋانعان انا جولدى بالاسى قاپار مەن ءجون بىلەتىن جيەنى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ساپار دۇيسەنوۆكە باستاتىپ, چەرنوبىل قالاسىنداعى سۇيىكتى بالاسىنىڭ باسىنا بارىپ قايتادى…

چەرنوبىلدىكتەر ءابۋدىڭ زيراتىن ءالى كۇنگە قادىرلەپ كۇتىپ وتىر. بەلگىلى كينورەجيسسەر الەكساندر دوۆجەنكونىڭ: «پولەگلي ۆ بويۋ كازاحي-باتىرى. وسۆياتيلي درۋجبۋ, پروليلي كروۆ ي سامي ۋسنۋلي نا ۋكراينسكيح نيۆاح. ي ناۆسەگدا وستاليس نەمەركنۋششايا سلاۆا ي بلاگودارنوست ي گوردوست سەدوۆلاسىح كازاحسكيح دەدوۆ ي ماتەرەي, ي ۆدوحنوۆەنيە يۋنوشەي كاكيە بۋدۋت جيت پوسلە ناس دولگيمي ستولەتيامي», دەگەن جولدارى ءدال وسى ابۋگە ارنالعان سەكىلدى.

سەمەي مەن اياگوزدە جاساقتالعان 458-ءشى (ارتىنان 8-ءشى) اتقىشتار ديۆيزياسىنان 11 ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العان. سونىڭ ىشىندە قازاقتار اراسىنان باتىر اتانعان جالعىز ءابۋ دوسمۇحامەدوۆ قانا. بىراق سەمەيلىكتەر وزدەرىندە قۇرالعان ديۆيزيانىڭ قاتارىنان شىققان جالعىز قازاق باتىرى ءابۋدىڭ ەسىمىن بىلە قويمايتىن سەكىلدى. ويتكەنى, مۋزەيلەرىندە ول تۋرالى دەرەك جوق. ال تۋعان جەرى – قىزىلجار وڭىرىندە باتىردىڭ ەسىمى قاتتى قۇرمەتتەلەدى. ءا.دوسمۇحامەدوۆكە پەتروپاۆلدا كوشە اتى, قازاق مەكتەپ-گيمنازياسىنا ەسىمى بەرىلگەن. ەرلىگىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋدە مەكتەپ ۇجىمى كوپتەگەن شارالار دا وتكىزىپ تۇرادى. ەر ەسىمى – ەل ەسىندە.

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان».