الاش ۇلى

كەڭەس نۇرپەيىسوۆ دەيتىن ۇلكەن جۇرەكتى قازاق ءومىر ۇسىنار سىندار مەن ەمتيحانداردان كوزى تىرىسىندە سۇرىنبەي وتكەن ادام بولاتىن. جانە تاعدىر تالقى­سىنان ىقپاي ءجۇرىپ, قوعام, ۋاقىت ۇسىنار ساۋالداردىڭ قاندايىنا دا جاۋاپ ءسوزىن مۇدىرمەي ايتا العان, ءار كەزدە دە پاراسات ايدىنىنان تابىلىپ, ۇلت بيىگىنە كوتەرىلە بىلگەن تۇلعالى عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى, بىرەگەيى ەدى... ول كىسى جاراتىلىسىنان سىر­باز, سىپايى, اسا مادەنيەتتى, ءومىر مەن قوعام قۇبىلىستارىنا باي­سالدى باعا بەرۋدەن استە جاڭىل­مايتىن, ۇستامدى پىكىردىڭ, تەرەڭ ويدىڭ, تياناقتى تالداۋدىڭ قاي­سار ءبىتىمدى يەسى-ءتىن. اسىل اعامىز ماعان تاريح دەيتىن عىلىمنىڭ كو­سەگەسىن كوگەرتىپ, تۋىن جەلبىرەتىپ, بيىك كوتەرۋ ءۇشىن عانا تۋعان سيرەك ازامات سەكىلدى ەلەستەيتىن. شىنىندا دا, ول سيرەكتەرى­مىزدىڭ سيرەگى ەدى عوي... كەيدە جولىعا قالعان جەرلەردە وسى ويىمنىڭ ازداپ ۇشىعىن بايقاتسام: “نۇرلان, شىراعىم, ول سوزىڭە راحمەت. تاريحتى بىزگە دەيىن دە ويى, ءسوزى تازا ادامدار جاساعان عوي... اۋەلى سولاردى ايتايىق. مى­سالى, ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىز­دىڭ وزىندە — ارعى-بەرگى ءداۋىر­لە­رىمىزدە الاش پەن قازاقتى ايتىپ, باسىن بايگەگە تىگىپ وتكەندەر از با؟!. سولاردى ءبىر تۇگەندەپ الاي­ىقشى اۋەلى... سولاردى... تىرىلەر قايدا قاشار دەيسىڭ...” دەپ جىميا قاراپ, سالالى ساۋساقتارىن يىعى­ڭا ارتاتىن ەدى... ارتاتىن ەدى دە, اتا تاريحىمىزدىڭ ارعى-بەرگى ءداۋ­ىرلەرىنەن سىر تولعاپ, اڭگىمە با­عىتىن باسقا ءبىر ارناعا بايقاتپاي بۇرىپ الىپ كەتەتىن... ويدىڭ قورجىنى اعىتىلىپ, سىردىڭ ساندىعى اشىلاتىن... سودان كەڭەس اعا ەكەۋمىز الماتى دەيتىن تالاي-تالاي جامپوزدىڭ جالىن تاراپ, كەكىلىن سۇزگەن ۇلى شاھار­دىڭ الدەبىر تىنىش كوشەسى مەن ءۇنسىز الاڭدارىن ىلگەرى-كەيىن قى­دىرىستاپ, شارشاۋدى ۇمىتۋشى ەدىك... الدەن ۋاقىتتا ول كىسى: “وي­پىرماي, نۇرلانجان, وسى اڭگىمەنى جەڭگەڭنىڭ ىستىق ءشايىن ءىشىپ وتىرىپ جالعاستىرساق بولماي ما؟!” دەپ اقسيا كۇلەتىن... وزىنەن بۇرىن اتىن ەستىگەن جۇرەگى كەڭ, جانى جايساڭ سول اعا­مەن العاش تانىسۋىم دا قىزىق بولىپ ەدى. جاڭىلماسام, 1978 جىلدىڭ كۇز ايلارىنىڭ ءبىرى. اباي داڭعىلىنىڭ فۋرمانوۆ كوشە­سىمەن قيىلىسىنا ورنالاسقان ۇلكەن كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ, “الەم ادەبيەتى” دەيتىن بولىمدە جوعىمدى ىزدەپ, جاڭا كىتاپتاردى اقتارىس­تىرىپ تۇر ەدىم. تۋ سىرتىمنان: ء“اي, باتىر, سەن شاماسى شەكس­پيردى ىزدەپ ءجۇرسىڭ-اۋ...” دەگەن مايدا قوڭىر داۋىس ەستىلدى. جالت قارادىم. “سالەمەتسىز بە, اعاي!” “سالەمىڭدى الدىق”, دەدى اققۇبا ءوڭدى, ۇقىپتى كيىنگەن ادەمى كىسى. – ءيا, كەل, تانىسايىق... كەڭەس نۇرپەيىسوۆ دەگەن اعاڭ بولامىن. قولىن ۇسىندى. – اعا, كەشىرىڭىز... مەن اسىپ-ساسىپ, سىرتتاي اتىنا قانىق بەلگىلى تاريحشىنىڭ قولىن الدىم. – نۇرلان... ورازالين... – دەدى اعامىز. – بىلتىرعى كۇزدەن بەرى اتىڭا قانىعىپ قالدىق. تيۋز-دەگى “شىراق جانعان ءتۇن” سپەكتاكلىن كوردىك. جاقسى دۇنيە ەكەن. سول ورازالين نۇرلان سەن ەمەسسىڭ بە ءوزى؟! – دەپ ماعان سۇراۋلى جۇزبەن ك ۇلىمسىرەي قارادى. – ساعات (بۇل جەردە بەلگىلى قوعام قايرات­كەرى, سىنشى, اقىن اشىمباەۆ ساعات تۋرالى بولىپ وتىر) ايتقان... بىرگە وقىپ, ءبىر بولمەدە جاتىپ­سىڭدار عوي... – ءيا... سول كۇننەن باستاپ, ول كىسى “اعا”, مەن ء“ىنى” رەتىندە جولىققان جەردە ارقا-جارقا امانداسىپ, جاي سۇراسىپ تۇراتىن بولدىق. ۇيرەنىسە كەلە, اڭگىمەڭدى بولمەي تىڭداۋ قاسيەتى دامىعان اعا الدىندا ءسوزدى ىرىكپەي ايتۋعا قالىپتاستىق. ءومىردىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسىنىڭ قاتار ءجۇرۋى تابيعات زاڭى. كەڭەس اعانىڭ باسىنان وتكەن ىستىق-سۋىقتىڭ, تورقالى توي, توپىراقتى ءولىمنىڭ بارىندە توبە كورسەتىپ, قاسىنان تابىلۋعا تىرىستىق. ول كىسى دە سونداي ادامدار مەن ادامدار اراسىن جاقىنداتۋعا, جۇرەكتەر مەن ءجۇ­رەكتەر اراسىنا كوپىر ورناتۋعا سەبەپ بولاتىن كىسىلىك قاتىناس­تارعا قاتتى دەن قويۋشى ەدى. سونىڭ ءبىرى مەنىڭ جادىمدا مىقتاپ ساقتالىپتى... 1982 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە مەن اكەمنەن ايىرىلدىم. جول­داس-جورا, دوس-قۇربىلارىمدى قاسىما ەرتىپ, اۋىلعا باردىم. ەل-جۇرتقا, ەر ازاماتتارعا راحمەت. اكەمىزدىڭ ارۋاعىن اسپەتتەپ, اقىرعى ساپارعا شىعارىپ سالۋدىڭ سالماعىن جەڭىلدەتىپ, جۇگىن كو­تەرىستى... كوپ ۋاقىتقا دەيىن كوڭىل ايتۋشىلار ۇزىلمەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە گوگول كوشەسى, 35-ۇيدەگى ءما­دە­نيەت ءمينيسترلى­گىن­دەگى مەنىڭ كا­بينەتىمە العاشقى­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ وسى كەڭەس نۇر­پەيىسوۆ اعامىز كەلدى. ءۇنسىز كەلىپ, مەنى باۋىرىنا باستى. – اكەيدىڭ جاتقان جەرى جايلى, توپىراعى تورقا بولسىن, نۇرلانجان. گازەتتەن وقىدىم... – دەپ اۋىر كۇرسىنىپ الدى دا, قارسىداعى ورىندىققا وتىردى: – حابار المادىم. ءجا, وقاسى جوق. جىگىتتەردەن ەستىدىم. جاقسى ءجو­نەل­تىپسىڭدەر. ارۋاق ريزا بولسىن. ار­مانسىز ءولىم بولمايدى. وكى­نىشسىز اجال جوق. مىرقاسىم اق­ساقال ەرتە كەتكەن ەكەن... امال بار ما؟! بۇيرىق سولاي بولعان شىعار, بەرىك بولىڭدار, – دەدى كىناز ءبىتىمدى, كوركەم مىنەزدى اعامىز. – راحمەت... – سەن باقىتتىسىڭ, اكەيگە توپىراق سالىپ, ءوز قولىڭمەن جەرلەدىڭ... مىنا ءبىز اكەمىزدىڭ ءتۇر-ءتۇسىن دە ءجوندى بىلمەيمىز... سۇيەگىنىڭ قايدا جاتقانىنان دا بەيحابارمىز... “حالىق جاۋىنىڭ” ۇلى دەگەن ءسوزدى ارقالاپ ءجۇرىپ وستىك. امال قانشا؟!. – دەپ ەدى ول كىسى ءسوزىنىڭ ءبىر تۇسىندا. مىنە... سودان بەرى اتتاي 26 جىل ۋاقىت وتسە دە اعانىڭ سول كۇنگى سابىرلى كەسكىنى قاز-قالپى كوز الدىمدا... كەڭەس نۇرپەيىسوۆ تۋرالى اڭگىمە ايتقاندا, وزگەنى بىلمەيمىن, مەنىڭ ءتىلىمنىڭ ۇشىنا ەرىكسىز “الاش”, “الاشوردا”, “الاش ارىستارى”, “الاش ازاماتى” دەگەن توركىنىندە الدەقانداي ويدى تەربەپ, جۇرەكتى قوزعايتىن كيەلى ءسوز, قاسيەتتى ۇعىمدار تۇرادى. نەگە؟ سەبەبىن ىزدەي باستاساق ون تاراۋ ويدىڭ اۋەلگى تىرەلەر تۇسى — عالىمنىڭ زەرتتەۋشىلىك عۇمىرىنىڭ ەڭ مول كەزەڭىن العان الاشوردا تاريحى. ەكىنشى ءبىر تۇسى, ءوزى ايتقانداي بالالىق, بالعىن كەزىنەن ۇيقىسى مەن كۇل­كىسىن ۇرلاعان “حالىق جاۋىنىڭ” ۇلى دەگەن قارا تاڭبانىڭ كوپ جىل­دار بويى ىزىنەن قالماۋى. ءۇش­ىنشى ءبىر تۇسى — بەسىگىن تەربەتىپ, قۇنداعىن ايالاعان ەل مەن جەردىڭ, قازاق دەيتىن حالىقتىڭ تاريحىنا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتە­رىلىسىنىڭ قاندى قىرعىن وقيعالارى وتكەن قارقارا بولىپ ەنگەنى. وسىناۋ ءۇش سەبەپتىڭ جۇگىن ارقا­لاعان ۇعىمدار توركىنىندە تۇلعالى عالىم, تۇعىرلى ازاماتتىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرعان ۇلتتىق وي-جىگەردىڭ, حالىقتىق ار مەن نامىستىڭ وت-جالىنى لاۋلاپ, ەلىن, جەرىن سۇيگەن جۇرەكتىڭ جاسىنى ويناپ تۇرعانى كۇمانسىز. بۇل ۇعىمدار بىرىمەن ءبىرى جىمداسا ءورىلىپ, جاڭا ءداۋىر بەلى مەن جاھاندانۋ دەيتىن جاڭا, كۇردەلى كەزەڭدە اتا تاريحىمىزدى قايىرا قاراپ, تۇبىرىمەن قايتا ەلەكتەۋشىلەر قاتارىنىڭ كوشىن باستاعاندار ساناتىنان كورىنگەن كورنەكتى عالىمنىڭ شىعارما­شىلىق, زەرتتەۋشىلىك بولمىسىن تانۋعا مۇمكىندىك تۋدىرارى ھاق. تانىمدى قالىپتاستىراتىن كەڭىستىك جۇيەسىندە ەجەلدەن بەلگىلى كەز كەلگەن “ۇلتىم”, “جۇرتىم” دەگەن ەستىلەر ويىن ءبىر ارنادان تابىستىرار كونتسەپتسيا دەيتىن ۇعىم بار. قازاقشا ايتقاندا, بۇل — كەز كەلگەن تانىمدىق جۇيە مەن تاعىلىمدىق ءورىستىڭ التىن ارقاۋ, دىڭگەگى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, كەڭەس نۇرپەيىسوۆ ۇلت تاريحىن تانۋ كەڭىستىگىن سونداي ورىسكە شىعارعان التىن ارقاۋلى, دىڭگەگى مىقتى عىلىمدى جاراتۋشىلار ساناتىنان بولاتىن. ءيا... ادام مىنا دۇنيەگە جىلاپ كەلىپ, كەتەرىندە وزگەلەردى جىلا­تىپ كەتەدى. بۇل جاراتىلىستىڭ جازۋسىز قاعيداسى. كەڭەس نۇرپەيىسوۆ دۇنيەدەن وتكەندە دە سولاي بولدى. ءارىپ­تەستەرى, اعايىن-تۋىسى, شاكىرتتەرى, الماتىنىڭ زيالى قاۋىمى قا­نىش ساتباەۆ اكادەمياسىنىڭ قۇرمانعازى كوشەسى جاعىنداعى عالىمدار ءۇيىن وسىنداي ءبىر ازالى ءسات ۇستىندە وكىنىش پەن وكسىككە تولتىرعانى مەنىڭ ەسىمدە. تۋرا سول كۇنى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ زالىندا كۇن ىلگەرى بەلگىلەنگەن الاشوردا قوزعالىسىنىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ جاتتى. مامبەت قويگەلديەۆ باستاعان شاكىرتتەرى بۋلىعىپ تۇ­رىپ بايانداما جاساعانى, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ الاش ارىستارى جايلى ءسوز ايتىپ تۇرىپ, ءدال وسى ساتتە قالا جۇرتىنىڭ ۇلكەن اكا­دەميك-عالىمدى اقىرعى ساپارعا اتتاندىرىپ جاتقانىن ءسوز ارا­سىن­دا ايتقانى, كونفەرەنتسيا ءتىز­گىنىن سەرىك سەيدۋمانوۆقا تاپسى­رىپ, قالا اكىمىمەن قارالى جيىن­عا بىرگە كەلگەنىمىز مەنىڭ قاز-قالپى جادىمدا... الاش ارىستارىنىڭ الماتى قالاسىندا جيىنى ءوتىپ جاتقان كۇنى الاش تاريحىن زەرتتەۋگە بار سانالى ءومىرىن ارناعان جاڭا ءداۋىردىڭ تاعى ءبىر الاش تۇلعالى ازاماتىنىڭ ومىردەن ءوتۋى كەزدەي­سوقتىق پا؟ مەنىڭ ويىمشا, بۇل كەزدەي­سوقتىق ەمەس... بۇل ۇلتىنا, ۇلت عىلىمىنا, قازاقتىڭ تاعدىرلى وتكەنى مەن تالايلى وتكەلدەرىن تانۋدا اي­رىقشا مىندەت جۇگىن ارقالاپ كەلگەن, رۋحاني تانىمدىق الەمى­مىزگە العاۋسىز قىزمەت ەتكەن, الاش ارىستارىنىڭ قاتارىن ءوزىنىڭ ادال ويىمەن, تاباندى عالىمدىق جو­لىمەن, پاراساتتى بولمىس-ءبىتى­مىمەن تولىقتىرعان اسا كورنەكتى تاريحي تۇلعانىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرعان مىنا جارىق دۇنيەمەن قوشتاسۋدىڭ جۇلدىزى جارىق, تاعىلىمدى ءساتى ەدى. ۇلى جاراتۋشى كەڭەس اعامىز­دىڭ ماڭدايىنا باقيلىققا باستار جولدىڭ ءدال وسىلاي بولۋىن قالاعان ءتارىزدى... ءومىرى وزگەشە, ءورىستى بولعان جاننىڭ, دۇنيەمەن قوشتاسۋى دا ەشكىمگە ۇقساماي, وزگەشە بولعا­نىنا ءارى قايعىرىپ, ءارى تاڭىرقاپ ەدىك. قازاقتىڭ باي, ساپالى ۇلتتىق تاريحى تاعى ءبىر الاش تۇلعالى پەرزەنتىمەن تولىققانىن جان دۇنيەمىزبەن سەزىنىپ ەدىك سول كۇنى... الماتى. نۇرلان ورازالين, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.