تەرەڭ تانىم يەسى
سەيسەنبى, 10 ءساۋىر 2012 7:25
دەمالىس كۇنى بولاتىن. سايىن ءىنىم تەلەفون شالىپ, ساماتبەكتىڭ تاسقاياق (بيليارد) قاعىستىرۋعا شاقىرىپ جاتقانىن حابارلادى. ساۋلەت ونەرى سالاسىندا وزىندىك قولتاڭبالارىن قالدىرىپ, ەسىمدەرى ەلگە كەڭىنەن تانىلعان, ەرەكشە تالانت يەلەرى وسى ەكى ازامات: سايىن نازاربەك ۇلى مەن ساماتبەك بوكەباي سوڭعى كەزدە قولدارى بوساعان ساتتەرىن پايدالانىپ, اندا-ساندا مەنى قاتارلارىنا قوسىپ, ءتۇرلى تاقىرىپتا وي ءبولىسۋدى ادەتكە اينالدىرعان. بۇل جولى دا سونداي كەزدەسۋدىڭ ءبىرى بولار دەگەن ويمەن كەلىسىمىمدى بەرىپ, ۋاقىتىندا ايتىلعان جەرگە باردىم.
سەيسەنبى, 10 ءساۋىر 2012 7:25
دەمالىس كۇنى بولاتىن. سايىن ءىنىم تەلەفون شالىپ, ساماتبەكتىڭ تاسقاياق (بيليارد) قاعىستىرۋعا شاقىرىپ جاتقانىن حابارلادى. ساۋلەت ونەرى سالاسىندا وزىندىك قولتاڭبالارىن قالدىرىپ, ەسىمدەرى ەلگە كەڭىنەن تانىلعان, ەرەكشە تالانت يەلەرى وسى ەكى ازامات: سايىن نازاربەك ۇلى مەن ساماتبەك بوكەباي سوڭعى كەزدە قولدارى بوساعان ساتتەرىن پايدالانىپ, اندا-ساندا مەنى قاتارلارىنا قوسىپ, ءتۇرلى تاقىرىپتا وي ءبولىسۋدى ادەتكە اينالدىرعان. بۇل جولى دا سونداي كەزدەسۋدىڭ ءبىرى بولار دەگەن ويمەن كەلىسىمىمدى بەرىپ, ۋاقىتىندا ايتىلعان جەرگە باردىم.
ادەتتەگىدەي ەمەس, سىرتتان وزگە دە ادامدار بار ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە ءبىر اقساقال بىردەن نازارىمدى وزىنە اۋداردى. بۇعان ونىمەن بۇرىن كەزدەسپەگەن بەيتانىستىعىمنىڭ سىرتىندا, ونىڭ بولمىس-ءبىتىمىنىڭ وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى دە اسەر ەتكەن سەكىلدى. ونىڭ تۇرعان تۇرىسى دا, كيىم كيىسى دە, كەسكىن-كەلبەتى دە قاسىنداعىلاردان وزگەشە كورىندى. سۇڭعاق بويلى, قاپساعاي دەنەلى كىسى ەكەن. جاسى كەلگەن ەگدەلىگىنە قاراماستان, دەنەسى ءتىپ-تىك. سامايدان باستاپ, جاعىن جيەكتەتە اكەلىپ, يەككە ۇشتاستىرىپ, بىركەلكى تۇقىلداي قىرىققان قىپشاقى ساقالى قىلاۋسىز اپپاق, اققۇبا وڭىنە ءبىرتۇرلى كيەلىلىك دارىتىپ, يەسىن وزگەلەردەن وقشاۋلاپ, ءدىن ادامىنا قاراي بەيىمدەپ تۇرعانداي. سول ءسات ول ماعان قوجا احمەت ياساۋيگە ۇقسايتىنداي كورىندى.
قىسقا قايىرىم سالەمدەسۋدەن كەيىنگى ءۇنسىزدىكتى سايىن بۇزدى. زەردەلى ازامات قوي, بەيتانىستىقتان تۋعان توسىرقاۋ كەدەرگىسىنەن شىعارىپ جىبەرۋ نيەتىمەن ءبىزدى تانىستىرا باستادى.
– مىنا كىسى انۋاربەك دەگەن اعامىز, – دەدى. سودان سوڭ ماعان قاراپ: – بۇرىن كەزدەسپەگەن بولارسىزدار, انەكەڭ ساماتبەكتىڭ تۋعان اعاسى. ەلدەن كەشە كەلىپتى, – دەدى.
ءوز تاراپىمنان تانىستىققا ريزالىق ءبىلدىرىپ, ءىلتيپات تانىتتىم. سايىن ءوز كەزەگىندە: «مىنا كىسى…» دەپ, تۇرعاندارعا ەندى مەنى تانىستىرعالى ىڭعاي بىلدىرە باستاپ ەدى, انەكەڭ ونىڭ الدىن ورادى. بيازى مايدا سويلەيتىن كىسى ەكەن.
– بۇل كىسىنى بىلەمىز عوي, – دەدى ۇياڭ جىميىپ. – جازۋشىلار مەن عالىمداردىڭ وزدەرىن كورىپ, جۇزبە-ءجۇز تانىسپاعانىمىزبەن, ەڭبەكتەرىن وقىپ, سىرتتاي ءبىلىپ جاتامىز. ءوزىن بۇگىن ءبىرىنشى كورىپ تۇرعانىممەن, قويشەكەڭنىڭ دە «التىن تامىردان» باستاپ, تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان ءبىراز ەڭبەگىن قالدىرماي وقىپ كەلەمىن. مىنە, ەندى ءجۇز كورىسىپ جاتىرمىز, بۇعان قۋانىشتىمىن.
بايقايمىن, اقساقالدىڭ ءومىر كورگەن, ورنىقتى وي يەسى ەكەنى بايقالىپ تۇر. ونىڭ سولاي ەكەنىن ناقتىلاي تۇسەيىن دەگەندەي, جاڭاعى ساتتە ءسال توسىلىپ قالعان سايىن ءىنىم ءسوزىن ءارى ساباقتاپ, انۋاربەك تاجەن ۇلىنىڭ ءومىر جولىمەن تانىستىرىپ ءوتتى.
ودان تۇتقانىم: ءانۋار اقساقال تۋعان اۋدانىندا قاشان ەڭبەك زەينەتىنە شىققانشا پارتيا-سوۆەت سالاسىندا ءتۇرلى لاۋازىمدا قىزمەت اتقارعان. ون ەكى جىل ۇزبەي كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەنىڭ ديرەكتورى بولعان. ءۇش ءبىردەي جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداپ, ءۇش ءتۇرلى ماماندىقتى مەڭگەرگەن. سەگىز رەت قالالىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلانعان. سوڭعى ون سەگىز جىلدان بەرى زەينەتكەر. بىراق ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتىم دەپ قاراپ وتىرماي, وسى جىلدار ىشىندە تىنباي ىزدەنىپ, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتاقتى «ديۋاني حيكمەتتەرىن» قازاق تىلىنە اۋدارىپ, باسپادان جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارعان.
– بۇل رەتتە انەكەڭدى اۋدارماشى ەمەس, زەرتتەۋشى دەسە دە بولادى. حيكمەتتەردىڭ ءمان-ماعىناسىن ءوز بولمىسىندا ءدال جەتكىزسەم دەگەن ماقساتپەن, تابان اۋدارماي ون التى جىل ىزدەنىپ, تەر توككەن ادامدى زەرتتەۋشى دەمەگەندە كىم دەيمىز, – دەپ, تانىستىرۋ ءسوزىن ءتۇيىندەگەن ىنىسىنە انەكەڭ سىپايى قارسىلىق ءبىلدىرىپ:
– قايداعى زەرتتەۋشىلىك؟!. بىزدىكى بىلسەم, تانىسام دەگەن ىشكى رۋحاني سۇرانىستىڭ قاجەتىن وتەۋ جولىنداعى از-كەم ىزدەنىس, جاي تالپىنىس قانا عوي. ونى عالىمدىق تانىم, عىلىمي زەرتتەۋ دەۋ ارتىق بولار, – دەدى.
جاڭا تانىسىمنىڭ بۇل ويىن سىپايىگەرشىلىك ىزەتى دەپ قابىلداپ, سىرت ادام رەتىندە ءوز پىكىرىمدى بىلدىرمەك نيەتىندە اڭگىمەگە ارالاستىم.
– انەكە, شىنىمدى ايتسام, قايران قالىپ تۇرمىن. قالاي دەگەندە دە, ءبىر كىتاپتى اۋدارۋعا ءسىزدىڭ جاسىڭىزدا باقانداي ون التى جىلدى ارناۋ – ۇلكەن ەرلىككە تەڭ شارۋا. وسىنداي بەينەتى اۋىر, ازاپتى جۇمىسقا ءوز ەركىڭىزبەن جەگىلۋگە نە سەبەپ بولدى؟ ەگەر قۇپيا بولماسا, وي ءبولىسسەڭىز عانيبەت بولار ەدى, – دەپ ءوتىنىش جاسادىم.
– مۇنىڭ نە قۇپياسى بولۋى مۇمكىن. اقىر سىزدەرمەن تانىسىپ, اڭگىمەلەسۋگە كەلدىم عوي, ايتايىن, – دەپ ول كىسى اڭگىمەسىن باستادى. – مەنىڭ بۇكىل ءومىرىم تۇركىستاندا, سونىڭ ءتوڭىرەگىندە ءوتىپ كەلەدى. وسىندا شورناق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلىپپىن. ءبىر جاسقا تولا بەرگەنىمدە جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اكەم ءتاجەندى «حالىق جاۋى» اتاندىرىپ, ماگادانعا 25 جىلعا ايداپ جىبەرىپتى. ەلدە قالعان ءبىزدىڭ كۇنىمىز دە كۇن بولمادى. اۋىر تۇرمىس ءبىزدى دە ەرتە ەسەيتتى. سول قارشاداي كۇنىمدە-اق مەن قوجا احمەت اۋليەنى ءبىلدىم. تارىققان, زارىققان ادامداردىڭ ارنايى بارىپ, «ارىستان بابقا تۇنەيتىنىن, قوجا احمەتتەن تىلەيتىنىن» كوردىم. مەن دە وڭاشادا ەت جۇرەگىم ەزىلىپ, جىلاپ تۇرىپ, قوجا احمەت اۋليەنىڭ كەسەنەسىنە بارىپ, ودان اكەمنىڭ ايداۋدان امان كەلۋىنە كومەكتەسۋىن سۇراپ تالاي جالىنعانمىن. سول بالالىق پاك تىلەگىم پەرىشتەنىڭ قۇلاعىنا شالىندى ما, قوجا احمەت اۋليەنىڭ قولداۋى بولدى ما, مەن جەتى جاسقا كەلگەندە اكەم اقتالىپ ەلگە ورالدى.
بىراق, وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر, ول زامان قانداي زامان ەدى. قاسيەتتىڭدى قادىرلەپ, كيەلىڭدى ءپىر تۇتۋعا مۇمكىندىك بەردى مە؟!. ءسويتىپ جۇرگەندە قۇداي جارىلقاپ, اتا-بابامىزدىڭ سان عاسىرلار بويعى ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىككە جەتتىك. الگى بۇقار جىراۋدىڭ ايتقانى بار عوي: «جاقسىدان جامان تۋسا دا, جاماننان جاقسى تۋسا دا, تارتپاي قويماس نەگىزگە», دەپ. قازاق تەكتى حالىق قوي. قانداي جاعداي بولسا دا تەز ەسىن جيادى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ءتۇگەندەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى سونىڭ ءبىر كورىنىسى.
مىنە, وسىنداي يگى ىستەردىڭ ناتيجەسىندە حالقىمىز بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاق قازىناسى – قوجا احمەتتىڭ «ديۋاني حيكمەتتەرىمەن» قايتا تابىستى. بىراق ءارتۇرلى اۋدارمامەن, ءارتۇرلى ۇزىندىلەرمەن. سونىڭ العاشقىسى 1993 جىلى «مۇراتتاس» باسپا ورتالىعىنان شىقتى. سودان كەيىن دە جەكە اۋدارماشىلاردىڭ ونشاقتى نۇسقاسى جارىق كوردى. ءوز باسىم, وسىلاردىڭ ءبارىن تاۋىپ الىپ, وقىپ شىقتىم. اۋدارماشىلارعا ايتار العىسىم شەكسىز. ولاردى وقۋ ارقىلى «حيكمەتتەردىڭ» ماڭگىلىك ءىلىم ەكەنىنە كوزىم جەتتى. وسى ۋاقىتقا دەيىن حالقىمىزدىڭ اسا زور رۋحاني قازىنادان ايىرىلىپ كەلگەنىن سەزىندىم. بىراق سەزىنۋ بار دا, ونى تانىپ ءتۇسىنۋ, بويىڭا دارىتۋ بار عوي. مىنە, وسىعان كەلگەندە ءوزىمنىڭ ءبىلىم ورەمنىڭ تايازدىعىن, مۇنداعى ءاربىر ءسوزدىڭ, ونىڭ ياساۋي قولدانۋىنداعى كيەلى ءمانىن تانىپ تۇشىنۋ ءۇشىن تانىم دۇنيەمنىڭ تاپشىلىعىن اڭعاردىم. سۇراپ بىلە قويۋعا قاسىمدا ونداي عۇلاما تاعى جوق. نە ىستەۋ كەرەك؟ تاستىڭ سىرتقى جىلتىراعى ونىڭ گاۋھارلىعىن تانىتپايدى عوي. امالسىز ءوزىمنىڭ ىزدەنۋىمە تۋرا كەلدى. بۇعان ون جىلداي ۋاقىتىم كەتتى. وسىدان كەيىن عانا «حيكمەتتەردى» وقىعاندا, ونىڭ ايتپاعىن ەپتەپ بولسا دا تۇسىنە باستادىم. وسىدان كەيىن بارىپ, باياعى ءوزىم ريزا بولىپ وقىعان اۋدارمالاردىڭ اقاۋلارى دا بىلىنە باستادى. اۋدارماشىلاردىڭ ءياساۋيدىڭ ءىنجۋ-مارجان ويلارىنىڭ ىشىنە ەنە الماي, تەك سىرت قىزىقتاپ, اقىندىق سارىنمەن كەتكەنىن بايقادىم. قوجا احمەتكە بىرىڭعاي اقىن دەپ قاراۋ ونىڭ اۋليە عۇلامالىعىنا تارلىق ەتەدى. ول – سوپى. ول «ءدىلىم ايتادى, قولىم جازادى» دەگەندى تەگىن ايتپاعان. سوپىنىڭ جۇرەگىمەن ايتاتىن حيكمەتتەرى جوعارىدان كەلەدى. ونىڭ: «مەنىڭ حيكمەتتەرىم پارمەنى – سۇبحان», دەۋىنىڭ ءمانىسى دە وسىندا. ال اۋدارماشىلار بولسا, وسىنداي نەگىزگى وي دىڭگەگىن ەسكەرمەگەن. سونىڭ سالدارىنان ياساۋي ءسوزى كەي جەرلەردە باسقاشا ماعىنا العان. مىسالى, «حيكمەتتە»:
احير زامان عاليملارى زالىم بۋلدي,
حۋش اماد ەتتۋشيلار عالىم بۋلدي,
حاكي ايتگان دارۋشلارعا عانيم بۋلدي,
عاجاب شۋمليع زاماندار بۋلدي, دۋستلار, – دەگەن شۋماق بار. بىلاي العاندا, ءتىپتى, ۇعىنۋعا تۇسىنىكتى بولاتىن وسىنى تارجىمەشىلەر بىلاي اۋدارعان:
اقىر زامان عالىمدارى زالىم بولدى,
ىزگى نيەتىن ۇزبەگەندەر عالىم بولدى.
اللانى ايتقان ءدارۋىشتىڭ جولى بولدى,
عاجاپ سۇمدىق زامان بولدى, دوستار.
بايقادىڭىزدار ما, عۇلامانىڭ ويىن بۇلايشا بۇرمالاۋعا بولمايدى عوي. ياساۋي بۇل ارادا:
اقىر زامان عالىمدارى زالىم بولدى,
قوشەمەت ەتۋشىلەر عالىم بولدى,
حاقتى ايتقان دارۋىشتەرگە قارسى بولدى,
عاجاپ سۇمدىق زامان بولدى, دوستار, – دەپ تۇرعان جوق پا؟!. باسقاشا ايتقاندا, ياساۋي اۋدارماشىلار قولدان تەلىگەندەي: «ىزگى نيەتىن ءۇزبەگەندەردىڭ» ەمەس, زالىم عالىمداردى قوشەمەتتەگەن جاعىمپازداردىڭ «عالىم» بولعانىن, سونداي-اق «اللانى ايتقان ءدارۋىشتىڭ جولى بولعانىن» ەمەس, حاقتى ايتقان دارۋىشكە الگى جاعىمپازداردىڭ «قارسى بولعانىن» ايتىپ وتىر عوي. بولماسا, «حيكمەتتەگى» تۇرىكشە بەرىلگەن «بيلميشىلەر», «كيرميشەلەر» دەگەن ءسوزدەردى قازاقشا «بىلمەيدى», «كىرمەيدى» دەگەنگە جورىپ:
حاق قۇلدارى دارۋىشتەر حاقيقاتتى بىلمەيدى,
حاققا عاشىق بولعاندار, حاق جولىنا كىرمەيدى, – دەپ اۋدارا سالعان. كوردىڭىز بە, وسىنىڭ ءوزى-اق بۇكىل حيكمەتتەردىڭ ماعىناسىن تەرىس اينالدىرىپ تۇر عوي.
مىنە, وسىندايلاردىڭ ءبارىن كورىپ, بىلگەنەن كەيىن جايىما قالا المادىم. قارەكەتسىز قالۋ – ۇلى مۇراعا, اسىل قازىنامىزعا قيانات جاساۋداي كورىندى. «مۇنى مەن تۇزەتپەسەم, كىم تۇزەتەدى, ەندى بۇعان مەن قۇساپ كىم ۇزاق ۋاقىتىن سارپ ەتەدى», دەپ ويلادىم. اقىرى ويلاسا كەلىپ, قازاق قاۋىمىنا ۇلى بابامىزدىڭ اقىندىعى بولماسا دا, ءسوزىن, ويىن ءوز ماعىناسىندا ءدال جەتكىزۋگە ەڭبەكتەنىپ كورەيىن دەپ تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, اۋدارماعا وتىردىم. وڭاي بولعان جوق. بىراق ورتا جولدا توقتاپ تا قالمادىم, اياقتاپ شىقتىم. قالاي شىقتى, باعالاۋ – حالىقتىڭ ەنشىسى. مىنە, مەنىڭ اۋدارماشىلىعىمنىڭ بار سىرى وسى.
انەكەڭ ءسوزىن اياقتاپ: «ءيا, بۇعان نە دەيسىزدەر؟» دەگەندەي, ءبارىمىزدى شولا ءبىر قاراپ شىقتى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان قولداۋ, قوشەمەت بىلدىردىك.
«حيكمەتتىڭ» اقىندار اۋدارعان اۋدارماسىن مەن دە وقىعانمىن. بىراق ولاردان جاڭاعى انەكەڭ ايتقان ولقىلىقتاردى اڭعارماپپىن. ونى بايقاۋ ءۇشىن دە ۇلكەن ءبىلىم, ماقساتتى ىزدەنىس, تۇپنۇسقامەن سالىستىرا تالداۋ قاجەتتىگىن ەندى تۇسىنگەندەيمىن. وسى ءساتتى پايدالانىپ, مەن كەزىندە ءوزىم وقىپ ماعىناسىن تۇسىنە الماعان «حيكمەتتە» كەزدەسەتىن, «قال ءىلىمى», «ھال ءىلىمى» دەگەندەردىڭ نە ەكەنىن, عۇلامانىڭ قولدانۋىنداعى «ولمەي تۇرىپ ءولۋ» تىركەسىنىڭ قانداي ماعىناسى بارىن, سونداي-اق «شاكىر», «زاكىر», «زىكىر», «داعۋا» تارىزدەس ءبىراز سوزدەردىڭ ماعىناسىن سۇراپ ءبىلدىم. انەكەڭ سولاردىڭ بارىنە كىدىرمەي, بايىپپەن, ۇعىنىقتى قاراپايىم قازاقى تۇسىنىككە ساي جاۋاپ بەرىپ وتىردى. ءار ءسوزى ونىڭ بۇل سالادا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن, تەرەڭ تانىم يەسى ەكەنىن ايعاقتاپ تۇرعانداي ەدى. مەن وسى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ياساۋيتانۋ مەكتەبىنەن وتكەندەي بولدىم. «كەۋدەسى جاقسىلاردىڭ التىن ساندىق», نەمەسە «جاقسىمەن بىرگە بولعان جالعىز ءساتىڭ, جاماننىڭ ءوتىپ كەتكەن ومىرىندەي» دەگەندى دانا حالقىمىز وسىندايدا ايتقان-اۋ. تەك, اتتەڭ, «قۇس تورەسى اققۋ مەن قاز بولادى, عۇمىرى جاقسىلاردىڭ از بولادى» دەپ, حالىق جىرلارىندا ايتىلعانداي, ءومىرى ونەگە وسىنداي ابزال جانداردىڭ عۇمىرىنىڭ از بولاتىنى قانداي وكىنىشتى. عاسىرلار بويى حالقىمىزدىڭ رۋحاني تىرەگى بولا بىلگەن, بۇگىندە ءمان-ماعىناسى اۋەلگى قالپىنان ءبىر كەمىمەگەن – ياساۋي حيكمەتتەرى تاۋەلسىز ەل جاستارىنا سول باياعى جاۋھار بولمىسىمەن جەتسە ەكەن دەپ ون التى جىل بويى تاباندىلىقپەن, ماقساتكەرلىكپەن تەر توككەن ابزال ازامات انۋاربەك تاجەن ۇلى دا ەندى ارامىزدا جوق. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن كەشەگى قىزىل يمپەريانىڭ قانقۇيلى ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعان الاش ارىستارىنىڭ ءومىر جولدارىمەن تانىسىپ, ەڭبەكتەرىن وقىعاننان كەيىن, سولاردان وزىمشە وي تۇيىندەپ, قويىن داپتەرىمە:
باقىت دەگەن ەڭبەگىڭنىڭ جانۋى,
اتاق دەگەن ەل-جۇرتىڭنىڭ تانۋى.
بۇل جالعاندا ولمەيتۇعىن پەندە جوق,
ولمەۋ دەگەن ارتىڭدا ءىز قالۋى, – دەپ جازىپ قويعان ەكەم. قاراپ وتىرسام, وسى جولدار انۋاربەك تاجەن ۇلى اقساقالعا دا قاتىستى ايتىلعانداي. ءيا, انەكەڭ ەڭبەگى جانعان, ەلى تانىعان باقىتتى جان. ول ولگەن جوق, ارتىنا وشپەس ءىز قالدىردى. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءتاۋەلسىز ۇرپاعى قوجا احمەت ياساۋي «حيكمەتتەرىن» وقىعان سايىن ونى بۇگىنگى قازاق تىلىنە قۇنىن تۇسىرمەي, جاۋھارداي جايناتىپ اۋدارعان انۋاربەك بوكەباەۆتىڭ ەسىمىن دە قايتالاي ەسكە الاتىن بولادى.
قويشىعارا سالعارا ۇلى.
