كونستيتۋتسيا – ەركىن ادامداردىڭ ەرىكتى تاڭداۋى
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:38
ەگەمەن ەلىمىزدىڭ 21 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن قىسقا دا بولسا نۇسقا جولىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, بۇگىنگى كۇنىن باعالاپ, ەرتەڭگى كۇنىن بولجاعاندا ەڭ ءبىرىنشى ويعا ورالاتىن, كوڭىل تولقىتاتىن وقيعالار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جانە ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋى ەكەنى ءسوزسىز.
بەيسەنبى, 30 تامىز 2012 7:38
ەگەمەن ەلىمىزدىڭ 21 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن قىسقا دا بولسا نۇسقا جولىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, بۇگىنگى كۇنىن باعالاپ, ەرتەڭگى كۇنىن بولجاعاندا ەڭ ءبىرىنشى ويعا ورالاتىن, كوڭىل تولقىتاتىن وقيعالار – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جانە ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋى ەكەنى ءسوزسىز.
قازاقستان حالقى بىرلىگىنىڭ, ۇلتتار مەن ۇلىستار ۇندەستىگىنىڭ مەرەكەسىنە اينالعان وسى ۇلىقتى كۇندەرى ءار ويلى جاندى ءبىز كىمبىز, بابالارىمىزدىڭ تاريحى قايدان باستالادى دەگەن تەرەڭ ىشكى سەزىم تولقىتىپ, تولعاندىرىپ, ءوزىنىڭ وتانى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىنا تەرەڭ ۇڭىلدىرەدى دەپ ويلايمىن.
ابىلاي بابامىز: «قازاقتىڭ قايران دالاسىن جاعاسى جايلاۋ ەل ەتسەم, مەرەيىن بيىك, باعىن زور, ىرىسىن شالقار كول ەتسەم» دەپ ارمانداعان ەكەن. بوستاندىق, ەركىندىك, تاۋەلسىزدىك – اسىل ارمان. سول اسىل ارمانعا قازاق ەلىنىڭ قولى 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا جەتتى.
تاۋەلسىز ەلدىڭ ەندىگى قادامى – ەگەمەندىگىنىڭ زاڭنامالىق تۇعىرىن جاساپ, قۇقىقتىق قازىعىن قاعۋ بولدى. سوندىقتان دا 1995 جىلعى 29 ماۋسىمدا وتكەن قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ II سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نەگىزگى زاڭنىڭ جوباسى جايىندا ءسوز ەتىپ, ونىڭ كەلەشەگى تۋرالى كەلەلى ويلارىن ورتاعا سالدى. اسسامبلەيا ءبىراۋىزدان قولداعان زاڭ جوباسى قوعامنىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلدى. ناتيجەسىندە 1995 جىلى 30 تامىزدا, قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ تاريحي تاڭداۋىن جاساپ, جاڭا كونستيتۋتسياعا داۋىس بەردى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىندا ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, رۋحىن سەزىنگىسى كەلگەن ءار ادام ونىڭ دۇنيەگە كەلۋ تاريحىن بىلگەنى ءجون ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ال راسىندا, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنىڭ, ار-وجدانى مەن ادامدىق قادىر-قاسيەتىنىڭ قورعالۋىنىڭ كەپىلى, زاڭدىق تۇعىرى بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيامىز قالاي دۇنيەگە كەلدى؟
قوعامنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋىنىڭ باستى باعىتتارىن ايقىندايتىن كونستيتۋتسيا جوباسىن دايىنداۋ وتە كۇردەلى دە جاۋاپتى مىندەت بولعانىن زاڭگەرلەر قاۋىمداستىعى ابدەن بىلەدى. ءويتكەنى, سول كەزدەگى قىزۋ پىكىرتالاستار ەسىمىزدە. زاڭ جوباسىن ءازىرلەۋگە ەڭ بىلىكتى دە ءبىلىمدار زاڭگەرلەر, ەكونوميستەر, ءتىپتى فيلوسوفتار قاتىستى. ولار كۇللى الەم ەلدەرىنىڭ قولدانىستاعى جانە كۇشىن جويعان كونستيتۋتسيالارىن زەرتتەدى, زەردەلەدى. ءوزگەنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنگەنمەن, قايتالاۋعا ۇرىنباۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان دا قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ ەڭبەگى ەرەسەن. كونستيتۋتسيانىڭ ءدۇنيەگە كەلۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانداردىڭ قاتارىندا دەموكراتيالىق كونستيتۋتسيا يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى بار جان-تانىمەن قولداعان كورنەكتى عالىم, مەملەكەتتىك قايراتكەر ن.ا.شايكەنوۆ, اعا بۋىن اعالار, بەلگىلى زاڭگەر-عالىمدار ع.س.ساپارعاليەۆ, م.ك.سۇلەيمەنوۆ, يۋ.گ.باسيندەر بولۋى, ساراپشىلار توبىن زاڭگەرلەردىڭ ۇلاعاتتى ۇستازى, اكادەميك س.زيمانوۆ باسقارۋى كوپ جايدى اڭعارتادى.
وسىنداي ۇشان-تەڭىز ەڭبەكتىڭ, ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن كونستيتۋتسيانىڭ ءوز ءومىرىمىزدەگى ورنىن بىلەمىز بە, قادىرىن تۇسىنەمىز بە؟
ەڭ اۋەلى نەگىزگى زاڭ ەل دامۋىنىڭ بولاشاق باعىتىن ايقىنداپ بەردى. قازاقستان حالقى كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرۋ ارقىلى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن قولدادى. بۇل تاڭداۋ كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ول بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارى اراسىنداعى الاۋىزدىققا, اۋىتقۋشىلىقتارعا جول بەرمەيتىن قۋاتتى توپتاسقان بيلىك جۇيەسىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق, اتقارۋشىلىق جانە سوت بيلىگى تارماقتارىنىڭ ارا جىگىن اجىراتۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىن يكەمدى شەشىپ بەردى. ءبىر جاعىنان بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا تىعىز ىنتىماقتاستىعى قامتاماسىز ەتىلسە, ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردا بەلگىلەنگەن ءوزارا تەجەۋ جانە ءبىر-ءبىرىنىڭ وكىلەتتىگىنە ارالاسپاۋ تەتىگى جاسالدى.
سونداي-اق كونستيتۋتسيا جاڭادان قۇرىلعان جاس مەملەكەت ءۇشىن تەگەۋرىندى ىستەر مەن تەرەڭ وزگەرىستەردىڭ باستاۋى بولدى. ارادا وتكەن ون جەتى جىلدا نەگىزگى زاڭ تەك قۇقىقتىق ءجۇيەنىڭ وزەگى, زاڭدىق قۇجات قانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باعىتىن انىقتايتىن, تابىسىن ەكشەيتىن تارازىعا اينالدى.
ارينە, كۇللى كەزەڭدەر مەن قيلى ەلدەردىڭ مۇددەسىنە بىردەي جارامدى امبەباپ كونستيتۋتسيانىڭ ۇلگىسى بولمايتىنى بەلگىلى. ءار ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ەرەكشەلىكتەرى, ادەت-عۇرپى مەن رۋحاني مادەنيەتى كونستيتۋتسياعا ءوز بەدەرىن سالارى حاق. قوعامداعى ءتۇرلى ساياسي جانە الەۋمەتتىك كۇشتەردىڭ ءوزارا كۇرەسىنىڭ سيپاتى, ولاردىڭ مۇددەلەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ قاجەتتىگى, ۇلتتىق كەلىسىم مەن ازاماتتىق بەيبىتشىلىك ولشەمدەرى كوپ جاعدايدا باستى زاڭنىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن ايقىندايدى. قوعامنىڭ باسىم ءبولىگى ساياسي جۇيەنىڭ جاڭارۋىن, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني جانە رۋحاني ءومىردەگى جاڭا تەندەنتسيالاردىڭ زاڭنامادا ايقىن كورىنىس تابۋىن كۇتكەن كەزەڭدە مۇنداي ناقتى, شىنايى قاتىناستار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلدى. ءسويتىپ, نەگىزگى زاڭ ءوز كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە باعالاناتىن قۇندىلىقتار مەن ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق دامۋلاردىڭ قازاق ەلىندە ورنىعۋىنا جول اشتى. سونىمەن قاتار, تۋىسقاندىق پەن تەڭدىك سەزىمدەرى تەرەڭ, مادەني, رۋحاني ءداستۇرى باي ەجەلگى قازاق جەرىندە قۇرىلعان جاڭا قازاقستاننىڭ وزىندىك ۇلتتىق دامۋ ەرەكشەلىكتەرى دە ەسكەرىلدى.
كونستيتۋتسيانى قۇقىقتىق رەسىمدەۋ – وتپەلى كەزەڭدەگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ كۇردەلى دە سەرپىندى, ءبىرتۇتاس كۇش رەتىندە ەتەك-جەڭىن جيىپ, جەدەل ەكونوميكالىق وسۋگە, مادەني جانە رۋحاني ورلەۋگە, دەموكراتيالىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلۋىن قامتاماسىز ەتتى.
وسى جىلدار ىشىندە كونستيتۋتسيامىز قوعامدىق قاتىناستاردى بۇكىل الەمدىك ۇردىستەرگە سايكەس قورعاۋ مەن دامىتۋ ماقساتىندا قاجەتتى ارنالارعا باعىتتايتىن قالىپتاستىرۋشىلىق قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. توق ەتەرىن ايتقاندا, ەل كونستيتۋتسياسى ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ باسىمدىعىن بەكىتىپ, زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگىنىڭ بۇكىل قىزمەتى ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعانىن ناقتىلى ايقىنداپ بەردى. ونىڭ 98-بابىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ادامنىڭ قۇقى مەن بوستانىعىن قورعاۋعا ارنالعان. جانە ولار دەكلاراتيۆتى تۇردە ەمەس, شىن مانىندە پارمەندى جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابىنىڭ 2-بولىگىنە سايكەس, ءار قازاقستاندىق ءوز قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن سوت ارقىلى قورعاۋعا قۇقىلى.
ازاماتتاردان سوتتارعا تولاسسىز ءتۇسىپ جاتقان وتىنىشتەر سانىنىڭ ارتۋى حالىقتىڭ سوت ءجۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن, ولاردىڭ ءوز ءمۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن سوتقا ارقا سۇيەيتىنىن كورسەتەدى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ سۋديالاردىڭ 5-سەزىندە اتاپ كورسەتكەندەي, ازاماتتاردىڭ ءوز قۇقىقتارى بۇزىلعان كەزدە قورعانىش ىزدەپ جۇگىنە الاتىن سەنىمدى ورگانى – سوتتار بولىپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزۋدىڭ ءناتيجەسىندە قازاقستاندىق سوت تورەلىگى جۇيەسى ادام قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعايتىن قۋاتتى جاڭا تەتىكتەرگە يە بولدى.
سونىمەن قاتار, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشپەن سوتقا تىكەلەي جۇگىنۋى ارتا تۇسكەن سايىن سوتتاردىڭ قىزمەتىنە دە قوسىمشا سالماق ءتۇسىپ وتىرعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوندىقتان سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن ءبىز شىنداپ قولعا الدىق. كوپ كەڭەسۋ مەن ىزدەنىستىڭ ءناتيجەسىندە, سوت ءىسىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا 2012 جىلعى 16 اقپاندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى قابىلداندى. وسىعان وراي, بيىلعى جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ سوتتار سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە جاڭا زاڭدى قولداناتىن بولدى. ەندى وبلىستىق سوتتارداعى اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق سوت القالارىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرىلدى. وبلىستىق سوتتاردىڭ قۇزىرەتى كەڭەيدى, ولار ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن تەكسەرىپ, جاڭا شەشىم شىعارا الادى. وبلىستىق سوتتىڭ كاسساتسيالىق سوت القاسىندا ىستەردىڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن تابۋى حالىققا قولايلى بولماق. كەز كەلگەن ءىس بويىنشا سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن الىستان ات ارىلتىپ جوعارعى سوتقا كەلۋ ادامدارعا ماتەريالدىق جانە مورالدىق جاعىنان دا وڭاي ەمەس. تەك كاسساتسيالىق القانىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەگەن جاعدايدا عانا جوعارعى سوتقا جۇگىنۋگە بولادى. جوعارعى سوت ءوتىنىشتىڭ ۋاجدەرىن ورىندى دەپ تاپسا, ءىستى قاداعالاۋ تارتىبىمەن قارايدى.
سوت ءىسىن جۇرگىزۋدەگى وسى وڭ وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە جوعارعى سوت زاڭدا كوزدەلگەن تارتىپپەن جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ قىزمەتiن كەڭىنەن قاداعالاۋعا, زاڭ نورمالارىن سوت پراكتيكاسىندا قولدانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇسiنiكتەمەلەر بەرۋگە, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋمەن, سۋديا كادرلارىن ساپالى ىرىكتەۋمەن شۇعىلدانۋعا, رەسپۋبليكا سوتتارىندا بىركەلكى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ باعىتتارىندا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر.
تۇتاستاي العاندا, كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان باستاۋ العان سوت رەفورماسىنىڭ جەتىستىگى – قوعامدىق قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ الەمدىك, دەموكراتيالىق ستاندارتتارىنا جاقىنداي ءتۇسۋىمىز بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە شەتەلدىك تاۋەلسىز تالداۋشىلاردىڭ كەڭەس زامانىنان كەيىنگى كەڭىستىكتە سوت-قۇقىقتىق رەفورمالار بويىنشا قازاقستاننىڭ الدىڭعى ورىندارعا شىققانىن مويىنداپ, قازاقستاندىق سوت تورەلىگىنىڭ ءتيىمدىلىگىن جوعارى باعالاپ وتىرعانىن ايتۋىمىز قاجەت.
ءيا, ءجۇز جىلدىق تاريحى بار ەۋروپالىق كونستيتۋتسيالاردىڭ قاسىندا ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىز جاس, الايدا, وتكەن عاسىرلاردىڭ دانالىعىنان ساباق العان, قازىرگى زاماننىڭ جاڭالىقتارىنان قۋات العان, ءار بابى بايىپتى, ءار ءسوزى سالماقتى. ويتكەنى, ول ەلىمىزدىڭ قىسقا عانا مەرزىمدەگى تولاعاي تابىستارىنىڭ زاڭدىق تۇعىرى بولدى جانە بولاشاعىمىزدىڭ قۇقىقتىق باعدارى بولماق.
ەلباسىنىڭ: «حالىق – بيلىكتىڭ قاينار كوزى, كونستيتۋتسيا – كوپتىڭ كيەلى ءسوزى» دەگەن تولعامدى ءسوزى بار. كيەلى ءسوزدىڭ قادىرىن تۇسىنگەن حالىقتىڭ اسپانىن بۇلت شالمايدى. ەندەشە, كونستيتۋتسيا بويىنشا ءومىر ءسۇرۋ قاجەتتىلىك قانا ەمەس, قاسيەتتى بورىشىمىز. بۇل – ءوز قۇقىعى مەن بوستاندىعىن سىيلاۋمەن قاتار, وزگەلەردىڭ دە قۇقىقتارىن مويىندايتىن ەركىن ادامداردىڭ ەرىكتى تاڭداۋى بولۋعا ءتيىس. تەك سوندا عانا ءبىز جەكە ازاماتتار ەمەس, تۇتاس ءبىر حالىقپىز.
بەكتاس بەكنازاروۆ,
جوعارعى سوت توراعاسى.
