- قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ ارقاسىندا ەلدەرىمىزدىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قازاقستان مەن وزبەكستان الدىندا بۇگىنگى كۇنى قانداي ورتاق ماقساتتار مەن مىندەتتەر بار؟
- قازاقستان مەن وزبەكستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق كۇردەلى كەزەڭدەردە ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتىپ, تابىستارىنا شىنايى قۋانىپ, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءبىز مىعىم ءارى ەكى جاققا دا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتتىق. وعان ءبىر ماقسات - ەكى ەلدىڭ گۇلدەنۋى نەگىز بولىپ وتىر. مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ نىعايۋىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرومون ۇلى ميرزيوەۆ جەتەكشى ءرول اتقاردى. ۇلت كوشباسشىسى جاقىن كورشىلەرمەن قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ءاردايىم ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلەدى. سوندىقتان سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىت ساناتىنا كىرەدى. ءبىز حالىقتارىمىزدى ودان ارى جاقىنداتا ءتۇسۋ باعدارىن جالعاستىراتىن بولامىز.
قازىرگى ۋاقىتتاعى باستى مىندەت - ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جانە شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتۋ. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز بۇل سالالاردا زور مۇمكىندىككە يە. ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرىنىڭ الدىنا 2020 جىلعا قاراي ءوزارا ساۋدا كولەمىن 5 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى جۇكتەلگەن.
ينۆەستيتسيالىق سالاداعى, ونەركاسىپتىك كووپەراتسياداعى, بىرلەسكەن ءوندىرىستى دامىتۋداعى جەمىستى ءارى ۇدەمەلى ىنتىماقتاستىقتىڭ قولدا بار مىسالدارى ەكى جاقتىڭ دا ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلىسىنا جاۋاپ بەرە الادى.
كولىكتىك-ترانزيتتىك سالاداعى سەرىكتەستىككە زور كەلەشەك بار. تەڭىزگە شىعار جولى جوق قازاقستان ءۇشىن دە, وزبەكستان ءۇشىن دە ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ جانە وزگە ەلدەرمەن كولىكتىك كووپەراتسيانى دامىتۋ ءبىرىنشى كەزەكتى مىندەت سانالادى. نۇر-سۇلتان مەن تاشكەنتتىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دايەكتى تۇردە نىعايتۋى ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن. بارلىعىمىز ءۇشىن دە ورتاق تەرروريزم, ءدىني ەكسترەميزم, قارۋ-جاراقتىڭ زاڭسىز ساۋداسى, ۇيىمداسقان قىلمىس, زاڭسىز كوشى-قون مەن ەسىرتكى تاسىمالى سىندى وڭىرلىك پروبلەمالارعا تاپ بولامىز. وڭىرىمىزدەگى قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلىن كۇشەيتە تۇسەتىن اۋعانستانداعى احۋال دا ايتارلىقتاي الاڭداۋشىلىق تۋىنداتادى. مۇنىڭ بارلىعى دا بىزدەن جۇيەلى, كەلىسىلگەن, الدىن الۋ شارالارىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان قازاقستان مەن وزبەكستان قازىردەن-اق ەكى ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ارنايى قىزمەتتەرىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى جولعا قويۋدا. سۋ پروبلەماتيكاسى بويىنشا دا ىنتىماقتاستىق ماسەلەسى ايرىقشا ماڭىزعا يە. سۋ قاتىناستارىنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارىن, وڭىردەگى وزگە دە سەرىكتەستەرمەن تىعىز ۇيلەستىرۋ جۇمىستارىن تۇراقتى تۇردە وتكىزەتىندىگىمىز قۋانتادى.
ءبىز ءداستۇرلى تۇردە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ارى نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارامىز جانە مۇنى ەكى ەلدىڭ دە حالقى وڭ قابىلدايدى. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا سىندارلى ديالوگ جولىمەن شەشىلمەۋى مۇمكىن ەمەس ماسەلەلەردىڭ ءىس جۇزىندە جوقتىعى ۇلگى بولارلىق جايت. ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ تابىستى ءارى ءتيىمدى مودەلى جانە بۇكىل ورتاازيالىق ءوڭىردىڭ تۇراقتىلىعى, قاۋىپسىزدىگى مەن نىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى سانالادى. مەنىڭشە, نۇر-سۇلتان مەن تاشكەنتتىڭ الدىندا تۇرعان ۇقساس ماقساتتار مەن مىندەتتەر ءبىزدىڭ كەڭ اۋقىمدى ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ارى دامىتۋ ءۇشىن قۋاتتى ىنتالاندىرۋشى قىزمەتىن اتقارادى.
- ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پرەزيدەنت شاۆكات ميرزيوەۆتى جىلى دوستىق قاتىناس بايلانىستىراتىندىعى بەلگىلى. ال ءوزىڭىزدىڭ وزبەكستان باسشىسىمەن بايلانىسىڭىز قالاي قالىپتاستى؟
- شاۆكات ميرومون ۇلى قازاقستان پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسكەن كەزىمدە ءبىرىنشى قۇتتىقتاعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتارىندا بولدى. جىلى سوزدەرى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. وزبەك كوشباسشىسىنىڭ ەلباسىمىزدىڭ اتىنا ايتىلعان ىزگى تىلەگى دە ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن تەرەڭ قۇرمەتىنىڭ دالەلى دەپ سانايمىن. پرەزيدەنت شاۆكات ميرزيوەۆ وزبەكستاندا اۋقىمدى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ جانە ەلدەرىڭىزدى زاماناۋي, حالىقارالىق ارەنادا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋدا تاريحي ميسسيانى وزىنە الىپ وتىر.
ونىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن بىرتىندەپ جەتىلدىرۋ, ەكونوميكا مەن قارجى سەكتورىن ىرىقتاندىرۋ, وزبەك حالقى ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ باعىتىنان بۇلجىماۋى ناعىز قىزىعۋشىلىق پەن شىنايى قۇرمەت تۋدىرادى.
شاۆكات ميرومون ۇلى ءوزىنىڭ بۇكىل ەنەرگياسىن, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە ارنايتىندىعىنا كەزدەسۋىمىز بارىسىندا كوز جەتكىزدىم. 2017 جىلى قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەلەگاتسياسىن باسقارىپ, تاشكەنتكە ساپارمەن كەلگەنىمدە ايتارلىقتاي تولىققاندى اڭگىمەلەسۋ بولدى. جەكە ءوز باسىم وزبەكستان باسشىسىنىڭ ەلدى دامىتۋدىڭ بارلىق نەگىزگى باعىتتارىنداعى ستراتەگيالىق تاسىلدەرىن, وڭىردەگى جانە الەمدەگى احۋالدى تەرەڭ تۇسىنە ءبىلۋىن قادىر تۇتامىن. ونىمەن ەكىجاقتى دامۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرىندە كوزقاراسىمىز ورتاق. بۇل وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ارامىزدا ورىن العان سەنىمدى ءارى تۇراقتى بايلانىستار باۋىرلاس قازاق-وزبەك قارىم-قاتىناسىن ودان ارى تەرەڭدەتە تۇسۋگە سەپتىگىن تيگىزەرىنە سەنىمىم مول.
- قازاقستانداعى وزبەكستان جىلىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس قانداي ناتيجەلەردى اتاۋعا بولادى؟
- وسىناۋ اتاۋلى وقيعانى وتكىزۋ تۋرالى شەشىم ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس جىلناماسىنىڭ جارقىن بەتىنە اينالدى. قازاقستانداعى وزبەكستان جىلى وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عىلىم, مادەنيەت, ءبىلىم ادامدارى, مەكەمەلەرى, كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار اراسىنداعى بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە جانە نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن 200-دەن استام ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. ءبىرىنشى قازاقستاندىق-وزبەكستاندىق وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى تابىستى وتكىزىلدى. ونىڭ قورىتىندىسىندا ەكى ەلدىڭ وڭىرارالىق بايلانىستارىن ودان ارى دامىتۋدى كوزدەيتىن ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
مۇنداي فورماتتاعى ىنتىماقتاستىق شەكارالاس وبلىستاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ ارتۋىندا ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ, بيزنەستىڭ ەكى ەلدىڭ نارىعىنا شىعۋىن جەدەلدەتەتىندىگىنە, ەكىجاقتى ساۋدانى ايتارلىقتاي جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىنە سەنىمىم مول. ماسەلەن, وتكەن جىلى ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمى شامامەن 50 پايىزعا ۇلعايىپ, 3 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكى مەملەكەتتىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداي ءتۇسۋىن حالىقتىڭ جىگەرلەنە قابىلداپ وتىرعاندىعىن باسا ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان باۋىرلاس ەلگە مەنىڭ العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىمنىڭ وزبەكستانداعى قازاقستان جىلىنىڭ اشىلۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار.
- ال وزبەكستانداعى قازاقستان جىلىنان نە كۇتەسىز؟
- ەڭ الدىمەن وزبەكستانداعى قازاقستان جىلى اياسىندا وتەتىن شارالارعا وزبەكستاندىقتاردىڭ كوپتەپ قاتىسىپ, جىلى پىكىر بىلدىرەتىندىگىنە ۇمىتتەنەمىز. ءبىز ءۇشىن وزبەكستاننىڭ ءاربىر تۇرعىنى وسىناۋ ۇلان-عايىر وقيعادان وزىنە قاجەتتى دۇنيەنى الىپ, جۇرەكتەرىندە قازاقستاننىڭ ءبىر بولشەگىن ماڭگى ساقتاۋى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىز قازاقستان جىلى باعدارلاماسىن بارىسىنشا سان الۋان ءارى مازمۇندى جاساۋعا تارىستىق. ەگەر بيزنەسمەندەر مەن ساياساتكەرلەرگە بيزنەس-فورۋمدار جانە كونفەرەنتسيالار ايرىقشا قىزىقتى بولسا, ستۋدەنتتەرگە ءبىلىم كورمەلەرى قاراستىرىلعان. بۇعان قوسا, كوپتەگەن مادەني, سپورتتىق جانە تۋريستىك شارالار جوسپارلانعان. قازاقستان جىلىنىڭ گەوگرافيالىق قامتۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ءىس-شارالار وزبەكستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە وتەتىن بولادى. وسىلايشا ءبىز وڭىرارالىق كووپەراتسيانى كۇشەيتۋگە, ادامي بايلانىستاردى نىعايتۋعا ءۇمىت ارتامىز.
ساۋدا, شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى, تۋريزم, كولىك جانە مادەنيەت سالالارىنداعى بۇعان دەيىن حالىققا جاريا ەتىلگەن باستامالار مەن جوبالار بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جالعاسىن تاباتىن بولادى. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرىمىزدى جاڭعىرتۋدى اياقتاۋعا نيەتتىمىز. بۇل مەملەكەتتىك شەكارانى كەسىپ ءوتۋ ۋاقىتىن ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - زاماناۋي شەكارالىق جانە كەدەندىك ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋ. بۇل قاراپايىم ازاماتتارعا, بيزنەسكە قاجەت. بۇعان قوسا, مۇنداي جۇمىس ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وزبەكستانمەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق باعىتىندا جۇمىستى جالعاستىرۋعا دايىنبىز. مۇنىڭ بارلىعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوپىرىن سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاقىن كورشى - نيەتتەس كورشى" («يون قўشنيم - جون قўشنيم») دەگەن وزبەك ماقالى بار. وزبەكستانداعى قازاقستان جىلى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ اراسىنداعى كوپ عاسىرلىق دوستىق ءارى تاتۋ كورشىلىك دانەكەرىن نىعاتۋعا قىزمەت ەتەتىندىگىنە تۇبەگەيلى سەنىمدىمىن.
- 1990 جىلداردان باستاپ ساياساتتانۋشىلار ورتالىق ازياداعى فاكتورلار جايىندا جازىپ كەلەدى. بۇل رەتتە بجەزينسكيدىڭ جانە باسقالاردىڭ جازعاندارىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى. ءسىز الەمدىك ساياساتتاعى ورتالىق ازيانى قالاي ەلەستەتەتسىز؟
- شىندىعىندا دا تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى كوپتەگەن ساراپشىلار مەن بايقاۋشىلار ورتالىق ازيا دامۋى تەرىس ستسەناريمەن جۇرەتىندىگىن بولجاعان ەدى. ءبىزدى ىدىراپ, لاڭكەستىك قاتەردىڭ ارتاتىندىعىن, قانداي دا ءبىر "حاليفاتتىڭ" قۇرىلاتىندىعىن, ىشكى جانجال ءورشىپ, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كۇيرەۋدىڭ ورىن الاتىندىعىن دولبارلادى. بىراق ورتالىق ازيانىڭ "بالقانداناتىندىعىنا" قاتىستى بولجام جۇزەگە اسقان جوق. ەگەمەندى دامۋ جىلدارىنداعى ورتالىق ازيانىڭ ءار مەملەكەتىنىڭ سىندارلى ۇستامى مەن شەشىمى وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ۇزاقمەرزىمدى قارىشتى دامۋدىڭ مىعىم ىرگەتاسىن قالادى.
بۇگىندە ورتالىق ازيا ءوز قالىپتاسۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستان كەشىرۋدە. مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق نىعايتۋ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بارلىق سپەكترى بويىنشا ءوزارا قولايلى شەشىمدەرىن شىنايى ىزدەۋ تەندەنتسياسى بايقالادى. بۇل ءۇشىن ەڭ باستىسى ءوڭىردىڭ بارلىق كوشباسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى, تاتۋ كورشىلىك جانە ءوزارا مۇددەلىك ۇستانىمى نەگىزىندە ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا دايىندىق بار. 2018 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقستاننىڭ ەلورداسىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءبىرىنشى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى ءوتتى. بۇل وقيعا وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كەزەڭىنە اينالعانى اسىرا ايتقاندىق ەمەس. كەزدەسۋ بارىسىندا بەسجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ بازالىق باسىمدىقتارى ايقىندالىپ, كەلەشەككە جوسپارلار ءتۇزىلدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ساياسي ديالوگ دەڭگەيى ايتارلىقتاي كوتەرىلدى, وڭىرىشىلىك جانە حالىقارالىق كۇنتارتىپتەگى ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى بويىنشا ۇستانىمداردىڭ جاقىندىعى نەمەسە سايكەستىگى ناقتىلاندى.
ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ديناميكاسى قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. ورتالىق ازيادا تاۋار اينالىمى ايتارلىقتاي ارتتى, اۆيا, اۆتوموبيل جانە تەمىر جول باعدارلارى اشىلدى. وتكىزۋ بەكەتتەردى جاڭعىرتىلىپ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وڭىرىشىلىك ەكونوميكالىق بايلانىستار نىعايىپ, سۋ رەسۋرستارى مەن ەكولوگيانى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بىرگە شەشىلۋدە.
ايماقتانۋ مەن كووپەراتسيا تەندەنتسياسى قازىرگى الەم دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى. ءتىپتى ءىرى جانە باقۋاتتى ەلدەردىڭ ءوزى سەرىكتەستەرىمەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلدى جولعا قويادى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, شاعىن جانە ورتا مەملەكەتتەرگە ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى تۇعىرناماسىن قۇرۋ جانە كووپەراتسيالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ومىرلىك قاجەتتىلىك. ونسىز ۇزاقمەرزىمدى جانە تۇراقتى دامۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تابيعي جاقىنداسۋىن قانداي دا ءبىر "بلوكتىق مەنتال" ارناسىندا تۇسىندىرۋگە بولمايدى. ورتالىق ازياداعى قازىرگى وڭ پروتسەستەر بىزگە عانا ءتيىمدى ەمەس, سونىمەن بىرگە ءوڭىردىڭ ءداستۇرلى سەرىكتەستەرىنىڭ مۇددەسىنە دە ساي كەلەدى. قازاقستان مۇددەلىك تانىتقان مەملەكەتتەردىڭ كەز كەلگەنىمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق فورماسى ءۇشىن اشىق.
- سۇحباتىڭىزعا ۇلكەن راحمەت!
