مالمەن عانا تىرلىك ەتىپ وتىرعان موڭعوليا قازاقتارىنىڭ ەندىگى كۇنى نە بولماق؟

موڭعول جەرىندە 50 گرادۋستىق ايازدار بولىپ, ناعىز جۇت ورىن الدى. اسىرەسە, بايان-ولگي ايماعىنداعى مالمەن تىرشىلىك ەتىپ, ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ مالدارى كىرىلىپ قالدى. ءىشىم-جەمدەرى دە, كۇنكورىسى دە تەك مال­دىڭ ەتى, ءسۇتى, ءجۇنى مەن تەرىسى ارقىلى وتەلەدى. وسىلايشا مالمەن عانا تىرلىك ەتىپ وتىرعان ول جاقتاعى قازاقتاردىڭ ەندىگى كۇنى نە بولماق؟ حالقىمىز “جۇت ايتىپ كەلمەيدى” دەپ بەكەر ايتپاعان. بيىلعى قىس ەرەكشە, حالىق ءۇشىن ءۇل­كەن اۋىرتپالىقتارىن اكەلدى. ەلىمىزدىڭ ءسولتۇس­تىك جانە شىعىس وبلىستارىندا قاردىڭ قالىڭ ءتۇسىپ, ايازدى قىستىڭ ۇزاققا سوزىلۋى, اسىرەسە, اۋىلدىق جەرلەردەگى شارۋا ادامدارىنا اۋىر ءتيدى. مال جەم-شوپتەن تارىقتى, ورىنسىز شىعىن­دارعا جول بەرىلدى. وبلىس, جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەر قولدان كەلگەن كومەگىن بەرىپ, كومىر-وتىن بولگەنىمەن, الاپات قىسقا قارسى تۇرۋ وڭاي بولمادى. مەن جاقسى بىلەمىن, ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسىندا 1968 جانە 2005 جىلدارى قار قالىڭ جاۋىپ, شارۋا ادامدارىن قاتتى ساستىرعان. ول كەزدەرى مالدى اۋىلدارعا قۋاتتى, بروندى تەحنيكالارمەن جول اشىپ, تىكۇشاقپەن ازىق-ت ۇلىك, جەم-ءشوپ جەتكىزىلىپ ەل-جۇرتتى, مالداردى امان الىپ قالعان ەدىك. شىعىس قازاقستاندا بولعان ايازدا جىلى ۇيدە, جاقسى قورادا وتىرىپ ءبىراز شارۋاشىلىق اۋىرتپالىق كوردى. ال ەندى موڭعولياداعى جەرلەستەرىمىز 50 گرادۋس ايازدا كيىز ۇيدە, قي وتىنمەن جاعىلاتىن تەمىر پەشتىڭ جانىندا, مالى دالاداعى اشىق قورشاۋدا ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. نە دەگەن قيىن جاعداي. ول قانداستارىمىزدىڭ ءبىزدىڭ ەلگە جاپپاي كوشىپ كەلمەۋىنىڭ ءبىراز سەبەپتەرى بار. ءبىرىن­شىدەن, قولدارىندا ءبىراز مالى بارلار ونى جاق­سى باعاسىنا ساتا الماي وتىر, دۇنيە-م ۇلىكتەرى مەن ۇيلەرى دە وتپەيدى. ولار سونى قيمايدى. ەكىنشىدەن, مۇندا كەلە قالعاندا دا الاڭسىز ومىرگە تاپ بولا قالاتىندىعىنا سەنىمسىز. ءويت­كەنى, جاعدايى بولماعان سوڭ بىزگە كەلىپ, كەيىن قايتىپ كەتكەن قانداستارىن كورىپ, بولاشاق­تارىنا سەنىمسىزدىك تانىتادى. ماسەلەن, كۆوتاسىن بەلگىلەۋ ءۇشىن كوشى-قون كوميتەتىنە بارۋ كەرەك بولسا, ازاماتتىق الۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە, ۆيزاعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن سىرتقى ىستەر مينيس­ترلىگىنە, جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە, ال بالالارىن بالاباقشا, مەكتەپكە ورنالاستىرۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ تابالدى­رىعىن توزدىرۋعا تۋرا كەلەدى. جاڭا وڭىرگە بەيىم­دەلۋ, مەملە­كەتتىك ءتىل بىلمەيتىن شەنەۋنىكتەرگە ءما­سە­لەسىن جەتە تۇسىندىرە ءبىلۋ ماسەلەلەرى ءوز الدىنا. موڭعول ەلى كەيبىر ەلدەر سياقتى جەرلەستەرى­مىزدى قۋىپ, قۋدالاپ جاتقان جوق. موڭعوليانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا بەلگىلى. ولار ءبىزدىڭ قان­داس­تارىمىزعا كومەكتەسپەك تۇرماق جالپى ەل ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كومەك سۇراپ وتىر. رەسمي تۇردە وتكەن ايازدا موڭعوليادا 3-3,5 ملن. مال قىرىلدى دەلىنگەن. موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 5 ملن. مال قىرىلعاننىڭ وزىندە ەلىنە اسا سالماق ەمەس, تەك اۋىل تۇرعىندارىنا اۋىرتپاشىلىق پەن قيىندىق جاعداي تۋدىرىپ وتىر. ال ەندى مالدارى قىرىلعاننان سوڭ قانداستارىمىزدىڭ ول ەلدە قيمايتىن ەشنارسەسى دە قالعان جوق. جۇتقا ۇشىراعان موڭعولياعا كورشىلەس ەلدەر قولۇشىن بەرۋدە. رەسەي 13 ملن.رۋبلگە 34 ۆاگون, قىتاي 1,5 ملن.دوللارعا مال ازىعىن جونەلتتى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كومەگى سول بول­سىن, موڭعولياداعى قانداستارىمىزدى ەلىمىزگە الىپ كەلسەك, سول ۇلكەن كومەك بولار ەدى. قازىر كوشى-كون كوميتەتىنەن قايىر شاما­لى, سىرتتان قازاقتار كەلمەگەندىكتەن, كۆوتا 78 پايىز عانا ورىندالعان. بۇل – ەلىمىزگە 20 مىڭ قانداسىمىز كەلە الماي وتىر دەگەن ءسوز. كوشى-قون كوميتەتى كۆوتانى ارنايى, ەلىمىزگە كەلگەن­نەن كەيىن عانا تاپسىرۋى قاجەت. جاعداي جاساپ, جەكە كوشىپ كەلەگەندەرگە اقشالاي كومەكتەسىپ, كوشىپ كەلۋ جولىنا, كولىگىنە قاراجاتتارىن تولەۋ كەرەك. قازىرگىدەي قيىن جاعدايدا كوشىپ كەلۋشىلەرگە, ولاردىڭ وتباسىلارىن, ءۇي-جيhاز جۇكتەرىن تاسىمالداۋعا ارنايى جۇك ماشينا ءبولىپ, ورالمانداردى كوشىرىپ الۋعا بولادى عوي. ول ءۇشىن ارنايى كولىك باسقارماسىن اشۋ قاجەت سەكىلدى. تۋىسقاندارىمىزدىڭ ءۇيدىڭ بۇرىشىنان سىعالاپ, بازار جاعالاپ, جۇمىسسىز جۇرگەندەرى جاقسىلىققا جەتكىزبەيتىنى, بىزگە دە ابىروي بولمايتىنى تۇسىنىكتى. ايتپەسە نەگە كەلمەسىن؟ مىسالى, كوكشەتاۋدا باسقا ەلدەردەن قونىس اۋدارعاندارعا ارناپ 100-دەن اسا ءۇي سالىندى, بىراق ولارعا ورالماندار ورنالاسپاي, بوس تۇر. ويتكەنى, قىتاي جەرىنەن كەلگەن قازاقتارعا ۇيمەن بىرگە قورا-جاي, مال, اتقاراتىن جۇمىس كەرەك. بۇلار بولماسا ولار قالاي كۇن كورمەك؟ جوعارىدا ايتقانداردى ەسكەرە كەلە مىنانى ۇسىنامىن: ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, قارجى, سىرتقى ىستەر جانە ىشكى ىستەر مينيس­ترلىكتەرى, “نۇر وتان” حدپ, دەپۋتاتتاردان, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇشەلەرىنەن ۇكىمەتتىڭ باسقارۋىمەن كوميسسيا قۇرىپ, موڭ­عولياداعى قانداستارىمىزدىڭ ناقتى جاعدايىن زەرتتەپ, ولاردىڭ ەلگە ورالۋىنا جاعداي تۋعىزۋ ماقساتىندا شەشىم قابىلداۋ كەرەك. كوشى-قون كوميتەتىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنەن ءبولىپ, كوشى-قون ساياساتىن جەتىلدىرۋ, ەكونوميكالىق جانە دەموكراتيالىق ساياساتپەن ۇيلەسىمدى بايلانى­سىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا دەربەس اگەنت­تىك قۇرۋ كەرەك. ونى باسقارۋدى ۇلتىمىزدىڭ جو­عىن جوقتاي الاتىن, وزگە ەلدە جۇرگەن قانداس­تارىمىزعا جانى اشيتىن ازاماتقا تاپسىرۋ كەرەك. ورالماندارعا 2010 جىلعا ارنالىپ 20 مىڭ كۆوتا بولىنسە, قازىرگى كەزدە اۋىر جاعدايعا تاپ بولىپ وتىرعان موڭعولياداعى قازاقتارعا بەرىلۋى ءتيىس. كۆوتا – شەكتەۋ. ەگەر كۆوتاسىز-اق كوشىپ كەلە بەرۋىنە رۇقسات ەتىپ, جاتىرقاپ قاراماي, مۇمكىندىگى مول جاعداي جاساپ, باۋى­رىمىزعا تارتساق, كوشىپ كەلۋشىلەر كوبەيەر ەدى. كوشىپ كەلگەن جەرلەستەرىمىزدى ءار وبلىسقا ءبولىپ, ولاردى ورنالاستىرۋدا قالىپتى جاعداي جاساۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا قاتاڭ تاپسىرىلۋى ءتيىس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­ترلىگى ورالماندار بالالارىنىڭ جوعارى جانە ارناۋلى وقۋ ورىندارىندا وقۋىنا ارنايى كۆوتا قاراستىرعانى دۇرىس. جالپى, ورالمان­داردىڭ بالالارىنىڭ جان-جاقتى ءبىلىم الىپ مامان­دانۋىنا بارلىق جاعداي تۋدىرىلۋى كەرەك. امانگەلدى مومىشەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. تۇبەكتە تۋعان قىز “مەن تۇبەكتە تۋعانمىن. اۋىلىمنىڭ اتى ­– تۇششىقۇ­دىق, سوناۋ ماڭعىستاۋ تۇبەگىن­دە جاتىر. قازاقتار كەيدە ءبىر كىشكەنتاي  عانا ءمۇيىستىڭ ءوزىن تۇبەك دەپ جاتادى عوي, ال مەنىڭ اۋىلىم كاسپي تەڭىزىندە, ناعىز تۇبەكتەن ورىن تەپكەن. بەرەكەسى ۇيىعان, قازاقىلىعى اۋاسىنىڭ وزىنەن سەزىلەتىن, بار بولمىسى مەن تىرشىلىگى ناعىز قازاقى اۋىل”. بۇل ­– پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى گۇلنار سەيىتماعامبەتوۆانىڭ ءسوزى. ءبىز مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە ۇستازدارىمىزدىڭ دەنى ەر مۇعا­لىمدەر ەدى. “ەل اعاسى – ىقتىرار” دەيدى. وسى ءسوزدىڭ ءوزىنىڭ ەكى ءتۇرلى ماعىناسى بارداي كورىنەدى. ءبىرىنشىسى, كادىمگى تۋرا ماعىناسىندا, ول– ايبىن, ەگەر دۇرىس ءىس جاساماساڭ ودان ىعىپ جۇرەسىڭ دەگەن بولسا, ەكىنشىسى ­– الدەقالاي تاعدىردىڭ ءبىر تالكەگى­مەن جاۋراعان تۇسىڭدا, ونىڭ پانا­سىنان ىق تاباسىڭ دەگەندەي. ءبىزدىڭ ۇستازدارىمىز سونداي جاندار ەدى. ول كىسىلەر بىزگە ساپالى ءبىلىم بەردى, سونىڭ ارقاسىندا ءبىز ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا ءتارىزدى ناقتى پاندەرگە جۇيرىك بولدىق. مەنىڭ ماماندىق تاڭداۋىما دا سول ۇس­تازدارىمنىڭ اسەرى ءتيدى. العاشىن­دا دارىگەرلىككە بارسام با دەگەنمىن, بىراق ول ويىم جۇزەگە اسپادى, سەبە­بى, تۇلەكتەرگە ارنالعان  جولدامادا دارىگەرلىك جوق, ەسەسىنە حيميا-تەح­نولوگيا ينستيتۋتىنا ءبىر ورىن بار ەكەن. ۇستازدارىمنىڭ قامشىلاۋى­مەن ماتەماتيكادان ەمتيحان تاپسىراتىن سول ينستيتۋتقا تارتىپ وتىردىم. ءسويتىپ, شىمكەنتتە وقىپ, ينجەنەر-قۇرىلىسشى دەگەن ماماندىق الىپ شىقتىم. جولداما بويىنشا وقىعاننان كەيىن, اۋىلعا كەلىپ, قۇرىلىستا 4 جىل شەبەر بولدىم, قوعامدىق جۇمىسقا ارالاستىم. سولاي ءجۇرىپ, اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدىم, ودان پارتيا, ال دەپۋتاتتىققا دەيىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردىم. جوعارىدا ايتتىم عوي, ءبىزدىڭ اۋىل بەرەكە-بىرلىككە ۇيىعان اۋىل دەپ. مەن سىزگە انالارىمىز تۋرالى ايتايىنشى. مىسالى, ءوز انامنىڭ اتىن اتاپ ءوستىم, سەبەبى, اكەمنىڭ ۇلكەن اعالارى بولدى. ال ءوز اكەڭ اعالارى تۇرعاندا سەنى بالام ەكەن دەپ ولاردىڭ كوزىنشە ەمىرەنبەيدى. وسىلايشا اعايىندى كىسىلەردىڭ بالالارىنىڭ بىرنەشە اناسى بولاتىن. ابىسىنداردىڭ تاتۋلىعى قانداي, ءتىپتى اراسىندا قىڭىر مىنەزدىسى تابىلسا دا, ول تۋرالى سىرتقا اڭگىمە شىقپايدى, ءبىرىن-ءبىرى تاتۋلىقپەن تاربيەلەپ وتىرا­تىن. ال جۇمىستان اكە كەلە جات­قانداعى ۇيدەگى دايىندىق قانداي ەدى؟! شەشەم پاپام دەمالىپ جات­قاندا ۇيدەگى تىنىشتىقتى قاداعا­لاپ,  قاي كەزدە دە ءبىزدى اكە اتىن سەس كورسەتە تاربيەلەدى. بىراق ءبىزدى سول انالارىمىز جاسقادى دەسەم ءوتى­رىك ايتقان بولار ەدىم,  ءبىز دە ەركىن وستىك, بىراق باعىتتاپ وتىراتىن. جالپى, قازاق بالالارىن كەرە­مەت تاربيەلەگەن. شەشەم: “سەلتەڭ-دەپ دالادا بوسقا جۇرۋگە بولمايدى, ۇيرەن”, دەپ ءىس تىگۋدى, ءجىپ ءيىرۋدى, كيىز ءۇي جاساۋلارىن جاساۋدى ۇيرەتتى. تەكەمەت باسۋ, الا­شا, كىلەم توقۋ دە­گەن­نىڭ ءبارىن ءبىلىپ ءوستىم. مەن انام­نىڭ ءبى­رەۋ­دىڭ سىر­تىنان ءاڭ­گىمە ايت­­قا­نىن دا ەس­­تى­­مەپ­پىن. ابى­­سىنى, قاينىلارى مەن قا­ي­ىن­سىڭ­لى­لە­رى, قايى­ناپا­لارى بار, سو­لار تۋرا­لى ءبىر ءبو­تەن ءسوز ايت­پايتىن. ويتكەنى, ولار­دىڭ بار­لىعى كە­ل­گەن جۇر­تىنىڭ ادامدارى, ومىرلىك جا­رىنىڭ, ءىش­تەن شىق­قان بالا­لارىنىڭ تۋىستارى. سوندىقتان, ولار تۋرالى وسەك ايتۋعا بولمايدى, قىسقاسى, بۇل تاقىرىپقا “تابۋ” قويىلعان. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى. بىراق مەن قازىر سونداي انالار مۇلدە جوق دەۋدەن اۋلاقپىن, بار عوي, ەكى جاقتىڭ دا تۋىستارىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, جۇمىسىن دا اتقارىپ, بالاسىن دا تاربيەلەپ جاتقاندار. بىراق, زامان وزگەرگەندە ادامدار دا سوعان بەيىم­دەلىپ, قۇندىلىقتار اۋىسىڭقىراپ كەتكەندەي. اقشا, دۇنيە قۋ دەندەپ, ءتىپتى ادامعا دەگەن سىيلاستىقتىڭ ءوزىن بايلىعىنا قاراپ ولشەيتىندەي جاعدايلار جانىما تيەدى. قازىر زامان جامان ەمەس, تۇرمىس دەڭگەيى ءوسىپ, ءبىلىمدى شەتەلدەن الا الاتىنداي دا وزگەرىستەر جۇرۋدە. – ءسىزدىڭ اڭگىمەڭىزدەن شىعادى, قالاي ويلايسىز, قازىرگى كۇنى ادام تاربيەسىندە, كوزقاراستاردىڭ قا­لىپ­تاسۋىندا قوعام قانشالىقتى ءرول اتقارۋدا. قوعامنىڭ  كۇشى وسى ماسەلەدە ايتارلىقتاي دارەجەدە مە؟ – جاقسى جاعىنا قاراي دەيسىز بە؟ جوق, ولاي ايتا المايتىن سياقتىمىن. مەن قازىرگى جاستاردىڭ ءتۇرلى ۇيىمدارى مەن بىرلەستىك­تەرىنىڭ جۇمىستارىنا كوپ نازا­رىمدى سالامىن. سوندا نە باي­قادىڭىز دەسەڭىز, ءبىر جالاڭدىقتى, ناۋقانشىلدىقتى كورەمىن. وتكەندە زەي­نەپ اپاي اح­مە­توۆا – باۋكەڭنىڭ كەلىنى مىناداي وي ايتتى. بۇرىن­عى پاتشا زا­ما­نىندا قىزداردى تاربيەلەيتىن “ينس­تيتۋت بلا­گورودنىح دەۆيتس” دەگەن بولدى عوي, سول تارىزدەس قازاق قىزىنىڭ يباسى, كەلىن بولۋى, ادال اس بەرۋى, كوپشىلىك ورتادا ءوزىن ءوزى ۇستاۋى سىندى تا­عىلىم بەرەتىن ءبىر ورتالىق اشسام دەگەن ارمانىم بار دەدى. مەن سو­عان بار پەيىلىم­مەن قوسىلامىن. ايتپەسە, ەندى ءبىر 20-50 جىل ىشىندە ءتۇرىمىز عانا قازاق بولىپ, باسقا بول­مىسىمىز ءتۇبىرى­مەن وزگەرىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. ءبىر قۋاناتى­نىم, قازىر انا تىلىمىزدە جازاتىن گازەتتەردىڭ دەڭگەيلەرى, ولاردا جارىق كورەتىن ماقالالاردىڭ وزەكتىلىكتەرى مەن ساراپتاۋ جاعى, تالداۋلارى ءوسىپ كەلەدى. بىراق گازەت-جۋرنال وقى­مايتىن ۇرپاق قالىپتاسىپ قال­عانىن ەسكەرە وتىرىپ, تەلەباع­دارلامالاردىڭ ىشكى مازمۇنىنا كوبىرەك دەن قويۋىمىز قاجەت دەگەن ويدامىن. ءبىزدىڭ تاربيەشىلەرىمىز كىتاپ, كينو بولاتىن. كينونى ايتساق, جىلاپ جىبەرۋىمىز مۇمكىن. “ايتىڭىزشى, قوسىلىپ جىلايىق”, دەدىم گۇلنار سۇلەيمەنقىزىنا. مەن وتكەندە ارىپتەستەرىم الدان سمايىل مەن بەكبولات تىلەۋحاندى جۇباتىپ باسۋ ايتتىم: ءبىراز ۋاقىت بۇرىن كينو تۇسىرىلمەي قالىپ ەدى عوي, قازىرگى كينولار كوڭىلدەن شىقپاعانىمەن, ايتەۋىر تۇسىرە, تۇسىرە ءبىر جاقسى كينوتۋىندى دا ومىرگە كەلەر, – دەپ. ايتپەسە بۇل نە, قازاق كينوسىن كورگەن ادام مەن قازاقپىن دەۋگە ارلاناتىنداي, نامىستاناتىنداي كۇيگە ءتۇستى. كينونىڭ ءوزى ادامنىڭ ءوتانسۇي­گىشتىك, پاتريوتتىق سەزىمدەرىنە قوزعاۋ سالۋى كەرەك قوي. نەگە ءبىز “قىز جىبەكتى” ءالى كۇنگە دەيىن قانشا جىل وتسە دە كورە بەرەمىز, ءتىپتى جاس بالالار دا قىزىعا تاماشالايدى. سەبەبى, وندا ءبىزدىڭ بولمىسىمىز تۇر, قاشپاعان قاسيەت, تۇنعان تاربيە, ادالدىق, زياتتىق بار. قازاقتى البا-جۇلبا قىلىپ, جامان كيىممەن كورسەتكەننەن كينوگەرلەردىڭ نە ۇتامىز دەيتىنىن ءبىر ۇقپاي-اق قويدىم وسى. قوي, ساعان بىرىڭعاي ءبىر كوڭىل­سىز جايتتەردى ايتتىم بىلەم, ءوت­كەندە تۇرىك ليتسەيىنىڭ وقىتۋشى­لارى قازاق بالالارى وتە العىر, ولاردى حالىقارالىق ءبىلىم سايىستارىنا الىپ شىعۋ ءۇشىن 2 جىل عانا جەتكىلىكتى, ال وزىمىزدە 4-5 جىلداي ۋاقىت كەرەك دەيدى. بۇل  نەنى كورسەتەدى, ءبىزدىڭ العا ۇمتىلۋ قابىلەتىمىزدىڭ, سىڭىرە ءبىلۋىمىزدىڭ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعىن كورسەتەدى. سول سەبەپتى, ءبىز, مىنا ۇلكەندەر وسىنداي جاقسى ۇرپاعىمىزدى دۇرىس باعىتتاي بىلسەك, كەرەمەت داميتىن بولامىز. ءبىزدىڭ انالارى­مىز تاۋبەشىل, شۇكىرشىل بولاتىن, ءبىز دە تاۋبە دەيمىز, ەلىمىزدىڭ ابىرويى بيىك, الەم تانىپ جاتىر, تەك وزىمىزگە ءوزىمىز سىن كوزىمەن قاراپ, كەمشىن جاتقان تۇسىمىزدى جوندەسەك دەگەن وي عوي. انار تولەۋحانقىزى. گۇل كۇنگە قاراپ ءبۇر جارادى ال كىشكەنتاي ءبۇلدىرشىن ءوزىنىڭ اتتاسى, سەناتور سۆەتلانا جالماعامبەتوۆا اجەسىندەي بولعىسى كەلەدى كىشكەنتاي سۆەتا ومىرگە كەلگەندە اناسى قۇرالاي ىدىرىسوۆا استانادا  مادەنيەت جانە اقپارات مي­نيس­ترلىگىندە قىزمەت ءىس­تەيتىن. شىر ەتىپ ءدۇ­نيە ەسىگىن اشقان با­ۋىر ەتى – ءسابيىنىڭ ەسىمىن قويۋدىڭ ءوزى اتا-انادان ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى  تالاپ ەتەدى. ەرتەڭ بالا ەسەيگەندە ۇيال­ماي­تىن­داي, قايتا ءوزى ماقتان تۇتاتىنداي ءبىر ماعى­نالى ەسىمدى تاڭدامايىنشا, كوڭىل دە كونشي مە؟! قۇرالاي انا دا كوپ ويلانىپ, تولعانۋمەن بولدى. وندايدىڭ قادىرىن بىلمەيتىن ەمەس. ءوزى دە حالقىمىزدىڭ جاستايىنان ات ۇستىندە جۇرگەن ىسكەر دە تاربيەلى قىزدارىنىڭ ءبىرى.  بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بۇكىل الەۋمەتتىك سالاعا جەتەكشىلىك ەتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە تالاي ىسكە قاجىر-قايراتىن بەكەم قويا بىلگەن جان. ال, 1999 جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق ورتالىعى كوكشەتاۋ قالاسىنا كوشىرىلگەندە, اۋەلى وبلىستىق اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى. كەيىن وسى مەكەمەنىڭ باستىعى بوپ تاعايىندالدى. بۇرىن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتەتىن ءارتۇرلى ءىس-شارالاردا باستارى قوسىلىپ قالاتىن اقمولالىق  ارىپتەسى, جاسى دا, جولى دا ۇلكەن اپايى سۆەتلانا جالماعامبەتوۆامەن جاقىن تانىسىپ, جان جىلىلىعىن سەزىنگەنى دە سول وزگەرىستەر تۇسىندا  عوي. جۇمىس دەسە شارشاۋدى بىلمەيتىن بۇل كىسىدە ءبىر تىنىم جوق. ءوزى دە بوساڭسىمايدى, بۇلاردى دا قاراپ وتىرعىزبايدى. كەرەك جەرىندە ماڭايىنداعى ءار قىز-كەلىنشەككە جىلى ءسوزىن دە اياماي, بويلارىنا قانات ءبىتىرىپ, جىگەرلەندىرىپ  جىبەرەتىنى تاعى بار.  قول استىندا  قىزمەت  ىستەگەنىندە  اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, بىلگەنىن ۇيرەتۋدەن  ايانىپ قالعان جەرى جوق. سوندايدا ءبىر بايقاعانى, اناسىنا, باۋىرلارىنا دا قامقورلىعى وزگەشە. وسىنىڭ ءبارى كوز الدىنان كولبەي ءوتىپ, اقىرى ول سابيىنە سۆەتلانا ەسىمىن لايىق كوردى. – ءسويتىپ, ءسابيىم حالقىمىزدىڭ  ءبىر قايراتكەر, اقىل-پاراساتى مول, ونەگەلى قىزىنىڭ ەسىمىن يەلەندى. وسىنىڭ ءبارى ءوز پەرزەنتىم دە سول كىسىدەي ەلىنە قالت­قى­سىز قىزمەت ەتسە دەگەن انالىق اق تىلەكتەن عوي. مەن دە بار نيەتىممەن ق ۇلىنشاعىما سونى حوش كورىپ وتىر­مىن. جالپى, قاي بالا بولسىن, جاستايىنان ەل قامىن جەگەن وسىنداي اعا-اپالارىن ءبىلىپ, سولارعا ەلىكتەپ وسسە, كەلەشەگىنە دە جامان با؟! – دەيدى قۇرالاي عازيزقىزى. بۇگىندە  سۆەتلانا ەسىمدى يەلەنگەن نارەستە ءتورت جاستا. توم­پي­ىپ قالاداعى “اقبوتا” بالاباقشاسىنىڭ قازاق تو­بىنا بارادى.  ەڭ قىزىعى, ول تەلەديدار جا­ڭا­لىق­تارىنان ءوزىنىڭ اتتاس اجەسىن كورسە, قۋانعانىنان ۇشىپ كەتە جازدايدى. ءالى كىشكەنتاي, كوپ نارسەنى تۇسىنە بەرمەيتىن ءبۇلدىرشىن ءوزىنىڭ ىرىمداپ قويعان ەسىمىن, ول ەسىمنىڭ كىم ەكەندىگىن بالعىن جۇرەگىمەن وسىلاي سەزىنىپ,  وسىلاي  تۇيسىنەدى. وسىناۋ  ق ۇلىنشاعى ونەرلى, زەيىندى, تالابى تاۋداي بولىپ ءوسىپ, قازاقتىڭ قىزى دەگەن قاستەرلى اتتى كىر كەلتىرمەي ۇستاسا دەپ ارماندايدى اناسى. ويتكەنى, ءوزى بۇل كۇندە اقان سەرى اتىنداعى كوكشەتاۋ مادەنيەت كوللەدجىنە جەتەكشىلىك ەتىپ, وسى سالادا شاكىرت تاربيەلەپ جۇرگەن سوڭ,  الدارىنا جارىتىپ نە ءبىر كىتاپ وقىمايتىن, نە ءبىر اقىن-جازۋشىنى بىلمەيتىن ۇل-قىزدارىمىزدىڭ دا  باسا-كوكتەپ  كەلىپ جاتاتىنىنا قاراداي قارنى اشادى. ال,  سۇيكىمدى سۆەتا بولسا, باقىتتى بالالىق شاقتىڭ باعىندا  گۇلدەي جايناپ, ەركىن ءوسىپ كەلەدى. ءومىردىڭ ايدىنىندا  باسقا جاقسى-جايساڭ­دارىمىزبەن بىرگە, تاعى كىمنەن ۇلگى الارى, كىمگە ۇقساعىسى كەلەتىنى قازىردەن-اق بەلگىلى. ول – حالقىمىزدىڭ قايراتكەر قىزدارىنىڭ ءبىرى, سەناتور سۆەتلانا  جالماعامبەتوۆا اجەسى.  ءالى ءتورت جاستاعى بالعىننىڭ  ەرتەڭگى كەلە­شە­گىنىڭ نۇرلى بولۋىنا اناسى ىرىمداپ قويعان وسى ەسىم­نىڭ دە  ءوزىنىڭ يگى ىقپالىن مولىنان تيگىزەتىندىگىنە ەش­بىر ءشۇبا جوق بىزدە. قايىرباي تورەعوجا, جۋرناليست. كوكشەتاۋ. اس — ادامنىڭ ارقاۋى مايرا ايسينا, ءماجىلىس دەپۋتاتى. قازىرگى زامانعى رەكوردتار دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەندىگى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. جاتتىعۋ جۇكتەمەلەرىنىڭ ارتۋى جانە جارىس قىزمەتىنىڭ قارقىن­دانۋى, كليمات جاعدايى مەن ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ ءجيى اۋىسۋى, تاۋ-قىراتتى جەرلەردە جاتتىعۋلار وتكىزۋ – مۇنىڭ ءبارى سپورتشىلاردان دەنە جانە مورالدىق كۇشتىڭ وراسان زور جۇكتەمەسىن تالاپ ەتەدى. جانە سپورتشىلاردىڭ فۋنك­تسيو­نالدىق جاي-كۇيىن قامتاماسىز ەتۋ, جاتتىعۋ پروتسەسى مەن جارىس قىزمەتىن مەديكو-بيولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرام­داسى تولىققاندى تاعام مولشەرى جانە تەڭدەستىرىلگەن تاماقتانۋ بولىپ تابىلاتىنى داۋسىز. تاماقتانۋ – بۇل كەز كەلگەن ادام ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە, ال سپورتشى ءۇشىن تاعى دا كوپتەگەن بەلگىسىز جايتتەر بار. ماسەلەن, دەنساۋلىققا زيان كەلتىرمەي, بارىنشا جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ وڭتايلى ءتاسىلىن تابۋ –وتە كۇردەلى مىندەت. بۇگىنگى ماسەلە تابيعاتتىڭ بارلىق قۇراۋىشتارىنىڭ پايدالى قاسيەتتەرىنە باي قانداي دا ءبىر امبەباپ پرەپارات جاساۋ تۋرالى ەمەس, بۇل ارينە, مۇمكىن دە ەمەس, الايدا مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبى­نەن سپورتشىلار مەن باسقا دا سپورتتىق جارىستارعا جانە وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا قاتىسۋشى­لاردىڭ تاماقتانۋىن قامتاماسىز ەتۋ شىعىستارىنىڭ قازىرگى نورما­لارىن قايتا قاراۋعا بولادى جانە ول قاجەت. بۇگىنگى كۇنى سپورتتىق كوللەدج­دەر مەن سپورتتاعى دارىندى بالا­لارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرنات­تاعى وقۋشىلار كۇنىنە 880 تەڭگەگە, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇراما كوماندا­سى­نىڭ سپورتشىلارى 1140 تەڭگەگە تاماقتانادى, بۇل ولار ءۇشىن ءنارلى­لىگى 2300 كيلوكالوريالىق ازىق-ت ۇلىك جيىنتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. سالىستىراتىن بولساق, مانە­كەن­شىنىڭ تاۋلىكتىك قۋاتتىلىعى 1500 كيلوكالوريانى, ۇيدەگى جايلى جاعدايداعى ادامنىڭ ورتاشا قۋاتى 2880, تىگىنشى مەن ستۋدەنتتىكى 3000 كيلوكالوريانى قۇرايدى. ءتۇسىندى­رۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. عالىمداردىڭ ۇسىنىمدارى بويىنشا سپورتتىڭ ءار ءتۇرى ءۇشىن قۋات پەن نەگىزگى ازىقتىق زاتتاردىڭ تاۋلىكتىك كورسەتكىشى دەنەنىڭ 1 كگ سالماعىنا 66 ككال-دان 84 ككال-عا دەيىن اۋىتقيدى. عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, دايىندىق جانە جوعارى سپورتتىق ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ, قازاقستاندىق سپورتشىنىڭ ورگانيزمىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كەمىندە 6 مىڭ كيلوكالوريا كولەمىندە تاۋلىكتىك تاعام مولشەرى قاجەت ەكەن. بۇدان باسقا, سپورتشى ۇلكەن سپورتتاعى قىزمەتىن اياقتاعان سوڭ, پاتولوگيا كەزەڭىنە وتەتىن, ەمدەلۋى مول قارجىلىق قاراجاتتى تالاپ ەتەتىن ءارتۇرلى كاسىپتىك اۋرۋلارى­مەن, جاراقاتتارىمەن وزىمەن ءوزى جەكە قالادى. وسىلاردى تالقى تارازىسىنا سالا كەلگەندە سپورتتىق كوللەدجدەر مەن سپورتتاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ينتەرناتتاعى وقۋ­شىلار ءۇشىن تاماقتانۋ نورماسىن تاۋلىگىنە 2 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش جانە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇراما كومانداسىنىڭ سپورتشىلارى ءۇشىن 3 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش سوما­سىنا دەيىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ءبىز­دىڭ ەلىمىزدىڭ سپورتقا ەڭبەك سىڭىرگەن شەبەرلەرى مەن سپورت ارداگەرلەرىن جەكە الەۋمەتتىك سانات رەتىندە تەگىن نەگىزدە مەملەكەتتىك مەديتسينا مە­كە­مەلەرىنە بەكىتۋ ماسەلەسى شەشىلۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. ءتيىستى قۇزىرلى ورگاندار, اسىرەسە, ەل ۇكىمەتى اتالعان ماسەلەگە تۇسىنىستىكپەن قارايدى عوي دەپ سەنەمىز. قالالىقتاردىڭ باس اۋرۋىنا اينالدى ليۋدميلا حوچيەۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە اس­تانا تۇرعىندارى “استاناەنەرگوس­بىت” جشس-نان تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن تولەم بويىنشا, ونىڭ ىشىندە ەلەكتر ەنەرگياسى جانە سۋمەن جابدىقتاۋ بويىنشا قاتە ەسەپتەلگەن ءتۇبىر­تەك-شوتتى الىپ ىڭعايسىز جاعدايعا قالۋدا. كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن اقىنى سۋعا, ەلەكتر ەنەرگياسىنا جانە گازعا ناقتى تۇتىنىلعان رە­سۋرستى كورسەتىپ بەرەتىن ەسەپتەگىش قۇرال ورناتۋ ارقىلى تومەندەتۋگە بولادى. “استاناەنەرگوسبىت” جشس-نىڭ باقىلاۋشىلارى ءار اي سايىن تۇرعىنداردىڭ ءپا­تەر­لە­رىنە كەلىپ, سۋ مەن ەلەكتر ەنەر­گياوسى­نىڭ كورسەتكىشتەرىن جازىپ الادى. الايدا, بۇل تۇبىرتەك شوتتارداعى كورسەتكىشتەر با­قى­لاۋ­شىلاردىڭ جازبالارىمەن سايكەس كەلمەيدى. سونداي-اق, ەسەپ­تەۋ قۇرالدارى­نىڭ كور­سەت­كىشتەرى ءاربىر ايدىڭ 20-سىنان 30-31-ءى كۇندەرىنە دەيىنگى ارالىقتا 965454 تەلەفونى ارقىلى, 9.00-دەن 21.00-گە دەيىن دەمالىسسىز قابىلدانادى, اتال­عان ءنومىر بويىنشا قوڭىراۋ شالۋ وتە قيىن, ءتىپتى مۇمكىن ەمەس دەسە دە بولادى. قوڭىراۋ شالا الماساڭ, نەعۇرلىم كوتەرىڭكى بولىپ كەلەتىن تاۋلىكتىك ورتاشا كورسەتكىشپەن ەسەپتەيدى. كوممۋ­نال­دىق قىزمەت كورسەتۋ ەرەجەسىنە سايكەس تۇ­تىنىلعان ەلەكتر ەنەر­گياسىنا اقى ايدىڭ 25 جۇلدى­زىنان كەشىك­تىرىلمەي جۇرگىزىلۋى كەرەك. بىزگە بەلگىلى بانكتىك اقشا اۋدارىمدارى 2-دەن 3 كۇنگە دەيىن جۇرەدى, ال باقىلاۋشىلار ايدىڭ 25 جۇل­دىزىنان كەيىن پاتەرلەردى ەلەكتر ەنەرگياسىنان اجىراتىپ تاس­تايدى. مىنە, وسى جەردەن قايتا قوسىلۋدىڭ ابىگەرى باستالادى. الدىمەن ءوتىنىم جاساۋ قاجەت, سونان سوڭ باقىلاۋشىنىڭ كەلۋىن كۇتەسىز (9.00-دەن 18.00 گە دەيىن), ول ەسەپتەگىشتەردىڭ كورسەتكىشىن الىپ, اكت تولتىرادى, سودان سوڭ, ءسىز ابونەنتتىك ۋچاسكەڭىزگە بارىپ تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ (ەگەر ءبىرىنشى رەت اجىراتىلماساڭىز), 975 تەڭگە اقىسىن تولەيسىز, تۇبىرتەكتى ۇلكەن كەزەككە تۇرىپ وپەراتورعا كورسە­تۋىڭىز كەرەك. مىنە, وسىلاي جاڭا كومپيۋتەرلىك باعدارلامالاردىڭ ارقاسىندا بۇكىل قالا قارىز بو­لىپ وتىر, سەبەبى, باعدارلاما­لار تۇ­تىنۋشىلار ۇسىنعان ناقتى كور­سەتكىشتەرى بويىنشا ەسەپ­تەۋلەردى ءتۇ­زەتپەيدى. كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسىن تولەۋگە بايلا­نىس­تى شا­تا­سۋلار وتە كوپ, تۇتىنۋشىلار ان­ىق­تاۋ مەن قايتا ەسەپتەۋگە ۋا­قىت­تارىن جوعالتۋدا. جارىق, جىلۋ, سۋ ءۇشىن اقى تولەۋ قا­لالىقتار ءۇشىن ۇلكەن باس اۋرۋىنا اينالدى. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ نەگىزىندە قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگى شارا قولدانۋى جانە الداعى ۋاقىتتا كوممۋنال­دىق قىزمەت ءۇشىن اقى تولەۋدىڭ شەتەلدىك تاجىريبەلەرىن زەرتتەي وتىرىپ, بۇگىنگى زامان تالاپتا­رىنا ساي يكەمدى جۇيە جاساۋعا باستاماشىلىق جاساۋى ءتيىس. دەپۋتاتتار جۇزدەستى ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋد­جەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قۇرمان­عالي ءۋالي مەن الەۋمەتتىك مادەني دا­مۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى قى­لىش­باي بي­سەنوۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسى جو­گور­كۋ كەنەشىنىڭ دەپۋتاتتارى ور­زۋبەك نازاروۆ جانە  پارحات ءتو­لەن­­­دىباەۆپەن كەزدەستى, دەپ حا­بار­لادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. باۋىرلاس قىرعىز ەلىنىڭ دەپۋ­تات­تارى بۇل ساپارلارىن ەكى ەلدىڭ پارلامەنتارالىق بايلانىستارىن نىعايتۋ جولىنداعى ءىسساپار دەپ مالىمدەدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى وتكەن جىلعى ماۋسىم ايىندا بولعان قازاقستان-قىرعىزستان پارلا­مەنتارالىق كوميسسياسىنىڭ جۇ­مى­­سىندا قارالعان ماسەلەلەرگە توق­تالىپ, الداعى كەزدە بىشكەكتە وتەتىن ەكىنشى وتىرىستا كوتەرىلۋگە ءتيىستى جاعدايلارعا كوڭىل اۋداردى. ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست.